Mỗi khi đi biển hoặc hoạt động ngoài trời nắng gắt, nhiều người có thói quen cắt lá nha đam tươi lấy phần gel trong suốt đắp lên vùng da đỏ rát. Cảm giác mát lạnh tức thì khiến dân gian tin rằng nguyên liệu này là "cứu tinh" cho làn da cháy nắng. Tuy nhiên, cơ chế thực sự đằng sau tác động này là gì và liệu nha đam có thực sự điều trị được tổn thương do tia cực tím (UV) gây ra hay không vẫn là câu hỏi cần lời giải đáp từ góc độ khoa học.

Thực tế, các nghiên cứu cho thấy gel nha đam chứa hơn 75 hoạt chất sinh học có khả năng tạo lớp màng bảo vệ, giữ ẩm, giảm đau và kháng viêm trên các vết bỏng nhiệt hoặc tổn thương da [1], [2]. Tuy nhiên, đối với vết cháy nắng do tia UV, bằng chứng lâm sàng trên người lại chỉ ra rằng kem nha đam không có tác dụng ngăn ngừa hay điều trị đỏ da do cháy nắng vượt trội hơn giả dược, dù các hợp chất trong cây có thể hỗ trợ bảo vệ miễn dịch da sau phơi nhiễm nắng [3], [4].

Cơ chế giảm đau và kháng viêm tự nhiên của gel nha đam

Nha đam (tên khoa học Aloe barbadensis Miller) là loài thực vật mọng nước lâu năm, phát triển mô dự trữ nước trong lá để sống sót ở vùng khô hạn [2]. Phần thịt lá chứa lớp gel nhầy trong suốt tập hợp hơn 75 thành phần hoạt tính bao gồm vitamin, khoáng chất, enzyme, đường, hợp chất phenolic, lignin, saponin, sterol, axit amin và axit salicylic [2]. Từ những năm 1930, các nghiên cứu đã ghi nhận gel trong suốt này có khả năng hỗ trợ làm lành vết thương và vết bỏng bằng cách tạo một lớp màng phủ bảo vệ lên vùng da tổn thương [1].

Khi da bị tổn thương, cơ thể phản ứng lại bằng quá trình viêm với các biểu hiện sưng, đau, đỏ, nóng và giảm chức năng [3]. Gel nha đam tham gia làm dịu phản ứng này thông qua nhiều cơ chế sinh hóa khác nhau đã được ghi nhận trong các tài liệu y văn [1]. Thứ nhất, enzyme peptidase bradykinin và carboxypeptidase phân lập từ nha đam có khả năng phân hủy và làm bất hoạt bradykinin — một chất trung gian gây viêm chính tạo ra cảm giác đau rát [1].

Thứ hai, các hợp chất amodin, aloe-emodin và aloin trong nha đam tạo ra sản phẩm phụ là salicylates (nhóm chất có đặc tính giảm đau, kháng viêm tương tự axit salicylic) [1]. Thứ ba, thành phần magnesium lactate trong gel ức chế enzyme histidine decarboxylase, từ đó ngăn cản quá trình chuyển hóa histidine thành histamine trong tế bào mast (tế bào miễn dịch gây sưng ngứa) [1]. Ngoài ra, hoạt tính kháng viêm của đường mannose-6-phosphate và acetylated mannan trong gel cũng giúp giảm viêm thông qua tác động lên quá trình tổng hợp prostaglandin và sự xâm nhập của bạch cầu [3].

Tác động của polysaccharide trước tia cực tím (UV)

Nhiều lợi ích y học của nha đam được quy cho nhóm chất polysaccharide (các chuỗi đường phức hợp) nằm trong phần gel của lá [2]. Khi da tiếp xúc với tia cực tím (UV), hệ miễn dịch tại chỗ và toàn thân có thể bị ức chế [3]. Nghiên cứu công bố năm 2008 cho thấy việc bôi gel nha đam sau khi tiếp xúc tia UV giúp ngăn chặn sự ức chế miễn dịch này thông qua tác động của các polysaccharide lên tế bào trình diện kháng nguyên và chuỗi phản ứng cytokine (các protein tín hiệu miễn dịch) [3].

Điểm đáng chú ý là cơ chế bảo vệ miễn dịch của polysaccharide trong nha đam hoạt động khác với các chất chống oxy hóa hay chất kháng viêm thông thường [3]. Trong khi các chất chống oxy hóa phải có mặt trên da trước khi chiếu tia UV mới phát huy tác dụng, thì polysaccharide của nha đam vẫn có hiệu quả bảo vệ miễn dịch ngay cả khi được bôi lên da tới 24 giờ sau khi phơi nhiễm tia UV [3]. Tác động này diễn ra ở giai đoạn sau khi tổn thương DNA đã xảy ra, có thể bằng cách điều chỉnh các con đường truyền tín hiệu do tổn thương DNA kích hoạt [3].

Dù vậy, chính nghiên cứu năm 2008 này cũng chỉ ra một giới hạn quan trọng: bản thân các polysaccharide trong nha đam không làm giảm được tình trạng phù nề và viêm do tia UV gây ra [3]. Đồng thời, hoạt chất này cũng không giúp đẩy nhanh quá trình cắt bỏ và sửa chữa các tổn thương DNA đặc trưng do tia UV tạo ra trên da [3].

Các nghiên cứu thực nghiệm và lâm sàng nói gì?

Để đánh giá chính xác hiệu quả của nha đam, các nhà khoa học đã tiến hành nhiều thử nghiệm từ mô hình động vật đến thử nghiệm lâm sàng trên người với kết quả rất khác nhau tùy thuộc vào loại tổn thương.

Về khả năng kháng viêm và trị bỏng nhiệt trên động vật, một báo cáo năm 1982 ghi nhận chiết xuất nha đam (dạng đồng nhất lá 5%) giúp giảm 48% phản ứng viêm trên mô hình chuột bị viêm khớp [1]. Một nghiên cứu khác công bố năm 1996 đã thử nghiệm kem nha đam ổn định và gel nha đam tươi trên chuột bị gây bỏng nhiệt nhân tạo ở cấp độ một, hai và ba [5]. Kết quả cho thấy ở bỏng độ một, kem nha đam bôi ngay lập tức giúp làm chậm tổn thương tiến triển và đẩy nhanh tốc độ lành thương hiệu quả hơn gel nha đam tươi, dù cả hai đều ngăn ngừa tổn thương thêm và giảm bong tróc lớp biểu bì chết so với nhóm đối chứng [5]. Ở bỏng độ hai, cả kem và gel tươi đều tăng tốc độ lành thương và giảm viêm rõ rệt so với vùng da không điều trị hoặc chỉ bôi nền kem [5]. Tuy nhiên, ở bỏng độ ba, hiệu quả không thể đánh giá thống kê do nhiễm trùng; gel nha đam tươi không cho thấy sự khác biệt về khả năng tái tạo biểu mô hay giảm viêm so với nhóm chứng [5].

Trên mô hình vết thương hở, nghiên cứu năm 2013 đã thử nghiệm gel chiết xuất nha đam kết hợp chất tạo đặc Carbopol 934 trên vết thương cắt bỏ da ở chuột Wistar [6]. Sau 14 ngày, nhóm chuột được bôi gel nha đam đạt tỷ lệ lành thương 80,14%, cao hơn đáng kể so với mức 52,68% ở nhóm đối chứng không điều trị [6]. Nhóm dùng gel nha đam cũng không xuất hiện tình trạng viêm hay tạo mủ trong 5 ngày đầu như nhóm đối chứng [6].

Trên đối tượng con người, một nghiên cứu lâm sàng năm 2017 đánh giá kem dược mỹ phẩm chứa nha đam ở các bệnh nhân ung thư đầu và cổ đang xạ trị [7]. Việc bôi kem sau khi hoàn tất xạ trị giúp giảm tỷ lệ viêm da cấp độ 2 từ 41,38% (12/29 bệnh nhân) xuống còn 13,33% (4/30 bệnh nhân), đồng thời giảm điểm số viêm da trung bình từ 1,2 xuống 0,87 [7]. Các tác giả cho rằng nha đam giảm viêm da do bức xạ ion hóa thông qua kích hoạt phản ứng kháng viêm, chống oxy hóa và điều hòa cytokine, nhưng nhấn mạnh cần thêm nghiên cứu để xác nhận cơ chế này [7].

Tuy nhiên, khi xét riêng về cháy nắng trên người, một thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên, mù đôi có đối chứng công bố năm 2005 trên 20 tình nguyện viên lại cho kết quả trái ngược với kỳ vọng dân gian [4]. Các tình nguyện viên được bôi kem chứa 70% nha đam được bảo quản tốt vào 30 phút trước khi chiếu tia UVB, ngay sau khi chiếu, hoặc cả trước và sau khi chiếu với các mức năng lượng từ 40 đến 80 mJ [4]. Sau đó, kem tiếp tục được bôi 2 lần mỗi ngày trong suốt 3 tuần tiếp theo, và mức độ đỏ da (cháy nắng) được đánh giá ở thời điểm 24 giờ [4]. Kết quả kết luận kem nha đam 70% không có tác dụng bảo vệ da khỏi cháy nắng hay sạm nắng, không có hiệu quả điều trị cháy nắng khi so sánh với giả dược, và cũng không có tác dụng làm trắng da [4].

Lợi ích thực sự và những hiểu lầm thường gặp

Tổng hợp từ các dữ liệu khoa học, lợi ích rõ ràng nhất của gel nha đam nằm ở khả năng dưỡng ẩm, tạo lớp màng bảo vệ vùng da tổn thương, kháng khuẩn, kháng nấm và hỗ trợ làm lành các vết bỏng nhiệt nhẹ, vết trầy xước hoặc kích ứng da [1], [8]. Trong gel nha đam có chứa các vitamin (B1, B2, B6, C, axit folic, alpha tocopherol, beta carotene), khoáng chất (canxi, natri, magie, kẽm, đồng) và các axit amin thiết yếu giúp nuôi dưỡng mô da trong quá trình phục hồi [1].

Hiểu lầm phổ biến nhất của người dùng là đánh đồng cảm giác mát dịu khi bôi nha đam với khả năng "chữa khỏi" vết cháy nắng hoặc dùng nha đam thay thế kem chống nắng. Nghiên cứu lâm sàng năm 2005 đã chứng minh kem nha đam nồng độ 70% không thể ngăn tia UVB gây đỏ da hay sạm da [4]. Ngoài ra, dù nha đam giảm viêm tốt ở các tổn thương kích thích tổng hợp prostaglandin, nguyên liệu này lại kém hiệu quả hơn đối với các phản ứng viêm do tác nhân gây dị ứng tạo ra [3].

Một hiểu lầm khác là gel nha đam tươi cắt từ lá luôn tốt hơn sản phẩm bào chế sẵn. Thực tế, nghiên cứu năm 1996 chỉ ra rằng tính không ổn định của gel nha đam tươi dễ làm sai lệch dữ liệu dược lý, dẫn đến kết quả điều trị thiếu nhất quán và bất tiện khi chuẩn bị hàng ngày [5]. Trong thử nghiệm bỏng độ một, chế phẩm kem nha đam đã được làm ổn định cho hiệu quả phục hồi nhanh hơn so với việc bôi gel tươi trực tiếp [5].

Ai nên thận trọng khi sử dụng nha đam trên da?

Dù là nguyên liệu tự nhiên lành tính cho các vết bỏng nhẹ và kích ứng nhỏ, không phải tình trạng tổn thương da nào cũng có thể tự xử lý bằng nha đam tại nhà [1]. Người có vết bỏng nặng (như bỏng độ ba) hoặc vết thương sâu có nguy cơ nhiễm trùng cao tuyệt đối không tự đắp nha đam tươi, vì nghiên cứu cho thấy gel tươi không mang lại hiệu quả kháng viêm ở bỏng độ ba và dễ bị biến chất nếu không được bảo quản tốt [5].

Bên cạnh đó, bản thân quá trình viêm là phản ứng tự nhiên của cơ thể để đối phó với chấn thương [3]. Tài liệu khoa học năm 2008 lưu ý rằng phản ứng viêm kéo dài có thể làm chậm lành thương, nhưng việc ức chế phản ứng viêm quá sớm trước khi nó hoàn thành mục đích bảo vệ cơ thể cũng có thể gây bất lợi [3]. Những người có cơ địa dễ dị ứng, người đang có vết thương hở nhiễm trùng có mủ, hoặc bệnh nhân đang điều trị các bệnh lý da liễu chuyên sâu cần tham khảo ý kiến bác sĩ trước khi bôi bất kỳ chế phẩm thảo dược nào lên da.

Cách áp dụng thực tế để chăm sóc da an toàn

Để tận dụng đặc tính giữ ẩm và làm dịu của nha đam một cách khoa học, người dùng nên ưu tiên các sản phẩm gel hoặc kem nha đam đã được bào chế và bảo quản đúng quy chuẩn thay vì phụ thuộc hoàn toàn vào lá tươi tự cắt [5]. Nghiên cứu khẳng định gel nha đam chỉ thực sự phát huy hiệu quả hỗ trợ điều trị bỏng khi được bảo quản tốt để giữ độ ổn định của hơn 75 hoạt chất bên trong [5], [2].

Khi lỡ tiếp xúc với ánh nắng gắt, bạn có thể bôi gel nha đam trong vòng 24 giờ sau phơi nhiễm để tận dụng khả năng bảo vệ hệ miễn dịch tại chỗ của hoạt chất polysaccharide và tạo lớp màng giữ ẩm làm dịu cảm giác đau rát [3], [1]. Tuy nhiên, vì nha đam không ngăn được tia UV gây đỏ hay sạm da, bạn bắt buộc phải kết hợp các biện pháp che chắn vật lý và dùng kem chống nắng chuyên dụng trước khi ra ngoài [4]. Song song với việc chăm sóc bên ngoài, việc uống đủ nước và duy trì chế độ ăn cân bằng giàu vitamin cũng giúp cơ thể có đủ nguyên liệu tái tạo tế bào da mới.

Tóm lại, gel nha đam là nguyên liệu hỗ trợ làm dịu, giữ ẩm và giảm đau rát hữu ích nhờ các enzyme phân hủy chất gây đau và hợp chất kháng viêm tự nhiên [1]. Tuy nhiên, người dùng không nên thần thánh hóa khả năng trị cháy nắng của nha đam mà cần ưu tiên dùng sản phẩm bào chế ổn định, kết hợp chống nắng đúng cách và thăm khám bác sĩ nếu da bị bỏng rộp nghiêm trọng [5], [4].