Đau nhức nướu, chảy máu chân răng khiến nhiều người tìm đến mẹo dân gian. Giã vỏ bời lời nhớt ngậm hoặc nấu nước súc miệng là cách truyền miệng phổ biến ở nhiều vùng quê để giảm sưng lợi.

Thực tế, chiết xuất vỏ và lá bời lời nhớt có khả năng kháng khuẩn và chống viêm trong ống nghiệm, nhưng chưa có thử nghiệm lâm sàng nào chứng minh ngậm vỏ cây này trị được viêm lợi hay diệt được vi khuẩn gây viêm nha chu ở người. Việc tự ý ngậm vỏ cây tươi tiềm ẩn nguy cơ nhiễm khuẩn thêm nếu nguyên liệu không sạch và làm chậm trễ điều trị nha khoa chuẩn.

Cơ chế gây viêm lợi và tác động của bời lời nhớt

Khoang miệng chứa cả vi khuẩn có lợi giúp duy trì cân bằng nội môi lẫn vi khuẩn có hại [1]. Nhiễm trùng răng miệng là một trong những bệnh phổ biến nhất ở người, trong đó sâu răng và bệnh nha chu chiếm tỷ lệ cao nhất do vi khuẩn gây bệnh trong miệng tạo ra [2].

Các vi khuẩn có hại đóng vai trò chính gây bệnh viêm răng miệng như viêm lợi và viêm nha chu [1]. Những tác nhân vi khuẩn hàng đầu xâm nhập mô nha chu gồm Porphyromonas gingivalis, Aggregatibacter actinomycetemcomitans và Fusobacterium nucleatum [1]. Chúng làm suy yếu hàng rào miễn dịch trong khi xuyên sâu vào mô nướu [1]. Vi khuẩn trong khoang miệng phát triển dưới dạng màng sinh học (biofilm), chịu tác động liên tục từ dòng chảy của nước bọt hoặc dịch khe nướu [1].

Khi tương tác với vật chủ, các vi khuẩn này kích hoạt tế bào biểu mô miệng sản sinh các chất trung gian gây viêm gồm interleukin IL-1beta, IL-6 và yếu tố hoại tử khối u TNF-alpha [1]. Một nghiên cứu công bố năm 2025 phân tích bằng kỹ thuật qRT-PCR trên môi trường nuôi cấy tế bào biểu mô miệng có kiểm soát cho thấy sau 24 giờ, vi khuẩn P. gingivalis làm tăng 4,2 lần mức IL-1beta, tăng 3,8 lần TNF-alpha và tăng 3,5 lần IL-6 [1]. Hai vi khuẩn F. nucleatum và A. actinomycetemcomitans cũng kích hoạt mức tăng cytokine từ 2,4 đến 3,6 lần có ý nghĩa thống kê (p < 0,05) [1].

Về phía dược liệu, cây bời lời nhớt có tên khoa học là Litsea glutinosa, thuộc chi Litsea, họ Long não (Lauraceae) [3]. Theo một bài tổng quan năm 2019, các hợp chất chiết xuất từ chi Litsea, chủ yếu là các loài L. cubeba, L. glutinosa, L. akoensis, L. japonica và L. guatemalensis, đã được thử nghiệm về đặc tính chống viêm [4].

Trong phản ứng viêm khi nhiễm trùng, hai chất trung gian gây viêm là nitric oxide (NO) và PGE2 được sản xuất tương ứng bởi hai enzyme là inducible nitric oxide synthase (iNOS) và cyclooxygenase (COX)-2 [4]. Sự biểu hiện quá mức của hai chất trung gian này sẽ phá hủy mô đích trong quá trình nhiễm trùng và thúc đẩy biểu hiện các chất gây viêm khác như IL-6 [4]. Chiết xuất methanol từ chi Litsea ở nồng độ 0,01 mg/mL có khả năng ngăn chặn sự hình thành NO và PGE2 trong đại thực bào RAW-264.7 được hoạt hóa bằng LPS, đồng thời làm giảm giải phóng HOCl và O2- thông qua quá trình oxy hóa chloride do enzyme myeloperoxidase xúc tác [4].

Nghiên cứu khoa học nói gì về khả năng kháng khuẩn của bời lời nhớt?

Một tổng quan tài liệu công bố năm 2023 đã tổng hợp các dữ liệu thực nghiệm về khả năng kháng khuẩn trong ống nghiệm (in vitro) của cây bời lời nhớt (Litsea glutinosa) [5].

Thứ nhất, bằng phương pháp khuếch tán đĩa thạch, chiết xuất ethanol từ lá bời lời nhớt được đánh giá tác dụng kháng khuẩn trong ống nghiệm đối với các tác nhân gây nhiễm trùng đường tiết niệu gồm Staphylococcus aureus, Pseudomonas aeruginosa, Proteus mirabilis, Enterococcus faecalis và Escherichia coli [5]. Ở nồng độ 250 g/đĩa, chiết xuất tạo ra vòng ức chế vi khuẩn từ 8,1 đến 11,8 mm [5].

Thứ hai, một nghiên cứu năm 2000 dùng kỹ thuật khuếch tán thạch để kiểm tra chiết xuất methanol từ vỏ cây bời lời nhớt [5]. Chiết xuất vỏ cây này ức chế cả vi khuẩn Gram dương và Gram âm với vòng ức chế dao động từ 6,5 đến 13,5 mm, tương đương với chất đối chứng dương là kháng sinh chloramphenicol [5].

Thứ ba, hoạt tính kháng khuẩn của chiết xuất vỏ thân và lá bời lời nhớt cũng được đánh giá bằng phương pháp khuếch tán giếng thạch đối với các chủng S. aureus, Bacillus subtilis, E. coli, Pseudomonas aeruginosa, Klebsiella pneumoniae, Staphylococcus typhi, Salmonella paratyphi và Proteus sp. [5]. Trong đó, chiết xuất lá bằng ethanol ở mức 1000 microgam/đĩa cho hoạt tính kháng khuẩn chống lại E. coli với vòng ức chế 30 mm, tốt hơn so với chiết xuất bằng nước cất [5].

Thứ tư, một nghiên cứu khác sử dụng các dung môi hexane, chloroform và methanol chiết xuất từ bời lời nhớt cho thấy giá trị nồng độ ức chế tối thiểu (MIC) đáng kể ở mức 31,2 microgam/mL đối với E. faecalis, P. aeruginosa và Staphylococcus pneumoniae [5]. Chiết xuất lá bằng methanol và chiết xuất vỏ bằng ethanol đều cho tác dụng kháng khuẩn phụ thuộc vào liều lượng đối với các vi sinh vật thử nghiệm [5].

Thứ năm, một nghiên cứu công bố năm 2025 đã khảo sát thành phần hóa học và hoạt tính sinh học của tinh dầu từ bốn loài thuộc chi Litsea gồm Litsea lanuginosa, Litsea monopetala, Litsea glutinosa (bời lời nhớt) và hai kiểu hóa học của Litsea umbrosa [6]. Các hợp chất chính trong tinh dầu gồm tetradectetraenoic acid ethyl ester, furanodiene và E-(beta) caryophyllene [6]. Các mẫu tinh dầu này đều thể hiện khả năng dọn gốc tự do DPPH, NO, superoxide, có hoạt tính tạo phức kim loại và khử trong ống nghiệm [6]. Khi thử nghiệm trên bốn chủng vi khuẩn gây bệnh là Salmonella typhimurium, Escherichia coli, Staphylococcus aureus và Bacillus megaterium, tất cả tinh dầu đều cho thấy khả năng ức chế [6]. Hoạt tính chống viêm trong ống nghiệm tốt nhất thuộc về kiểu hóa học đầu tiên của loài L. umbrosa với giá trị IC50 là 12,99 +- 0,140 microgam/mL so với thuốc chuẩn diclofenac sodium là 1,93 +- 0,033 microgam/mL [6].

Ngoài ra, một nghiên cứu năm 2024 phân lập được hai hợp chất flavonoid glycoside hiếm từ chiết xuất methanol của lá bời lời nhớt và thử nghiệm trên chuột bị tiểu đường do streptozotocin ở liều 300 và 500 mg/kg/ngày, ghi nhận mức giảm đường huyết lúc đói có ý nghĩa thống kê (p < 0,05) từ ngày điều trị thứ 7 [3].

Lợi ích và giới hạn của bằng chứng hiện tại

Nhìn vào các dữ liệu trên, lợi ích tiềm năng của bời lời nhớt là có chứa các hoạt chất và tinh dầu mang đặc tính kháng khuẩn, chống oxy hóa và chống viêm bước đầu được ghi nhận qua các mô hình phòng thí nghiệm [5], [6], [4]. Chiết xuất từ vỏ và lá cây có thể ức chế một số chủng vi khuẩn phổ biến như S. aureus, E. coli, P. aeruginosa hay E. faecalis [5], [6].

Tuy nhiên, giới hạn của bằng chứng hiện tại rất lớn khi xét đến mục đích trị viêm lợi và viêm nha chu. Toàn bộ các thí nghiệm kháng khuẩn của vỏ và lá bời lời nhớt nêu trên đều chỉ mới thực hiện trong ống nghiệm hoặc trên đĩa thạch (in vitro), chưa phải là thử nghiệm lâm sàng trên khoang miệng người bệnh [5], [6].

Quan trọng hơn, các nghiên cứu về bời lời nhớt hiện tại chủ yếu thử nghiệm trên các vi khuẩn gây nhiễm trùng tiết niệu hoặc đường ruột, chứ chưa thử nghiệm trực tiếp trên các vi khuẩn đặc hiệu gây viêm nha chu hàng đầu như Porphyromonas gingivalis, Aggregatibacter actinomycetemcomitans hay Fusobacterium nucleatum [5], [6], [1]. Các chủng như S. aureus hay E. faecalis có thể hiện diện trong miệng với vai trò vi khuẩn cơ hội hoặc hội sinh, nhưng tác nhân chính phá hủy mô nướu lại là nhóm vi khuẩn kỵ khí đặc hiệu trong màng sinh học nha chu [1], [7].

Thêm vào đó, hiệu quả kháng khuẩn trong nghiên cứu đạt được nhờ chiết xuất bằng các dung môi hữu cơ như methanol, ethanol, hexane hoặc chloroform ở nồng độ cô đặc [5]. Nghiên cứu đã chỉ ra chiết xuất bằng nước cất cho tác dụng kém hơn hẳn so với chiết xuất bằng cồn ethanol [5]. Do đó, việc người dân tự giã vỏ tươi hoặc đun với nước lã sẽ không thể chiết xuất được hàm lượng hoạt chất tương đương như trong phòng thí nghiệm [5].

Những hiểu lầm thường gặp khi dùng vỏ cây trị bệnh răng miệng

Hiểu lầm phổ biến nhất là đồng nhất kết quả diệt khuẩn trên đĩa thạch với khả năng chữa khỏi viêm lợi trên người. Trong khoang miệng thực tế, vi khuẩn không nằm rời rạc như trên đĩa thạch mà ẩn nấp trong cấu trúc màng sinh học (mảng bám, cao răng) và luôn bị nước bọt cùng dịch khe nướu rửa trôi liên tục [1]. Nước ngậm tự chế chỉ tiếp xúc bề mặt trong thời gian ngắn nên khó xuyên qua màng sinh học để tiêu diệt vi khuẩn dưới khe nướu [1].

Hiểu lầm thứ hai là cho rằng thảo dược tự nhiên hoàn toàn lành tính. Trong nghiên cứu năm 2023, dịch chiết lá bời lời nhớt còn được chứng minh có độc tính diệt ấu trùng muỗi Aedes aegypti giai đoạn 3 với nồng độ gây chết 50% (LC50) ở mức 15,43 g/L [5]. Dù phân tích trên máy tính (in silico) năm 2024 cho thấy hai hợp chất flavonoid phân lập từ lá có hồ sơ dược động học và độc tính thuận lợi, việc dùng toàn bộ vỏ cây thô chưa qua tinh chế vẫn chứa nhiều tạp chất chưa rõ độ an toàn trên niêm mạc miệng đang chảy máu [3].

Hiểu lầm thứ ba là dùng nước sắc vỏ cây thay thế cho thuốc kháng sinh hoặc can thiệp nha khoa. Việc lạm dụng và dùng sai kháng sinh hiện nay đã dẫn đến tình trạng kháng thuốc kháng sinh [2]. Tuy nhiên, tự ý bỏ điều trị nha khoa để ngậm lá, vỏ cây khi nướu đang viêm nặng cũng khiến vi khuẩn tiếp tục kích hoạt các cytokine gây viêm (IL-1beta, TNF-alpha, IL-6), làm tổn thương mô nha chu tiến triển nặng hơn [1].

Ai nên thận trọng khi sử dụng?

Người đang có vết loét hở lớn trong miệng, chảy máu chân răng nhiều hoặc áp-xe nướu tuyệt đối không tự giã vỏ bời lời nhớt tươi để đắp hay ngậm. Vỏ cây thu hái ngoài tự nhiên rất dễ bám bụi bẩn, nấm mốc, bào tử vi khuẩn; đưa trực tiếp vào vùng nướu đang tổn thương sẽ làm tăng nguy cơ bội nhiễm.

Người mắc bệnh nền, đặc biệt là người bệnh đái tháo đường đang dùng thuốc hạ đường huyết cần thận trọng và không nên nuốt dịch chiết bời lời nhớt. Nghiên cứu trên động vật năm 2024 cho thấy chiết xuất methanol lá bời lời nhớt có tác dụng làm giảm đường huyết lúc đói và có ái lực gắn kết mạnh với enzyme alpha-amylase tuyến tụy cũng như aldose reductase [3]. Việc tự ý uống thêm dược liệu này có thể gây tương tác với phác đồ điều trị hiện tại.

Trẻ nhỏ, phụ nữ mang thai, phụ nữ đang cho con bú và người có cơ địa dị ứng với các loài thuộc họ Long não (Lauraceae) hoặc tinh dầu thực vật cũng không nên tự ý dùng vỏ bời lời nhớt súc miệng khi chưa có dữ liệu kiểm chứng độ an toàn trên người [6], [3]. Khi có bệnh nền hoặc đang dùng thuốc điều trị, người bệnh cần hỏi ý kiến bác sĩ trước khi dùng bất kỳ loại thảo dược nào.

Cách chăm sóc răng miệng thực tế và an toàn

Bằng chứng khoa học chỉ ra rằng để kiểm soát viêm nướu hiệu quả, cần các liệu pháp nhắm trúng đích vào hệ vi sinh vật gây bệnh nhằm ngăn chặn quá trình kích hoạt cytokine gây viêm [1]. Thay vì tự đun nấu vỏ cây thô với hàm lượng hoạt chất không ổn định, người dân nên ưu tiên các biện pháp vệ sinh răng miệng đã được chuẩn hóa.

Mảng bám răng là dạng màng sinh học bảo vệ vi khuẩn trước dòng chảy nước bọt [1]. Do đó, bước nền tảng nhất để giảm vi khuẩn gây viêm lợi là chải răng đúng cách hai lần mỗi ngày, dùng chỉ nha khoa làm sạch kẽ răng và lấy cao răng định kỳ tại phòng khám nha khoa để phá vỡ màng sinh học cơ học.

Nếu muốn sử dụng các sản phẩm súc miệng hoặc xịt miệng chiết xuất thảo dược để hỗ trợ kháng khuẩn, người dùng nên chọn các chế phẩm chăm sóc răng miệng đã được bào chế chuẩn hóa, kiểm nghiệm độ ổn định và thử nghiệm không gây kích ứng trên người tình nguyện khỏe mạnh. Uống đủ nước mỗi ngày để duy trì lưu lượng nước bọt tự nhiên và ăn uống cân bằng, hạn chế đồ ngọt cũng giúp duy trì cân bằng nội môi khoang miệng [1].

Khi có dấu hiệu viêm lợi như sưng đỏ, đau nhức, chảy máu khi chải răng kéo dài quá vài ngày, người bệnh cần đến gặp bác sĩ nha khoa để được thăm khám. Bác sĩ sẽ xác định nguyên nhân và chỉ định phương pháp điều trị phù hợp, tránh tự ý dùng mẹo dân gian làm lỡ thời gian kiểm soát bệnh sớm.

Tóm lại, vỏ và lá bời lời nhớt có chứa hoạt chất kháng khuẩn, chống viêm trong ống nghiệm nhưng chiết xuất nước thông thường có hiệu lực yếu và chưa được chứng minh trị được viêm lợi ở người [5], [6]. Người dân không nên tự giã vỏ tươi ngậm trực tiếp vào nướu đang sưng chảy máu để tránh nhiễm trùng. Vệ sinh răng miệng cơ học đúng cách và khám nha khoa định kỳ vẫn là giải pháp an toàn, hiệu quả nhất.