Ngậm kẹo bạc hà có thực sự làm thông mũi hay chỉ đánh lừa cảm giác của não bộ?

Mỗi khi thời tiết thay đổi, triệu chứng nghẹt mũi, nặng đầu do cảm lạnh hay viêm mũi dị ứng thường khiến nhiều người cảm thấy vô cùng bứt rứt, khó chịu. Một thói quen rất phổ biến của nhiều người trong tình huống này là ngậm ngay một viên kẹo bạc hà cay nồng hoặc hít hà tinh dầu bạc hà với hy vọng đường thở sẽ được giải phóng ngay lập tức. Cảm giác mát lạnh xộc thẳng lên sống mũi chỉ sau vài giây khiến chúng ta tin rằng lớp niêm mạc sưng phồng đã xẹp xuống và không khí đang lưu thông dễ dàng hơn.

Tuy nhiên, sự thật dưới góc nhìn y học lại hoàn toàn trái ngược với những gì bạn cảm nhận. Hoạt chất menthol có trong kẹo bạc hà thực chất không hề làm co mạch, không làm giảm phù nề niêm mạc và không hề làm tăng thể tích không khí đi vào mũi. Sự thông thoáng mà bạn trải nghiệm hoàn toàn là một “cú lừa” cảm giác tài tình do não bộ dàn dựng khi các thụ thể nhạy cảm với nhiệt độ bị đánh thức.

Ảo giác thông thoáng: Não bộ bị đánh lừa như thế nào?

Để hiểu vì sao kẹo bạc hà mang lại cảm giác dễ thở, trước hết cần làm rõ cách cơ thể nhận biết luồng không khí đi qua mũi. Nhiều người lầm tưởng rằng trong mũi có các cảm biến đo lường trực tiếp tốc độ hoặc lưu lượng gió hít vào. Thực tế, con người nhận biết đường thở có thông thoáng hay không chủ yếu thông qua sự mất nhiệt của niêm mạc do luồng không khí tạo ra khi hít vào ^[1].

Khi chúng ta hít một luồng khí mát từ môi trường, nhiệt độ bề mặt niêm mạc mũi sẽ giảm xuống do hiện tượng bay hơi và truyền nhiệt ^[1]. Sự sụt giảm nhiệt độ này kích hoạt một nhóm thụ thể đặc biệt nằm trên các đầu dây thần kinh cảm giác thuộc họ TRP (Transient Receptor Potential), cụ thể là thụ thể TRPM8 ^[1]. Thụ thể TRPM8 thường phản ứng tự nhiên với nhiệt độ mát dao động từ 8 độ C đến 22 độ C ^[1]. Tín hiệu nhiệt độ này được dẫn truyền qua dây thần kinh sinh ba (dây thần kinh số V) về não bộ, giúp trung khu thần kinh nhận định rằng đường thở đang rất thông thoáng ^[1].

Hoạt chất menthol – thành phần chính tạo nên hương vị đặc trưng của bạc hà – lại là một chất kích thích mạnh mẽ đối với chính thụ thể TRPM8 này ^[2]. Khi bạn ngậm kẹo bạc hà, hơi menthol bốc lên vòm họng và khoang mũi sẽ gắn kết trực tiếp vào các thụ thể TRPM8 ^[2]. Cơ chế này khiến thụ thể bị kích hoạt y hệt như khi tiếp xúc với một luồng gió lạnh thực thụ, truyền tín hiệu mãnh liệt về não ^[2]. Kết quả là não bộ bị "đánh lừa" rằng luồng không khí đang cuộn trào thông suốt qua mũi, dù kích thước cơ học của đường thở không hề có bất kỳ sự thay đổi nào ^[3].

Bằng chứng từ các nghiên cứu đo lường sức cản đường thở

Các nhà khoa học đã thực hiện rất nhiều thử nghiệm lâm sàng nhằm kiểm chứng xem liệu bạc hà có thực sự làm giảm tắc nghẽn mũi hay không. Kết quả từ các phép đo khách quan bằng máy móc chuyên dụng đều đưa ra cùng một kết luận nhất quán.

Một nghiên cứu thực nghiệm công bố năm 1983 đã tiến hành đo tổng sức cản đường thở qua mũi ở 31 đối tượng trước và sau 5 phút hít hơi menthol ^[3]. Kết quả đo đạc bằng dụng cụ khách quan cho thấy việc hít menthol không mang lại bất kỳ tác động nhất quán nào lên sức cản đường thở qua mũi ^[3]. Dẫu vậy, phần lớn người tham gia đều tự báo cáo rằng họ cảm thấy luồng không khí qua mũi gia tăng rõ rệt kèm theo cảm giác mát lạnh dễ chịu ^[3]. Các nhà nghiên cứu kết luận rằng menthol chỉ đơn thuần kích thích các thụ thể cảm nhận lạnh tại niêm mạc mũi để tạo ảo giác tăng luồng khí, hoàn toàn không có bằng chứng khoa học nào ủng hộ tác dụng thông mũi co mạch của hoạt chất này ^[3].

Cũng trong năm 1983, một nghiên cứu khác đã tiến hành so sánh tác động của việc hít hơi long não, khuynh diệp và menthol trong 5 phút với biện pháp vận động thể dục ^[4]. Kết quả cho thấy việc hít hơi menthol, long não hay khuynh diệp đều không làm thay đổi sức cản đường mũi đối với luồng không khí ^[4]. Trái lại, hoạt động thể dục thực sự làm giảm sức cản của mũi nhưng lại không tạo ra cảm giác mát lạnh hay cảm giác thông thoáng tức thì ^[4]. Điều này chứng minh rằng cảm giác thông mũi chủ quan và tình trạng thông thoáng vật lý thực sự là hai hiện tượng hoàn toàn tách biệt ^[4].

Để kiểm tra trên những người đang thực sự mắc bệnh, một thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên mù đôi được thực hiện vào năm 1990 trên 62 bệnh nhân bị nghẹt mũi do cảm lạnh thông thường ^[5]. Những người tham gia được chia ngẫu nhiên để ngậm viên kẹo chứa 11 mg menthol hoặc kẹo giả dược ^[5]. Các nhà nghiên cứu đã sử dụng phương pháp đo sức cản mũi sau (rhinomanometry) để đánh giá khách quan đường thở và dùng thang đo trực quan (VAS) để ghi nhận cảm giác chủ quan của bệnh nhân ^[5]. Kết quả đo lường khách quan cho thấy sức cản đường thở qua mũi đều gia tăng đáng kể ở cả hai nhóm trong suốt 2 giờ thử nghiệm mà không có sự khác biệt nào giữa nhóm dùng menthol và nhóm giả dược ^[5]. Ngược lại, điểm số thang đo trực quan VAS ghi nhận cảm giác cải thiện rõ rệt về độ thông thoáng luồng khí ở nhóm ngậm 11 mg menthol chỉ sau 10 phút dùng kẹo ^[5]. Nghiên cứu này khẳng định liều 11 mg menthol không hề có tác dụng giải phóng sự tắc nghẽn vật lý ở người cảm lạnh nhưng lại tạo ra cảm giác giảm nghẹt mũi chủ quan rất mạnh mẽ ^[5].

Bên cạnh đó, các nghiên cứu trên mô đường hô hấp cũng củng cố thêm phát hiện này. Một nghiên cứu năm 2016 trên cơ trơn khí quản đã ghi nhận rằng việc hít menthol qua đường mũi chỉ liên quan đến cảm giác cải thiện luồng khí chủ quan mà không đi kèm bất kỳ sự thay đổi khách quan nào về sức cản đường mũi ^[6].

Tác động của menthol lên vỏ não: Tăng cường độ nhạy cảm nhận

Không chỉ dừng lại ở các cảm nhận ngoại vi tại niêm mạc mũi, bạc hà còn tác động trực tiếp lên cách vỏ não xử lý các kích thích từ đường thở. Một nghiên cứu công bố năm 2019 sử dụng kỹ thuật ghi hình quang học với chất nhuộm nhạy cảm điện thế trên vỏ não cảm giác nguyên phát (S1) của chuột đã làm sáng tỏ cơ chế này ^[2].

Khi các nhà khoa học tạo ra kích thích bằng một luồng khí nhẹ vào khoang mũi, vùng vỏ não cảm giác S1 chỉ bị kích thích ở một phạm vi nhỏ ^[2]. Tuy nhiên, khi luồng khí được kết hợp cùng với hoạt chất l-menthol, cường độ tín hiệu quang học trên vỏ não gia tăng đáng kể, diện tích vùng não được kích hoạt mở rộng hơn và thời gian tiềm tàng của phản ứng thần kinh được rút ngắn lại ^[2]. Sự kích hoạt của thụ thể TRPM8 nhạy cảm với nhiệt độ lạnh đã làm sắc nét thêm cảm giác về luồng không khí bên trong khoang mũi và mở rộng trường tiếp nhận cảm giác về phía hầu họng ^[2].

Phát hiện này giải thích tại sao khi ngậm kẹo bạc hà, bạn không chỉ thấy mát ở mũi mà còn cảm nhận rõ luồng khí thông suốt sâu xuống tận cuống họng ^[2]. Não bộ của chúng ta đã phóng đại tín hiệu về luồng không khí, biến một luồng thở bình thường hoặc thậm chí đang bị cản trở thành một cảm giác thông thoáng lạ thường ^[2].

Nghịch lý đường thở: Thông thoáng giải phẫu nhưng vẫn cảm thấy nghẹt

Sự phụ thuộc của cảm giác thông mũi vào các thụ thể nhiệt độ thể hiện rõ nhất qua hiện tượng nghịch lý ở những bệnh nhân mắc bệnh lý mũi xoang phức tạp. Trong thực hành lâm sàng tai mũi họng, nghẹt mũi (nasal congestion) được định nghĩa là một trạng thái phức hợp bao gồm không chỉ sự thiếu hụt luồng khí mà còn liên quan đến cảm giác căng tức áp lực và ứ đọng dịch nhầy ^[1].

Một nghiên cứu năm 2017 về khí động học mũi đã chỉ ra nghịch lý đáng kinh ngạc ở những bệnh nhân mắc viêm mũi teo hoặc hội chứng mũi rỗng (empty nose syndrome) ^[7]. Ở những bệnh nhân bị viêm mũi teo thứ phát, sức cản đường thở đo được bằng khí áp kế mũi chỉ ở mức 0,12 ± 0,03 Pa.s/ml, thấp hơn nhiều so với người khỏe mạnh bình thường là 0,15 - 0,30 Pa.s/ml ^[7]. Về mặt cơ học, khoang mũi của những bệnh nhân này cực kỳ rộng rãi, hoàn toàn không có bất kỳ vật cản nào ^[7]. Thế nhưng, họ lại luôn trải qua cảm giác nghẹt mũi, ngạt thở vô cùng nặng nề và đau khổ ^[7].

Nguyên nhân của nghịch lý này là do niêm mạc mũi của họ bị teo hoặc bị cắt bỏ trong phẫu thuật, dẫn đến việc mất đi các thụ thể cảm nhận lạnh TRPM8 vốn phân bố đồng đều khắp khoang mũi ^[7]. Khi diện tích bề mặt có thông lượng nhiệt vượt quá 50 W/m2 trong lúc hít vào bị suy giảm, các thụ thể lạnh không được kích hoạt đầy đủ ^[7]. Hậu quả là não bộ không nhận được tín hiệu làm mát và tự động diễn giải rằng đường thở đang bị tắc nghẽn nghiêm trọng ^[7]. Nghiên cứu này một lần nữa khẳng định: sự kích thích thụ thể TRPM8 đóng vai trò quan trọng không kém, thậm chí quan trọng hơn cả nỗ lực hô hấp cơ học trong việc tạo ra nhận thức về luồng không khí qua mũi ^[7].

Trong khi đó, ở người bình thường có chu kỳ mũi sinh lý tự nhiên, sức cản giữa hai bên mũi luôn có sự chênh lệch rõ rệt (bên cao trung bình 0,94 ± 0,15 Pa/cm3 s, bên thấp 0,48 ± 0,04 Pa/cm3 s) ^[8]. Tuy nhiên, một nghiên cứu năm 1989 ghi nhận rằng sự dao động tự nhiên của sức cản đường thở không hề làm thay đổi ngưỡng cảm nhận đối với menthol qua dây thần kinh sinh ba ^[8]. Điều này cho thấy cảm nhận về menthol là một phản ứng thần kinh độc lập, không bị chi phối bởi độ thông thoáng cơ học của đường thở tại thời điểm đó ^[8].

Lợi ích thực tế và những giới hạn không thể bỏ qua

Mặc dù kẹo bạc hà không làm thay đổi cấu trúc hay làm giảm sưng niêm mạc, chúng ta không thể phủ nhận hoàn toàn giá trị mà nó mang lại. Lợi ích lớn nhất của menthol chính là liệu pháp tâm lý và cảm giác tức thì. Khi đang mệt mỏi vì nghẹt mũi, cảm giác the mát và ảo giác thông thoáng do kẹo bạc hà đem lại có thể giúp người bệnh cảm thấy dễ chịu hơn, giảm bớt sự bức bối và nâng cao tinh thần trong một khoảng thời gian ngắn ^[5].

Tuy nhiên, người tiêu dùng cần hiểu rõ ranh giới của biện pháp này. Menthol hoàn toàn không phải là hoạt chất co mạch hay thuốc chống phù nề ^[3]. Nó không có khả năng làm giảm tình trạng viêm nhiễm ở mô niêm mạc mũi hay loại bỏ nguyên nhân gây bệnh của cảm lạnh và dị ứng ^[1], ^[8]. Việc nội soi mũi đóng vai trò thiết yếu để đánh giá đúng tình trạng viêm và tổn thương thực thể của niêm mạc, điều mà cảm giác the mát đơn thuần không thể phản ánh được ^[1].

Nếu bạn đang bị viêm xoang cấp, viêm mũi dị ứng nặng hoặc cuốn mũi phì đại gây bít tắc thực sự, kẹo bạc hà sẽ không thể giải quyết được nguyên nhân gốc rễ. Việc phụ thuộc vào cảm giác dễ chịu giả tạo có thể khiến người bệnh chủ quan, trì hoãn việc thăm khám y tế khi bệnh chuyển biến nặng hơn.

Những hiểu lầm tai hại khi lạm dụng kẹo bạc hà

Hiểu lầm phổ biến nhất là xem kẹo bạc hà như một loại thuốc điều trị nghẹt mũi có thể sử dụng không giới hạn. Khi thấy mũi vẫn khụt khịt sau vài chục phút mát lạnh, nhiều người có xu hướng ngậm liên tục hết viên này đến viên khác.

Lạm dụng kẹo bạc hà có thể gây ra nhiều tác động tiêu cực ngoài ý muốn. Đa số các loại kẹo ngậm bạc hà thương mại trên thị trường đều chứa một lượng đường đáng kể, việc tiêu thụ liên tục có thể ảnh hưởng tiêu cực đến đường huyết và sức khỏe răng miệng. Ngay cả với kẹo không đường, việc hấp thụ quá nhiều chất tạo ngọt nhân tạo kết hợp với tinh chất bạc hà đậm đặc có thể gây kích ứng niêm mạc dạ dày, làm tăng nguy cơ ợ nóng và khó tiêu.

Hơn nữa, nồng độ menthol quá cao có thể gây kích ứng ngược trở lại niêm mạc đường hô hấp đang vốn rất nhạy cảm do viêm nhiễm. Hơi cay nồng quá mức có thể gây cảm giác nóng rát vùng họng, chảy nước mắt hoặc thậm chí làm nặng thêm phản ứng ho kích ứng ở một số cơ địa nhạy cảm.

Ai nên thận trọng khi dùng menthol và cách áp dụng an toàn

Menthol là một hợp chất tương đối an toàn khi dùng ở liều lượng thực phẩm thông thường, nhưng một số nhóm đối tượng cần hết sức thận trọng khi sử dụng:

• Trẻ sơ sinh và trẻ nhỏ: Tuyệt đối không để trẻ nhỏ sử dụng các sản phẩm chứa menthol đậm đặc hoặc kẹo ngậm cay vì hoạt chất này có thể gây co thắt thanh quản đột ngột dẫn đến ngừng thở hoặc nguy cơ hóc dị vật đường thở.
• Người mắc bệnh trào ngược dạ dày thực quản (GERD): Tinh chất bạc hà có thể làm giãn cơ thắt thực quản dưới, khiến axit dịch vị dễ dàng trào ngược lên thực quản và vùng họng, làm trầm trọng thêm tình trạng viêm họng và nghẹt mũi do trào ngược.
• Người có tiền sử hen suyễn nặng hoặc cơ địa co thắt phế quản: Dù menthol có tiềm năng làm giãn cơ trơn khí quản trong nghiên cứu tiền lâm sàng ^[6], nhưng hơi lạnh cay nồng đột ngột từ menthol đậm đặc có thể kích hoạt cơn co thắt phế quản phản ứng ở người có đường thở quá mẫn cảm.
• Người có bệnh nền mạn tính hoặc đang dùng thuốc đặc trị: Luôn cần tham khảo ý kiến của bác sĩ chuyên khoa trước khi sử dụng các chế phẩm bổ sung chứa hàm lượng tinh dầu cao.

Để tận dụng cảm giác dễ chịu từ kẹo bạc hà một cách khoa học và an toàn trong đời sống hàng ngày, bạn có thể áp dụng các bước sau:

• Sử dụng đúng mục đích: Chỉ xem kẹo bạc hà là biện pháp hỗ trợ giải tỏa cảm giác bức bối tạm thời trong những đợt cảm lạnh nhẹ, không dùng thay thế thuốc chữa bệnh.
• Kiểm soát liều lượng: Chỉ nên ngậm 1 viên khi cảm thấy quá khó chịu, không ngậm liên tục quá 3–4 viên mỗi ngày. Ưu tiên chọn các dòng kẹo không đường để bảo vệ răng miệng và hạn chế lượng calo thừa.
• Kết hợp các biện pháp khoa học: Để giải quyết nghẹt mũi thực sự, hãy tập trung vào việc làm ẩm niêm mạc và làm loãng dịch nhầy bằng cách rửa mũi bằng nước muối sinh lý, uống đủ nước ấm, nghỉ ngơi hợp lý và sử dụng máy tạo độ ẩm trong phòng ngủ.
• Thăm khám y tế: Nếu tình trạng nghẹt mũi kéo dài trên 7 ngày, kèm theo sốt cao, đau nhức vùng mặt hoặc chảy dịch mũi có màu xanh vàng đặc, bạn cần đến các cơ sở y tế chuyên khoa tai mũi họng để được chẩn đoán và điều trị đúng nguyên nhân.

Kẹo bạc hà thực sự là một giải pháp mang lại sự thoải mái nhanh chóng nhờ cơ chế kích hoạt thụ thể lạnh và đánh lừa nhận thức của não bộ một cách tài tình. Hiểu đúng bản chất khoa học đằng sau viên kẹo nhỏ bé sẽ giúp bạn tận hưởng cảm giác sảng khoái một cách an toàn mà không bỏ lỡ các can thiệp y tế cần thiết khi đường thở thực sự gặp vấn đề.