Mùa hè nắng gắt xen lẫn mưa rào khiến nhiều người đột ngột sốt, đau đầu, kèm theo buồn nôn hoặc tiêu chảy. Nhiều gia đình giữ thói quen dùng lá hoặc chế phẩm từ cây hoắc hương để giải cảm. Liệu dược liệu này phát huy tác dụng trong trường hợp nào và cơ sở khoa học đằng sau ra sao?

Câu trả lời ngắn gọn là hoắc hương phù hợp nhất khi triệu chứng cảm mạo đi kèm các rối loạn tiêu hóa như buồn nôn, nôn mửa, đau bụng và tiêu chảy [1]. Các phân tích dược lý hiện đại ghi nhận thảo dược này chứa hoạt chất giúp giảm đau, kháng viêm, chống nôn và ức chế một số loại virus gây bệnh đường hô hấp lẫn tiêu hóa [2]. Tuy nhiên, phần lớn bằng chứng hiện tại mới dừng ở mức độ phòng thí nghiệm và trên động vật, chưa thể thay thế thuốc điều trị đặc hiệu ở người [1].

Thảo dược quen thuộc cho chứng cảm kèm rối loạn tiêu hóa

Quảng hoắc hương, tên khoa học là Pogostemon cablin, thuộc nhóm thảo dược thơm được sử dụng lâu đời tại nhiều quốc gia châu Á [2]. Phần trên mặt đất phơi khô hoặc tinh dầu của cây thường góp mặt trong các bài thuốc dân gian [3]. Khoảng 90% lượng tinh dầu hoắc hương trên thế giới hiện được sản xuất tại Indonesia và được Cục Quản lý Thực phẩm và Dược phẩm Mỹ (FDA) công nhận làm chất tạo hương vị [2].

Trong y học cổ truyền, hoắc hương không chỉ dùng cho cảm lạnh, sốt, đau đầu thông thường mà còn nhắm trực tiếp vào triệu chứng đường ruột [1]. Người bệnh gặp tình trạng cảm nắng mùa hè có biểu hiện vừa sốt, đau nhức mình mẩy, vừa đau dạ dày, buồn nôn, nôn mửa hoặc tiêu chảy là nhóm đối tượng thường được chỉ định dùng vị thuốc này [2]. Ngoài ra, liệu pháp mùi hương từ tinh dầu hoắc hương còn được ứng dụng để giảm căng thẳng, làm dịu thần kinh và điều hòa cảm giác thèm ăn [2].

Cơ chế tác động qua góc nhìn khoa học

Các nhà khoa học đã phân lập được hơn 140 hợp chất từ cây hoắc hương, bao gồm terpenoid, flavonoid, axit hữu cơ, phytosterol, alkaloid và glycoside [2]. Trong đó, pachypodol ($C_{18}H_{16}O_7$) là một hoạt chất sinh học quan trọng được tách chiết từ lá cây [2]. Hợp chất này thể hiện hàng loạt hoạt tính như kháng viêm, chống oxy hóa, kháng khuẩn, kháng virus và đặc biệt là chống nôn (antiemetic) [2].

Khi cơ thể nhiễm lạnh hoặc cảm nắng kèm rối loạn tiêu hóa, phản ứng viêm và stress oxy hóa thường tăng cao. Chiết xuất hoắc hương hoạt động bằng cách ức chế các chất trung gian gây viêm như cyclooxygenase-2 (COX-2), yếu tố hoại tử khối u alpha (TNF-alpha), IL-1beta, IL-6 và prostaglandin E2 (PGE2) [4]. Đồng thời, dược liệu giúp tăng cường hoạt động của các enzyme chống oxy hóa nội sinh trong gan như superoxide dismutase (SOD), glutathione peroxidase (GPx) và glutathione reductase (GRd), từ đó giảm thiểu tổn thương tế bào do gốc tự do [1].

Đối với tác nhân gây bệnh là virus, nhóm hợp chất polyphenolic glycoside và polysaccharide từ hoắc hương cho thấy khả năng can thiệp vào quá trình xâm nhập và nhân lên của virus [3]. Cơ chế vừa đánh vào triệu chứng (giảm đau, hạ viêm, chống nôn), vừa ức chế tác nhân gây bệnh giúp lý giải vì sao thảo dược này hiệu quả khi cảm mạo đi kèm trục trặc ở hệ tiêu hóa [2].

Nghiên cứu thực nghiệm nói gì?

Một nghiên cứu công bố năm 2011 đã kiểm tra tác dụng giảm đau và kháng viêm của chiết xuất methanol từ cây hoắc hương trên mô hình chuột nhắt [1]. Ở thử nghiệm giảm đau, chuột được tiêm axit acetic gây co thắt bụng (mô phỏng cơn đau nội tạng/đau bụng) và tiêm formalin vào bàn chân [1]. Kết quả cho thấy liều 1,0 g/kg chiết xuất làm giảm rõ rệt phản ứng đau quặn bụng do axit acetic, còn liều 0,5 và 1,0 g/kg giúp giảm thời gian liếm chân ở pha thứ hai của thử nghiệm formalin [1]. Về khả năng kháng viêm, khi cho chuột uống chiết xuất ở liều 0,5 và 1,0 g/kg vào thời điểm 3 và 4 giờ sau khi tiêm chất gây viêm carrageenan, tình trạng phù nề bàn chân giảm đáng kể phụ thuộc theo liều [1].

Một nghiên cứu khác năm 2013 tiếp tục đánh giá chiết xuất ethanol từ phần rễ và thân rễ hoắc hương trên bốn mô hình động vật bị gây viêm cấp tính [4]. Khi cho chuột uống ở các mức liều 120, 240 và 480 mg/kg, chiết xuất làm giảm phù tai do xylene, giảm tính thấm thành mạch do axit acetic, ức chế sự tập trung bạch cầu trung tính và giảm phù chân do carrageenan [4]. Ở liều 480 mg/kg, phân tích mô bệnh học xác nhận phản ứng viêm tại mô sưng phù được cải thiện rõ rệt [4].

Về khả năng kháng virus hô hấp, nghiên cứu năm 2016 đã phân lập 22 hợp chất từ hoắc hương, bao gồm 2 hợp chất octaketide mới, để thử nghiệm ức chế enzyme neuraminidase (NA) của virus cúm A trong ống nghiệm [5]. Có 7 hợp chất cho thấy hoạt tính ức chế NA mạnh với chỉ số IC50 dao động từ 2,12 đến 3,87 micromol/ml [5]. Dù mức độ hiệu quả này thấp hơn từ 2 đến 4 lần so với thuốc đặc trị zanamivir, đây vẫn là cơ sở cho thấy tiềm năng hỗ trợ kìm hãm virus cúm của dược liệu [5].

Liên quan đến triệu chứng tiêu chảy, một công trình năm 2020 đã chiết xuất 4 loại polysaccharide từ phần trên mặt đất của cây hoắc hương (ký hiệu PCP1.1, PCP1.2, PCP2.1 và PCP2.2) và thử nghiệm trên dòng tế bào ruột lợn IPEC-J2 nhiễm virus gây tiêu chảy cấp (PEDV) [3]. Kết quả trong ống nghiệm ghi nhận PCP1.1 và PCP1.2 ngăn chặn quá trình nhân lên của virus, trong khi PCP2.1 và PCP2.2 ức chế cả bước xâm nhập lẫn nhân lên của virus nhờ đặc tính chống oxy hóa [3].

Ngoài ra, một thử nghiệm năm 2008 trên dòng tế bào thần kinh đệm người A172 cho thấy chiết xuất hoắc hương ở nồng độ từ 0,2 đến 5 mg/ml giúp bảo vệ tế bào khỏi chết hoại tử và chết theo chương trình do oxy già ($H_2O_2$) gây ra [6]. Dược liệu giữ toàn vẹn chức năng ty thể và ngăn chặn sự suy giảm năng lượng ATP của tế bào thông qua cơ chế dọn dẹp gốc tự do nội bào [6].

Lợi ích và giới hạn của bằng chứng hiện tại

Điểm sáng từ chuỗi dữ liệu khoa học là các tác dụng truyền thống của hoắc hương như giảm đau bụng, hạ sưng viêm, chống nôn và kháng virus đều bước đầu tìm thấy cơ sở sinh học phân tử [2]. Thảo dược không chỉ tác động đơn lẻ mà phối hợp nhiều cơ chế từ bảo vệ tế bào, chống oxy hóa đến ức chế enzyme của virus [5].

Tuy nhiên, giới hạn lớn nhất là toàn bộ các nghiên cứu nêu trên đều được thực hiện trong ống nghiệm (in vitro) hoặc trên mô hình động vật (in vivo trên chuột, tế bào lợn) [3]. Các liều lượng như 120-480 mg/kg hay 0,5-1,0 g/kg là liều dùng cho chuột thí nghiệm với chiết xuất cô đặc trong phòng thí nghiệm, hoàn toàn không phải liều khuyến cáo trực tiếp cho cơ thể người [4]. Hiện chưa có thử nghiệm lâm sàng quy mô lớn trên người trong danh mục dữ liệu này để xác định liều chuẩn xác và độ an toàn dài hạn.

Những hiểu lầm thường gặp khi dùng hoắc hương

Hiểu lầm phổ biến đầu tiên là dùng hoắc hương cho mọi loại cảm sốt. Thực tế, thế mạnh của hoắc hương nằm ở các ca cảm mạo có kèm triệu chứng đường tiêu hóa như buồn nôn, nôn, đau bụng, tiêu chảy [1]. Nếu chỉ sốt cao đơn thuần, ho khan, đau họng rát đỏ mà hệ tiêu hóa bình thường, việc dùng đơn độc hoắc hương có thể không giải quyết đúng trọng tâm.

Hiểu lầm thứ hai là xem hoắc hương như "thuốc kháng virus tự nhiên" thay thế hoàn toàn thuốc tây. Nghiên cứu năm 2016 chỉ rõ các hợp chất phân lập từ hoắc hương có hoạt lực ức chế enzyme virus cúm A yếu hơn từ 2 đến 4 lần so với thuốc zanamivir [5]. Do đó, dược liệu chỉ đóng vai trò hỗ trợ giảm nhẹ triệu chứng, không thể thay thế phác đồ điều trị y khoa khi nhiễm cúm nặng.

Ai nên thận trọng?

Dù là thảo dược quen thuộc và tinh dầu được công nhận làm chất tạo hương, người dùng vẫn cần cẩn trọng vì trong cây chứa hơn 140 hợp chất hóa học khác nhau, trong đó một số thành phần thể hiện độc tính tế bào (cytotoxic) trong các thử nghiệm sàng lọc [2].

Phụ nữ mang thai, đang cho con bú, trẻ nhỏ và người cao tuổi có nhiều bệnh nền như tim mạch, suy gan, suy thận không nên tự ý uống nước sắc hoắc hương đặc hoặc nuốt tinh dầu nguyên chất. Những người đang sử dụng thuốc kháng viêm không steroid (NSAIDs) hoặc thuốc điều trị bệnh mạn tính cần tham khảo ý kiến bác sĩ trước khi dùng để tránh tương tác bất lợi, do hoắc hương cũng tác động lên các đường dẫn truyền COX-2 và enzyme gan [4]. Khi có dấu hiệu tiêu chảy mất nước nặng, sốt cao liên tục không hạ hoặc nôn ói ra dịch bất thường, người bệnh phải đến cơ sở y tế thay vì tự chữa tại nhà.

Cách áp dụng thực tế và an toàn

Thời điểm phù hợp nhất để cân nhắc sử dụng hoắc hương là ngay khi mới chớm xuất hiện các triệu chứng cảm mùa hè kèm rối loạn tiêu hóa nhẹ: cơ thể mệt mỏi, hơi sốt, đau đầu, bụng đầy chướng, buồn nôn hoặc đi ngoài phân lỏng [2]. Việc dùng sớm giúp tận dụng khả năng kháng viêm, giảm co thắt bụng và làm dịu dạ dày của thảo dược [1].

Về cách chế biến, người dân thường dùng phần thân lá trên mặt đất đã phơi khô để hãm trà hoặc sắc nước uống ấm [3]. Phương pháp chiết xuất bằng nước nóng trong gia đình tương đồng với cách thu nhận nhóm hoạt chất polysaccharide tan trong nước giúp bảo vệ niêm mạc ruột [3]. Ngoài đường uống, có thể sử dụng tinh dầu hoắc hương pha loãng để xông phòng hoặc ngửi nhẹ giúp giảm cảm giác buồn nôn, giải tỏa căng thẳng và làm dịu thần kinh [2]. Kết hợp uống đủ nước điện giải, ăn thực phẩm mềm dễ tiêu như cháo loãng để cơ thể nhanh hồi phục.

Hoắc hương là lựa chọn hỗ trợ hữu ích cho chứng cảm nắng kèm đau bụng, buồn nôn nhờ đặc tính kháng viêm, giảm đau và chống nôn đã được ghi nhận qua thực nghiệm [2]. Tuy nhiên, người dùng chỉ nên sử dụng ở mức độ hỗ trợ triệu chứng nhẹ và cần thăm khám bác sĩ nếu bệnh diễn tiến nặng hoặc kéo dài.