Nhiều người khi gặp các vết côn trùng đốt, mụn nhọt hay vùng da sưng tấy thường có thói quen hái vội nắm lá lạc tiên sau vườn, giã nát rồi đắp trực tiếp lên da với hy vọng tiêu sưng nhanh chóng. Đây là phương pháp lưu truyền miệng phổ biến trong dân gian, bắt nguồn từ quan niệm cây cỏ tự nhiên luôn lành tính và có tác dụng giải độc.
Tuy nhiên, việc giã nát lá lạc tiên tươi đắp ngoài da không đồng nghĩa với việc mang lại hiệu quả tiêu viêm an toàn như nhiều người vẫn nghĩ. Dù các nghiên cứu khoa học xác nhận dịch chiết lá lạc tiên chứa các hoạt chất có đặc tính kháng viêm và kháng khuẩn nhất định, nhưng phần lớn bằng chứng hiện nay mới dừng lại ở mức thử nghiệm tế bào và mô hình động vật với các dạng chiết xuất cô đặc bằng dung môi chuyên dụng, chứ chưa có thử nghiệm lâm sàng trên người khẳng định việc đắp lá tươi là một liệu pháp điều trị hiệu quả.
Thói quen truyền miệng và những băn khoăn thường gặp
Trong y học cổ truyền và kinh nghiệm dân gian, cây lạc tiên thường được biết đến với công dụng an thần, trị mất ngủ hoặc nấu nước uống thanh nhiệt. Cùng với đó, kinh nghiệm dùng ngoài da để chữa mụn nhọt, lở ngứa hay giảm các vết sưng đau do va quẹt cũng được áp dụng rộng rãi ở nhiều vùng nông thôn.
Người dùng thường tin rằng hoạt chất tự nhiên từ lá tươi tiết ra sẽ thấm thấu nhanh vào mô dưới da, giúp làm dịu cảm giác nóng rát và gom cồi mụn. Tuy nhiên, câu hỏi đặt ra là các hoạt chất này có thực sự thấm qua hàng rào biểu bì nguyên vẹn hay không, và liệu dịch ép thô có đủ nồng độ để dập tắt phản ứng viêm hay lại mang theo nguy cơ bội nhiễm vi khuẩn từ đất cát bám trên lá.
Trước những băn khoăn đó, các nhà dược học hiện đại đã tiến hành phân tách các bộ phận của cây lạc tiên nhằm tìm hiểu bản chất hóa học và cơ chế sinh học thực sự ẩn sau những kinh nghiệm dân gian này.
Dược chất trong lá lạc tiên tác động đến cơ thể ra sao?
Chi Passiflora nói chung và loài lạc tiên Passiflora foetida nói riêng từ lâu đã nổi tiếng trong y học dân gian để điều trị mất ngủ, lo âu, cuồng loạn, đồng thời được ghi nhận có tiềm năng chống viêm, chống oxy hóa, giảm đau và kháng khuẩn [1]. Khi phân tích sâu về thành phần hóa thực vật, các phân tích sắc ký chỉ ra sự hiện diện của saponin và flavonoid trong chiết xuất lá của loài cây này [1]. Một nghiên cứu năm 2008 cũng xác định trong lá lạc tiên có chứa sterol, flavonoid và carbohydrate [2].
Cơ chế kháng viêm của các hoạt chất này hoạt động dựa trên sự can thiệp vào các chuỗi phản ứng sinh hóa nội bào gây ra sưng nóng. Khi cơ thể gặp tổn thương hoặc kích ứng, các tế bào miễn dịch sẽ giải phóng ra các chất trung gian gây viêm như prostaglandin, oxit nitric cùng hàng loạt cytokine kích thích mạch máu giãn nở, dẫn đến hiện tượng phù nề và đau nhức.
Các hợp chất tự nhiên như flavonoid hay vitexin được phân lập từ lạc tiên có khả năng trung hòa các gốc tự do gây hại và ức chế các con đường tín hiệu kích hoạt phản ứng viêm [3], [4]. Nhờ đó, chúng giúp làm chậm lại quá trình sản sinh các chất gây sưng tấy ở cấp độ mô.
Các nghiên cứu tế bào hé lộ tiềm năng kháng viêm
Để hiểu rõ cách thức can thiệp của lạc tiên ở mức độ tế bào, một nghiên cứu công bố năm 2018 đã đánh giá tác động của chiết xuất methanol từ lá Passiflora foetida (PFME) trên các đại thực bào RAW264.7 được kích thích bởi lipopolysaccharide (LPS) [5]. Kết quả cho thấy chiết xuất này đã ngăn chặn sự tạo thành chất trung gian gây viêm prostaglandin E2 (PGE2) và ức chế sự biểu hiện của enzyme cyclooxygenase-2 (COX-2) [5].
Không dừng lại ở đó, dịch chiết lá lạc tiên còn làm giảm việc giải phóng các cytokine tiền viêm trong tế bào miễn dịch [5]. Trên mô hình tế bào RAW264.7 chịu kích thích bởi LPS, chiết xuất này đã ức chế sự phosphoryl hóa của các protein kinase hoạt hóa phân bào MAPKs, bao gồm ERK1/2, p38 và JNK [5]. Đồng thời, chiết xuất còn ngăn cản con đường kích hoạt tín hiệu viêm NF-kappaB do LPS kích hoạt thông qua việc duy trì mức p65 trong nhân tế bào và ngăn chặn quá trình thoái hóa của IkappaBalpha [5].
Ngoài chiết xuất từ lá, các bộ phận khác của cây cũng cho thấy hoạt tính sinh học mạnh mẽ. Năm 2015, một nghiên cứu trên vỏ thân cây lạc tiên đã phân lập được 10 hợp chất flavonoid thông qua các kỹ thuật sắc ký và cộng hưởng từ hạt nhân [3]. Trong số đó, hai hoạt chất luteolin và chrysoeriol thể hiện khả năng ức chế sản sinh nitric oxide (NO) rất mạnh trên dòng tế bào đại thực bào RAW264.7, với nồng độ ức chế một nửa (IC50) lần lượt đạt 1,2 và 3,1 micromol/L [3]. Các chất này can thiệp trực tiếp bằng cách ngăn chặn sự biểu hiện của enzyme iNOS ở cấp độ phiên mã [3].
Bằng chứng giảm đau và chống phù nề trên động vật
Bên cạnh các thử nghiệm trong ống nghiệm, tác dụng kháng viêm của lá lạc tiên đã được đưa vào kiểm chứng trực tiếp trên cơ thể động vật sống. Một nghiên cứu công bố năm 2011 đã sử dụng chiết xuất ethanol từ lá Passiflora foetida để kiểm tra hiệu quả giảm đau và kháng viêm trên mô hình thực nghiệm [6].
Trong thử nghiệm giảm đau trên chuột nhắt trắng (albino mice) bằng phương pháp mâm nhiệt (hot plate), liều 200 mg/kg chiết xuất ethanol lá lạc tiên đã thể hiện hoạt tính giảm đau cao nhất với thời gian phản ứng đạt 13,50 ± 0,43 phút tại thời điểm kiểm tra 20 phút [6]. Khả năng giảm đau của cây cũng được ghi nhận thông qua thử nghiệm gây quặn đau bằng acid acetic trên chuột [6].
Đặc biệt đối với tác dụng chống sưng phù, nghiên cứu này đã tiến hành thử nghiệm trên chuột cống bị gây phù chân cấp tính bằng carrageenan và histamine [6]. Kết quả ghi nhận chiết xuất ethanol từ lá ở mức liều 100 mg/kg đã tạo ra hiệu quả chống viêm rất rõ rệt, kiểm soát thể tích phù chân ở mức 1,302 ± 0,079 mL [6]. Các kết quả này chứng minh dịch chiết lá lạc tiên sở hữu đặc tính giảm đau và kháng viêm có giá trị cho ngành dược phẩm [6].
Cùng với tác dụng giảm viêm, hoạt tính chống oxy hóa của lá cây cũng được ghi nhận khi các nhà khoa học tách chiết và phân lập thành công hợp chất 8-C-beta-d-glucosylapigenin (vitexin) từ phân đoạn n-butanol của dịch chiết lá [4]. Phân đoạn n-butanol thể hiện hoạt tính chống oxy hóa đạt mức ức chế 70% ở nồng độ 100 microgam/mL trong thử nghiệm gốc tự do DPPH, và riêng hoạt chất vitexin đạt tỷ lệ ức chế 75% ở nồng độ 100 microgam/mL so với đối chứng acid ascorbic [4].
Hoạt tính kháng khuẩn của dịch chiết lạc tiên
Tình trạng viêm sưng ngoài da thường đi kèm với nguy cơ nhiễm trùng do sự xâm nhập của vi khuẩn gây bệnh. Do đó, đặc tính kháng khuẩn của lạc tiên cũng là một yếu tố được giới nghiên cứu chú trọng tìm hiểu.
Một nghiên cứu so sánh năm 2018 đối với các loài Passiflora nuôi cấy in vitro cho thấy chiết xuất từ lá và rễ của cây Passiflora foetida có hoạt tính ức chế chọn lọc đối với vi khuẩn Bacillus thuringiensis và Streptococcus pyogenes [1]. Khả năng kháng khuẩn này được các nhà khoa học nhận định là có liên quan mật thiết đến hàm lượng cao các chất chuyển hóa thứ cấp, bao gồm flavonoid và saponin có sẵn trong mô thực vật [1].
Bên cạnh đó, các nghiên cứu tổng thuật cũng ghi nhận dịch chiết lá Passiflora foetida thể hiện hoạt tính kháng vi sinh vật nhất định [7]. Dù vậy, hiệu lực kháng khuẩn của lạc tiên cũng có sự phân hóa theo từng bộ phận và dung môi; chẳng hạn dịch chiết thân từ methanol và nước từng được ghi nhận là hiệu quả hơn dịch chiết lá khi thử nghiệm trên một số chủng vi khuẩn thủy sinh như Citrobacter freundii và các loài thuộc chi Vibrio [7].
Nghiên cứu trên các loài thuộc chi Passiflora cũng chỉ ra rằng các chiết xuất thảo dược này thường thể hiện hoạt tính ức chế rõ rệt hơn đối với các chủng vi khuẩn Gram dương, trong khi ít tác dụng trên vi khuẩn Gram âm [8].
Giữa phòng thí nghiệm và việc đắp lá tươi: Khoảng cách rất lớn
Dù các kết quả thử nghiệm sinh học cho thấy triển vọng rất lớn của lạc tiên trong việc kiểm soát phản ứng viêm và ức chế vi khuẩn, người tiêu dùng cần nhìn nhận khách quan về khoảng cách giữa nghiên cứu khoa học và thực tế sử dụng.
Tất cả các dữ liệu tích cực nói trên đều thu được từ việc sử dụng dịch chiết tinh khiết thông qua các dung môi như ethanol, methanol hoặc n-butanol, giúp cô lập và giải phóng hàm lượng tối đa các hoạt chất quý như flavonoid hay vitexin [6], [5], [4]. Trong khi đó, việc hái lá tươi rồi giã đắp thô sơ không thể chiết xuất được nồng độ hoạt chất tương đương.
Quan trọng hơn, lá cây mọc tự nhiên ngoài môi trường thường chứa nhiều bụi bẩn, trứng giun sán, nấm mốc và các chủng tạp khuẩn bám chặt trên bề mặt phiến lá hoặc lông tơ. Khi giã nát lá tươi rồi đắp trực tiếp lên vùng da đang bị viêm loét, mụn mủ hoặc có vết thương hở, hàng rào bảo vệ da đang suy yếu sẽ dễ dàng bị các vi sinh vật cơ hội tấn công. Điều này vô tình biến một vết sưng nhẹ thành ổ áp xe nhiễm trùng nghiêm trọng, hoàn toàn trái ngược với mong muốn ban đầu.
Hiện tại cũng hoàn toàn chưa có bất kỳ thử nghiệm lâm sàng nào được tiến hành trên người để chứng minh tính an toàn cũng như mức độ hiệu quả của phương pháp đắp lá lạc tiên ngoài da. Do đó, việc tự ý xem đắp lá như một biện pháp thay thế thuốc kháng sinh hay thuốc chống viêm y khoa là điều thiếu cơ sở thực nghiệm.
Những ai cần thận trọng với việc đắp lá ngoài da?
Đối với các biện pháp dân gian chưa qua xử lý chuẩn hóa, sự thận trọng là nguyên tắc hàng đầu nhằm bảo vệ sức khỏe làn da. Nhóm người có cơ địa da nhạy cảm hoặc tiền sử viêm da dị ứng tuyệt đối không nên thử nghiệm đắp các loại lá cây tươi, bao gồm cả lá lạc tiên, vì các hợp chất hữu cơ thô và nhựa cây có thể kích hoạt phản ứng viêm da tiếp xúc, khiến bề mặt da ngứa ngáy, nổi bóng nước và lan rộng vùng sưng nề.
Những người đang có vết thương hở, da bị trầy xước sâu, vết bỏng hoặc vùng da đang có dấu hiệu nhiễm trùng tụ mủ cũng cần tránh xa việc đắp lá. Việc đưa vật liệu thực vật chưa qua vô trùng vào các mô tổn thương sẽ tạo điều kiện cho vi khuẩn kỵ khí và vi nấm sinh sôi.
Phụ nữ mang thai, phụ nữ đang cho con bú và trẻ nhỏ sơ sinh với làn da non nớt cũng là những đối tượng cần tuyệt đối tránh áp dụng các mẹo truyền miệng này. Nếu vùng da sưng tấy xuất hiện các biểu hiện nguy hiểm như đỏ rực, nóng rát, sốt toàn thân hoặc đau nhức dữ dội, người bệnh cần đến ngay các cơ sở y tế để được thăm khám thay vì tự chữa trị tại nhà.
Lời khuyên thực tế khi gặp tình trạng viêm sưng
Khi gặp phải tình trạng sưng tấy do côn trùng cắn hoặc chấn thương nhẹ, việc sơ cứu đúng cách có vai trò quyết định đến tốc độ phục hồi. Thay vì vội vàng đắp lá tươi, bước đầu tiên và an toàn nhất là rửa sạch vùng tổn thương nhẹ nhàng dưới vòi nước sạch hoặc bằng dung dịch nước muối sinh lý để loại bỏ bụi bẩn và vi khuẩn bám dính.
Để giảm bớt cảm giác đau rát và tiêu sưng ban đầu, người bệnh có thể áp dụng biện pháp chườm lạnh bằng cách bọc một vài viên đá trong khăn vải sạch rồi áp nhẹ lên vùng da tổn thương trong khoảng 10 đến 15 phút. Nhiệt độ thấp sẽ làm co mạch máu tạm thời, từ đó hạn chế hiện tượng thoát dịch gây phù nề mà không gây tổn hại cho mô.
Nếu muốn tận dụng các đặc tính có lợi của cây lạc tiên, người dân chỉ nên sử dụng các bộ phận của cây đã được làm sạch, phơi khô để nấu nước uống theo hướng dẫn cổ truyền nhằm hỗ trợ giấc ngủ và thanh nhiệt cơ thể. Khi gặp các bệnh lý viêm da dai dẳng hoặc vết sưng tấy không có dấu hiệu thuyên giảm sau vài ngày, giải pháp tối ưu luôn là tham khảo ý kiến của bác sĩ chuyên khoa da liễu để được chỉ định các loại thuốc bôi hoặc thuốc uống kháng viêm đạt chuẩn.
Nhìn chung, lá lạc tiên thực sự sở hữu các hợp chất có tiềm năng kháng viêm và kháng khuẩn rõ rệt trong phòng thí nghiệm. Dẫu vậy, việc biến những tiềm năng này thành một phương pháp điều trị dân gian bằng cách đắp lá tươi vẫn tiềm ẩn nhiều nguy cơ nhiễm trùng hơn là lợi ích thực tế. Tiếp cận thảo dược một cách khoa học, thận trọng và luôn lắng nghe tư vấn y tế chuyên nghiệp là cách tốt nhất để chăm sóc sức khỏe an toàn.
