Nhiều người khi nhận kết quả đo huyết áp ở ngưỡng tiền tăng huyết áp thường tìm kiếm các giải pháp tự nhiên với hy vọng kiểm soát chỉ số mà chưa cần dùng thuốc. Trong đó, bổ sung vitamin C liều cao mỗi ngày là mẹo truyền tai phổ biến vì đặc tính chống oxy hóa mạnh mẽ. Liệu thói quen này có thực sự giúp giãn mạch và hạ huyết áp tâm thu như lời đồn?

Câu trả lời từ các bằng chứng y học hiện nay là: vitamin C có thể hỗ trợ cải thiện chức năng nội mô và giảm nhẹ huyết áp ở mức khiêm tốn trong ngắn hạn, đặc biệt ở người thiếu hụt vi chất này. Tuy nhiên, vitamin C dạng viên uống hoàn toàn không thể thay thế phác đồ điều trị y khoa hay lối sống lành mạnh, thậm chí việc tự ý dùng liều cao còn tiềm ẩn nguy cơ bất lợi cho tim mạch.

Cơ chế sinh học: Vitamin C tác động lên thành mạch như thế nào?

Lớp nội mô mạch máu là một lớp tế bào mỏng lót mặt trong của tất cả các mạch máu, đóng vai trò chủ chốt trong việc điều hòa trương lực mạch máu thông qua sản xuất oxit nitric (NO). Khi các gốc oxy hóa tự do gia tăng, chúng làm suy giảm tính khả dụng sinh học của oxit nitric, khiến mạch máu khó co giãn nhịp nhàng, dẫn đến tình trạng xơ cứng động mạch và tăng huyết áp.

Vitamin C được ghi nhận là một chất chống oxy hóa thiết yếu, có khả năng bất hoạt các gốc tự do và tăng cường khả năng phòng vệ chống oxy hóa của các mô [1]. Ở cấp độ tế bào, vi chất này giúp làm giảm quá trình oxy hóa DNA do H2O2 và hỗ trợ phục hồi chức năng nội mô [1].

Bên cạnh đó, các nghiên cứu chỉ ra rằng vitamin C có thể hạ huyết áp bằng cách tăng cường hoạt tính của enzyme tổng hợp oxit nitric (nitric oxide synthase) [2]. Đồng thời, vi chất này tham gia ức chế enzym NADPH oxidase và dọn dẹp các gốc oxy phản ứng [2]. Nhờ thúc đẩy nồng độ oxit nitric nội sinh, thành mạch được thư giãn tốt hơn, từ đó tạo tiền đề cho việc điều hòa áp lực máu chảy qua các khoang mạch.

Một số mô hình nghiên cứu trên động vật cũng cho thấy, sự kết hợp giữa vitamin C và vitamin E làm tăng hàm lượng collagen ở thành động mạch, làm giảm metalloproteinase-1 mạch máu và giúp ổn định các mảng xơ vữa [1]. Mặc dù vậy, việc chuyển hóa các tác động sinh hóa này thành lợi ích thực tế trên người vẫn cần kiểm chứng qua các thử nghiệm lâm sàng đối chứng.

Bằng chứng từ các thử nghiệm: Chỉ số huyết áp thực tế thay đổi ra sao?

Để làm rõ công dụng thực tế của vitamin C đối với chỉ số huyết áp, nhiều nhóm nghiên cứu đã tiến hành tổng hợp dữ liệu qua các thử nghiệm đối chứng ngẫu nhiên. Một phân tích tổng hợp tổng quan xem xét 29 thử nghiệm lâm sàng với liều vitamin C trung bình là 500 mg mỗi ngày [3]. Kết quả cho thấy trong thời gian can thiệp trung bình 8 tuần, việc bổ sung vitamin C đã làm giảm cả huyết áp tâm thu và huyết áp tâm trương [3].

Một thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên, mù đôi, có đối chứng giả dược năm 2005 được thực hiện trên 69 bệnh nhân tăng huyết áp đã qua điều trị, có huyết áp tâm thu lưu động 24 giờ từ 125 mmHg trở lên [4]. Các đối tượng tham gia được chia nhóm để dùng 500 mg vitamin C mỗi ngày, 1000 mg polyphenol từ hạt nho, phối hợp cả hai hoặc dùng giả dược trong 6 tuần sau giai đoạn rửa giải kéo dài 3 tuần [4]. Kết quả chỉ ra rằng nhóm chỉ dùng vitamin C đơn độc giúp giảm huyết áp tâm thu 1,8 mmHg so với nhóm giả dược [4]. Mức giảm này tuy có ý nghĩa thống kê nhưng biên độ hạ áp rất khiêm tốn.

Ngoài ra, sự tác động của vitamin C lên chức năng mạch máu còn được quan sát rõ ở những người có nguy cơ cao bị tổn thương mạch máu do stress oxy hóa. Một thử nghiệm năm 2006 trên 44 người hút thuốc lá mạn tính kéo dài 12 tuần đã đánh giá sự giãn mạch qua trung gian dòng chảy (FMD) ở động mạch cánh tay [5]. Nghiên cứu chia các tình nguyện viên ngẫu nhiên dùng 60 mg vitamin C kết hợp 480 mg Enzogenol hoặc dùng 60 mg vitamin C đơn độc mỗi ngày [5]. Điều bất ngờ là chức năng giãn mạch nội mô FMD đều được cải thiện rõ rệt ở cả hai nhóm điều trị và không có sự khác biệt giữa hai nhóm [5]. Điều này cho thấy chỉ cần liều vitamin C thông thường 60 mg mỗi ngày cũng đã mang lại tác động tích cực nhất định lên chức năng nội mô mạch máu ở đối tượng hút thuốc [5].

Giới hạn của bằng chứng: Hiệu quả không đồng nhất và yếu tố nền tảng

Dù có một số kết quả khả quan ban đầu, các chuyên gia tim mạch cảnh báo bằng chứng hiện tại vẫn còn nhiều lỗ hổng và tính nhất quán chưa cao. Một tổng quan dù (umbrella review) năm 2019 rà soát 10 bài tổng quan hệ thống và phân tích gộp với tổng số 6.409 người tham gia đã đưa ra cái nhìn thận trọng [6]. Nghiên cứu chỉ ra rằng trong 3 tổng quan hệ thống đánh giá tác động của vitamin C lên chức năng nội mô thì có 2 nghiên cứu báo cáo hiệu quả đáng kể, nhưng tất cả đều ghi nhận độ không đồng nhất rất cao (I2 > 50%) [6].

Tổng quan này cũng nhận định bằng chứng tổng thể về tác dụng của chất bổ sung vitamin C lên các dấu ấn nguy cơ bệnh tim mạch là còn yếu [6]. Vitamin C không cho thấy tác động rõ rệt trên độ cứng động mạch hay nồng độ cholesterol toàn phần của toàn bộ mẫu [6]. Đáng chú ý, phân tích phân nhóm cho thấy cải thiện chỉ xuất hiện rõ ở các quần thể có chỉ số khối cơ thể (BMI) cao hơn, nồng độ glucose hoặc cholesterol trong huyết tương cao hơn, hoặc những người có nồng độ vitamin C trong máu ban đầu ở mức thấp [6].

Hiện tượng này lý giải vì sao người bình thường hoặc người có chế độ ăn uống đầy đủ vi chất thường không ghi nhận chuyển biến rõ rệt. Vitamin C phát huy hiệu quả hỗ trợ hạ áp và phục hồi chức năng nội mô rõ rệt nhất khi cơ thể đang ở trạng thái thiếu hụt vi chất này [2]. Nếu cơ thể đã bão hòa vitamin C, việc nạp thêm chất bổ sung khó tạo ra thêm tác động giãn mạch.

Thậm chí, ở bệnh nhân có rối loạn chuyển hóa phức tạp, vitamin C hoàn toàn có thể không phát huy tác dụng. Một thử nghiệm mù đôi ngẫu nhiên kéo dài 3 tuần trên 35 bệnh nhân đái tháo đường týp 2 sử dụng vitamin C liều cao 1,5 g mỗi ngày (chia làm 3 lần) cho thấy dù nồng độ vitamin C trong huyết tương tăng mạnh từ 58 lên 122 micromol/l, nhưng chỉ số huyết áp không hề thay đổi (trước điều trị là 141/80 mmHg và sau điều trị là 141/81 mmHg) [7]. Chức năng nội mô và các dấu ấn oxy hóa của nhóm bệnh nhân này cũng không cải thiện so với giả dược [7].

Cảnh báo tương tác: Nguy cơ tăng huyết áp khi tự ý phối hợp chất bổ sung

Nhiều người tiêu dùng có xu hướng kết hợp nhiều loại thực phẩm chức năng chống oxy hóa cùng lúc vì nghĩ rằng phối hợp càng nhiều thì thành mạch càng khỏe. Tuy nhiên, các dữ liệu khoa học cho thấy tương tác giữa các vi chất này rất phức tạp và có thể dẫn đến tác dụng ngược.

Cụ thể, trong thử nghiệm lâm sàng năm 2005, việc phối hợp vitamin C liều 500 mg/ngày cùng với polyphenol chiết xuất hạt nho liều 1000 mg/ngày đã làm tăng huyết áp tâm thu thêm 4,8 mmHg và tăng huyết áp tâm trương thêm 2,7 mmHg so với giả dược [4]. Sự gia tăng này cho thấy sự phối hợp chất chống oxy hóa không đúng cách có thể cản trở tác dụng hạ áp vốn có của vitamin C đơn độc [4].

Các nghiên cứu khác cũng xác nhận hiện tượng tương tự: việc dùng chung vitamin C với polyphenol từ hạt nho hoặc việc dùng riêng alpha-tocopherol liều cao có thể làm tăng huyết áp [2]. Điều này là hồi chuông cảnh báo cho những ai đang tự ý uống các công thức bổ sung chống lão hóa phức hợp trôi nổi trên thị trường mà không có chỉ định từ bác sĩ.

Thêm vào đó, một bài tổng quan dịch tễ học năm 2016 đã lưu ý rằng nhiều nghiên cứu đoàn hệ và thử nghiệm ngẫu nhiên lớn không chứng minh được vitamin C giúp giảm nguy cơ tim mạch [3]. Đáng lo ngại hơn, một số nghiên cứu đã ghi nhận sự gia tăng rủi ro tim mạch khi sử dụng vitamin C bổ sung ngay cả ở mức liều khoảng 1000 mg mỗi ngày, vốn chỉ bằng một nửa mức tiêu thụ tối đa có thể dung nạp (2000 mg/ngày) [3].

Ai cần thận trọng khi sử dụng chất bổ sung vitamin C?

Mặc dù vitamin C hòa tan trong nước và thường được coi là an toàn, người đang trong ngưỡng tiền tăng huyết áp hoặc có bệnh lý đi kèm cần cân nhắc kỹ trước khi sử dụng dạng viên uống:

  • Người tiền tăng huyết áp hoặc tăng huyết áp đang dùng các chế phẩm phối hợp: Tuyệt đối không tự ý uống cùng lúc vitamin C với các loại chiết xuất hạt nho chứa polyphenol vì nguy cơ làm huyết áp tăng vọt ngoài tầm kiểm soát [4].
  • Người mắc bệnh đái tháo đường týp 2: Việc dùng liều cao vitamin C không mang lại lợi ích rõ rệt trong việc cải thiện huyết áp hay chức năng mạch máu như kỳ vọng ở nhóm này [7].
  • Người lạm dụng liều cao trên 1000 mg mỗi ngày: Mức liều này đã được cảnh báo có liên quan đến việc gia tăng một số rủi ro tim mạch trong các nghiên cứu lâm sàng [3].

Trước khi bắt đầu dùng bất kỳ loại thực phẩm chức năng nào chứa vitamin C liều cao, người bệnh cần tham khảo ý kiến của bác sĩ điều trị để tránh những tương tác không mong muốn với các thuốc hạ áp hoặc làm sai lệch quá trình theo dõi bệnh.

Lời khuyên áp dụng thực tế: Ưu tiên chế độ ăn uống tự nhiên

Thay vì tìm đến các viên uống vitamin C hàm lượng cao, cách tiếp cận bền vững và an toàn nhất cho người tiền tăng huyết áp là thông qua chế độ dinh dưỡng tổng thể. Chế độ ăn kiêng DASH (chế độ ăn ngăn ngừa tăng huyết áp) vốn rất giàu vitamin C tự nhiên, kali, magie và chất xơ từ rau củ quả [2].

Chế độ ăn DASH đã được chứng minh giúp hạ huyết áp và cải thiện chức năng nội mô một cách an toàn [2]. Hầu hết tác dụng hạ áp của chế độ ăn này được ghi nhận xuất hiện rõ chỉ sau khoảng 2 đến 3 tuần áp dụng [2]. Nguồn vitamin C tự nhiên từ thực phẩm hấp thu vào cơ thể đồng đều và không gây ra các phản ứng tăng áp nghịch lý như khi dùng dạng phối hợp liều cao [3].

Một hướng đi dinh dưỡng đầy triển vọng khác là sự kết hợp tự nhiên giữa vitamin C và nitrat vô cơ trong bữa ăn hàng ngày [8]. Tiêu thụ nitrat trong khẩu phần ăn từ các loại rau lá xanh hay củ dền giúp tạo ra oxit nitric, từ đó làm giảm huyết áp và cải thiện chức năng nội mô [8]. Khi kết hợp cùng vitamin C – một chất chống oxy hóa mạnh – lượng oxit nitric tạo thành từ nitrat có thể được bảo tồn và gia tăng hiệu suất chuyển hóa, mang lại tác động bảo vệ mạch máu vượt trội [8].

Bạn có thể dễ dàng đạt được lượng vitamin C sinh lý cần thiết (khoảng 60 mg đến 100 mg mỗi ngày) thông qua các thực phẩm quen thuộc như ổi, ớt chuông, cam, bông cải xanh và kiwi [5]. Việc chia nhỏ các loại rau quả tươi trong bữa ăn, kết hợp giảm tiêu thụ đường tinh chế và giảm muối, sẽ mang lại giá trị bảo vệ tim mạch toàn diện hơn bất kỳ viên uống bổ sung đơn lẻ nào [2].

Nhìn chung, vitamin C đóng vai trò sinh học quan trọng trong việc hỗ trợ bảo vệ nội mô mạch máu và có thể hỗ trợ giảm nhẹ huyết áp ở những người có tình trạng thiếu hụt. Tuy nhiên, viên uống bổ sung vitamin C không phải là "thần dược" chữa huyết áp và việc lạm dụng liều cao còn tiềm ẩn rủi ro sức khỏe. Hãy xây dựng một lối sống cân bằng, ăn nhiều rau quả tươi và luôn theo dõi chỉ số huyết áp định kỳ dưới sự hướng dẫn của nhân viên y tế.