Mỗi khi thời tiết thay đổi hoặc cơ thể mệt mỏi, cảm giác ngứa ngáy, khô rát vùng họng xuất hiện khiến việc nuốt nước bọt hay giao tiếp trở nên khó khăn. Thay vì đi khám hoặc dùng thuốc ngay, nhiều người có thói quen ngậm vài lát cam thảo khô hoặc uống một cốc trà cam thảo ấm để làm dịu cổ họng.

Thực tế, cam thảo có khả năng làm giảm triệu chứng đau rát và kháng viêm tại chỗ khá tốt, nhưng đây không phải là phương thuốc thần kỳ có thể chữa khỏi mọi dạng viêm họng như nhiều người lầm tưởng. Hiệu quả của loại thảo dược này phụ thuộc rất lớn vào nguyên nhân gây bệnh, cách dùng và mức độ tổn thương của niêm mạc hầu họng.

Thói quen ngậm cam thảo bắt nguồn từ đâu?

Trong đời sống thường nhật, cam thảo là vị thuốc quen thuộc xuất hiện trong rất nhiều bài thuốc dân gian và các loại trà thanh nhiệt. Vị ngọt đậm tự nhiên cùng cảm giác thanh mát sau khi ngậm khiến người bệnh cảm thấy vùng họng được làm dịu tức thì.

Từ xa xưa, cam thảo đã được sử dụng rộng rãi để hỗ trợ cải thiện các vấn đề hô hấp như ho khan, đau họng, hen suyễn và viêm phế quản [1]. Nhờ tính tiện dụng, việc cắt lát rễ cam thảo khô để ngậm trực tiếp hoặc hãm nước sôi đã trở thành phản xạ đầu tiên của nhiều người mỗi khi cảm thấy khó chịu ở đường thở trên.

Tuy nhiên, phần lớn thói quen này vẫn dựa trên cảm nhận chủ quan và kinh nghiệm truyền miệng. Để hiểu rõ ngậm cam thảo có thực sự đẩy lùi được viêm họng hay không, y học hiện đại đã thực hiện nhiều thử nghiệm nhằm phân tích các hoạt chất sinh học cũng như tác động lâm sàng của dược liệu này.

Ngậm cam thảo có thực sự giúp đỡ đau họng?

Câu trả lời ngắn gọn là cam thảo có mang lại hiệu quả giảm đau rát và làm dịu niêm mạc, đặc biệt là trong các trường hợp kích ứng cơ học hoặc viêm nhẹ. Dược liệu này cung cấp các hoạt chất hỗ trợ kháng viêm, ức chế một số loại vi khuẩn và bao phủ bảo vệ lớp màng nhầy ở cổ họng [2], [3].

Mặc dù vậy, tác dụng của cam thảo chủ yếu mang tính hỗ trợ giảm nhẹ triệu chứng bề mặt. Cam thảo không thể thay thế phác đồ điều trị y khoa khi họng bị nhiễm khuẩn nặng hoặc có biến chứng mưng mủ.

Ngoài ra, hiệu quả thực tế khi ngậm một lát cam thảo thô trong miệng có thể khác biệt đáng kể so với các dung dịch chiết xuất chuẩn hóa được thử nghiệm trong các nghiên cứu lâm sàng. Việc hiểu rõ ranh giới giữa làm dịu triệu chứng và điều trị căn nguyên sẽ giúp người dùng tránh được tâm lý chủ quan.

Cơ chế kháng viêm và kháng khuẩn của cam thảo

Các nghiên cứu dược lý hiện đại ghi nhận chiết xuất từ rễ cam thảo sở hữu khả năng điều hòa miễn dịch, ức chế sự phát triển của virus và giảm thiểu phản ứng viêm tại đường hô hấp [2]. Trong bối cảnh phần lớn các đợt viêm họng hay cảm cúm ban đầu do virus gây ra và kháng sinh không có tác dụng, những thảo dược có hoạt tính kháng virus tự nhiên đang nhận được nhiều sự quan tâm [2].

Ở cấp độ phân tử, một nghiên cứu công bố năm 2023 đã đi sâu tìm hiểu liquiritin, hoạt chất sinh học chính trong cam thảo [1]. Thử nghiệm trên mô hình tế bào thực bào RAW264.7, cá sọc ngựa và chuột bị tổn thương phổi cấp tính do độc tố vi khuẩn LPS cho thấy liquiritin có khả năng làm giảm rõ rệt hàm lượng dịch phù và nồng độ protein trong dịch rửa phế nang [1]. Hoạt chất này ức chế giải phóng các chất gây viêm trung gian như TNF-alpha và IL-6 thông qua việc can thiệp vào con đường tín hiệu JNK/Nur77/c-Jun [1]. Nhờ đó, cam thảo giúp làm giảm bớt mức độ sưng nề và tổn thương mô khi xảy ra phản ứng viêm cấp tính [1].

Bên cạnh đặc tính kháng viêm, cam thảo còn thể hiện khả năng tác động trực tiếp lên vi khuẩn gây bệnh vùng họng. Một nghiên cứu năm 2019 đã khảo sát 13 loại dịch chiết thảo mộc nước nóng đối với vi khuẩn Streptococcus pyogenes (liên cầu khuẩn nhóm A gây viêm họng liên cầu) [3]. Được biết, loại vi khuẩn này là thủ phạm của hơn 37% số ca viêm họng ở trẻ em và khoảng 5% đến 10% ở người lớn [3].

Kết quả thực nghiệm chỉ ra rễ cam thảo có nồng độ ức chế tối thiểu (MIC) thấp nhất trong các loại thảo mộc khảo sát, đạt mức 1,56 mg/mL [3]. Ở nồng độ diệt khuẩn tối thiểu, cam thảo thể hiện khả năng tiêu diệt hoàn toàn chủng vi khuẩn này trong vòng 12 giờ tiếp xúc, nhanh hơn đáng kể so với các loại thảo mộc khác cần tới 24 giờ [3]. Dưới kính hiển vi điện tử quét, dịch chiết cam thảo ở nồng độ từ 1,56 đến 6,25 mg/mL làm vỡ màng tế bào vi khuẩn và ức chế quá trình hình thành màng sinh học (biofilm) bảo vệ của vi khuẩn [3].

Bằng chứng lâm sàng: Giảm đau rát họng sau can thiệp y tế

Không chỉ dừng lại trong phòng thí nghiệm, tác dụng giảm đau họng tại chỗ của cam thảo đã được xác nhận qua các thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng trên người, đặc biệt trong các trường hợp đặt ống nội khí quản khi gây mê phẫu thuật.

Năm 2013, một thử nghiệm lâm sàng mù đôi trên 236 bệnh nhân trải qua phẫu thuật lồng ngực cần đặt ống nội khí quản nòng đôi đã so sánh hiệu quả giữa dung dịch cam thảo và nước đường [4]. Người bệnh được hướng dẫn súc họng trong 1 phút vào thời điểm 5 phút trước khi tiến hành gây mê bằng 0,5 g dịch chiết cam thảo hòa trong 30 mL nước hoặc 5 g đường hòa trong 30 mL nước [4]. Kết quả đánh giá sau phẫu thuật cho thấy tỷ lệ đau họng ở nhóm súc nước cam thảo giảm rõ rệt: tại thời điểm 30 phút là 19% so với 36% ở nhóm nước đường; tại mốc 1,5 giờ là 10% so với 35%; và sau 4 giờ là 21% so với 45% [4]. Nhìn chung, việc súc họng bằng dung dịch cam thảo đã giúp giảm một nửa nguy cơ xuất hiện đau họng sau rút ống [4].

Cũng trong năm 2013, một nghiên cứu khác được thực hiện trên 100 bệnh nhân có tiền sử hút thuốc lá phải phẫu thuật có đặt ống nội khí quản [5]. Các đối tượng được chia ngẫu nhiên để ngậm viên ngậm cam thảo hoặc kẹo đường giả dược trước mổ [5]. Kết quả ghi nhận nhóm dùng viên ngậm cam thảo có tỷ lệ ho sau rút ống thấp hơn rõ rệt, chỉ 24% so với 52% ở nhóm đối chứng [5]. Mức độ đau rát họng tại các thời điểm 12 giờ và 24 giờ sau mổ ở nhóm ngậm cam thảo cũng nhẹ hơn đáng kể so với nhóm dùng kẹo đường [5].

Đến năm 2019, một phân tích tổng hợp hệ thống gom dữ liệu từ 5 thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên với tổng cộng 609 bệnh nhân trưởng thành được công bố [6]. Kết quả phân tích khẳng định việc sử dụng cam thảo tại chỗ giúp giảm đáng kể tỷ lệ mắc chứng đau họng sau phẫu thuật với tỷ số rủi ro RR là 0,44, đồng thời làm giảm mức độ nghiêm trọng của cảm giác đau rát với độ lệch chuẩn trung bình chuẩn hóa SMD là -0,69 so với nhóm chứng [6]. Đáng chú ý, các thử nghiệm này không ghi nhận tác dụng phụ nghiêm trọng nào khi áp dụng cam thảo tại chỗ [6].

Giới hạn: Cam thảo không phải "thần dược" cho mọi cơn đau

Mặc dù có nhiều kết quả tích cực đối với các kích ứng niêm mạc do đặt ống thở, cam thảo lại bộc lộ giới hạn rõ ràng trước những tổn thương mô sâu và nặng nề hơn.

Một thử nghiệm lâm sàng mù đôi công bố năm 2024 đã đánh giá tác động của việc súc miệng bằng 1 g cam thảo so với nước đường trên 126 bệnh nhân vừa trải qua phẫu thuật vùng hầu họng [7]. Bệnh nhân được súc họng trước mổ và duy trì 3 lần mỗi ngày trong 3 ngày sau phẫu thuật [7]. Kết quả cho thấy cam thảo không tạo ra sự khác biệt có ý nghĩa thống kê về điểm số đau (chênh lệch trung bình chỉ -0,09) cũng như không làm giảm lượng morphin cần dùng để giảm đau so với nhóm dùng giả dược [7]. Điều này chứng minh rằng với những cơn đau dữ dội do rách cắt mô hay phẫu thuật xâm lấn, cam thảo không thể thay thế các thuốc giảm đau chuyên dụng [7].

Bên cạnh đó, các chuyên gia tổng quan năm 2022 cũng nhấn mạnh rằng các bằng chứng lâm sàng trực tiếp chứng minh hiệu quả của cam thảo đối với các bệnh nhiễm trùng đường hô hấp mắc phải trong cộng đồng vẫn còn khá khiêm tốn [2]. Phần lớn dữ liệu mạnh mẽ hiện có mới chỉ tập trung vào việc phòng ngừa viêm đau họng cơ học do đặt ống nội khí quản hoặc các thử nghiệm invitro trên vi khuẩn [2], [6]. Do đó, người bệnh không nên kỳ vọng rằng ngậm cam thảo có thể lập tức dập tắt được ổ nhiễm trùng đường thở phức tạp.

Những hiểu lầm thường gặp khi dùng cam thảo

Hiểu lầm phổ biến nhất là xem cam thảo như một loại "kháng sinh tự nhiên" có thể chữa lành hoàn toàn viêm họng mủ hoặc viêm amidan cấp. Mặc dù dịch chiết cam thảo ức chế được vi khuẩn Streptococcus pyogenes trong phòng thí nghiệm [3], việc ngậm lát rễ trong miệng khó đạt được nồng độ ức chế đồng nhất trên toàn bộ bề mặt niêm mạc sâu. Nếu nguyên nhân là nhiễm khuẩn liên cầu mà không dùng kháng sinh theo chỉ định y khoa, người bệnh có thể đối mặt với nhiều biến chứng nguy hiểm.

Một sai lầm khác là quan niệm "thảo dược tự nhiên nên dùng bao nhiêu cũng an toàn". Việc nhai hoặc ngậm cam thảo liên tục cả ngày vì thấy ngọt giọng thực chất tiềm ẩn nhiều nguy cơ. Cam thảo khi hấp thu quá nhiều vào cơ thể có thể gây ra những biến chứng chuyển hóa không mong muốn [2].

Nhiều người cũng cho rằng cam thảo có thể thay thế hoàn toàn các thuốc giảm đau, hạ sốt thông thường. Trên thực tế, cam thảo chỉ hỗ trợ làm dịu bề mặt tiếp xúc, không có khả năng cắt cơn sốt cao hay chặn đứng các phản ứng toàn thân khi cơ thể đang chống chọi với đợt nhiễm trùng cấp.

Ai nên thận trọng với cam thảo?

Dù được xem là an toàn khi dùng tại chỗ trong thời gian ngắn [6], [7], việc lạm dụng hoặc dùng liều cao cam thảo kéo dài có thể dẫn đến các tác dụng không mong muốn nghiêm trọng [2]. Các hoạt chất trong cam thảo, đặc biệt là acid glycyrrhizic, có thể gây tích tụ natri, đào thải kali, dẫn đến tăng huyết áp, phù nề và rối loạn nhịp tim.

Những đối tượng sau đây cần đặc biệt cẩn trọng và không nên tự ý dùng cam thảo thường xuyên:

  • Người có tiền sử tăng huyết áp hoặc bệnh tim mạch: Cam thảo có thể làm huyết áp tăng vọt và giảm hiệu quả của các loại thuốc hạ áp đang dùng.
  • Người suy giảm chức năng thận, suy tim: Nguy cơ giữ nước và mất cân bằng điện giải trở nên trầm trọng hơn khi nạp nhiều cam thảo.
  • Phụ nữ mang thai và người đang cho con bú: Cần tránh sử dụng liều lượng dược liệu khi chưa có tư vấn từ bác sĩ chuyên khoa.
  • Bệnh nhân đang sử dụng các thuốc đào thải kali, thuốc lợi tiểu hoặc thuốc chống loạn nhịp tim.

Khi cơ thể có bệnh nền hoặc đang trong liệu trình điều trị thuốc tây y, người bệnh bắt buộc phải hỏi ý kiến bác sĩ trước khi đưa cam thảo vào thực đơn hàng ngày.

Hướng dẫn sử dụng cam thảo an toàn tại nhà

Để khai thác tối đa lợi ích làm dịu cổ họng mà vẫn đảm bảo an toàn cho sức khỏe, người dùng có thể áp dụng một số phương thức đơn giản:

  • Súc họng bằng nước cam thảo ấm: Thay vì nuốt một lượng lớn, bạn có thể hãm một lượng nhỏ cam thảo khô (khoảng 0,5 g đến 1 g) với nước sôi [4], [7]. Đợi nước nguội bớt rồi dùng để súc họng nhẹ nhàng trong khoảng 1 phút trước khi nhổ ra. Cách này giúp hoạt chất bao phủ niêm mạc họng mà hạn chế hấp thu toàn thân.
  • Dùng viên ngậm tiêu chuẩn: Lựa chọn các loại kẹo ngậm thảo dược chứa hàm lượng cam thảo đã được định lượng rõ ràng, ngậm chậm rãi để tinh chất tan đều trong khoang miệng [5].
  • Không dùng liên tục kéo dài: Chỉ nên sử dụng cam thảo như biện pháp hỗ trợ trong 3 đến 5 ngày đầu khi họng mới chớm rát. Tránh biến việc ngậm cam thảo thành thói quen kéo dài từ tuần này sang tuần khác.
  • Theo dõi dấu hiệu cảnh báo: Nếu tình trạng đau rát họng không thuyên giảm sau 3 ngày, hoặc kèm theo sốt cao, khó nuốt, khàn tiếng nặng, có mủ trắng ở amidan, bạn cần đến ngay cơ sở y tế để được thăm khám và điều trị chuẩn xác.

Cam thảo thực sự là một dược liệu quý có khả năng kháng viêm và hỗ trợ làm dịu cảm giác khó chịu tại đường hô hấp trên khi dùng đúng cách. Tuy nhiên, thảo dược này chỉ đóng vai trò hỗ trợ triệu chứng, người bệnh cần lắng nghe cơ thể, sử dụng chừng mực và tìm kiếm sự trợ giúp y tế kịp thời khi cần thiết.