Nhiều người mất ngủ, căng thẳng thường phân vân giữa hai lựa chọn quen thuộc trên thị trường: mua trà lạc tiên tây khô về tự hãm uống mỗi tối hay dùng viên chiết xuất chuẩn hóa tiện lợi. Không ít người tin rằng viên nén công nghệ cao luôn vượt trội hơn lá trà truyền thống về hàm lượng hoạt chất.

Thực tế khoa học cho thấy không có dạng nào tuyệt đối tốt hơn cho mọi mục đích, bởi phương pháp chiết xuất và dung môi (nước nóng hay cồn) quyết định trực tiếp thành phần hóa học thu được [1] [2]. Đáng chú ý, dạng trà hãm nước nóng đơn giản lại có ưu thế chiết xuất một số nhóm chất và cho thấy hiệu quả cải thiện chất lượng giấc ngủ chủ quan ở người trưởng thành khỏe mạnh [1] [3] [4] [2].

Cây thuốc cổ truyền và bài toán chọn dạng dùng

Lạc tiên tây (tên khoa học: Passiflora incarnata) là loài dây leo bản địa châu Mỹ có hoa màu trắng xen xanh hoặc tím và quả ăn được [1]. Chi thực vật này có khoảng 400 loài phân bố ở Brazil và các vùng nhiệt đới khác [5]. Từ lâu, người bản địa Bắc Mỹ đã dùng loài cây này làm trà an thần, trong khi châu Âu sử dụng rộng rãi các bộ phận từ hoa, quả mọng, rễ đến lá để hỗ trợ điều trị mất ngủ và lo âu [1] [5]. Tại Brazil, dược liệu này còn được dùng với mục đích giảm đau, an thần và chống hen suyễn [5].

Hiện nay, Passiflora incarnata đã được ghi nhận trong dược điển của nhiều quốc gia như Anh, Mỹ, Ấn Độ, Pháp, Đức và Thụy Sĩ [1]. Dù phổ biến trên toàn cầu, giới khoa học vẫn chưa xác định được một hoạt chất duy nhất quyết định toàn bộ tác dụng của cây [1] [6] [4]. Thay vào đó, dữ liệu hiện có chỉ ra sự phối hợp của nhóm flavonoid, hợp chất nhân benzoflavone và chính axit amin GABA tự nhiên có trong dịch chiết [1] [6]. Chính vì thành phần phức tạp này, cách bạn đưa dược liệu vào cơ thể — qua tách trà hãm nước sôi hay viên chiết xuất bằng dung môi công nghiệp — sẽ tạo ra những hỗn hợp hóa học rất khác nhau [1] [4] [2].

Nhiệt độ và dung môi làm thay đổi hoạt chất thế nào?

Để hiểu sự khác biệt giữa trà hãm và viên chiết xuất, cần nhìn vào quá trình hòa tan chất từ lá cây. Khi bạn hãm trà bằng nước sôi, đó là quá trình chiết xuất bằng nước ở nhiệt độ cao. Trong khi đó, các loại viên hoặc dịch chiết thương mại thường dùng hỗn hợp cồn - nước (hydroalcoholic), cồn 40% (ethanol 40%) hoặc methanol để rút kiệt hoạt chất rồi cô đặc [6] [4] [2].

Phương pháp chiết tác động mạnh đến hàm lượng chất thu được dù dùng chung một lô nguyên liệu ban đầu [1]. Phân tích bằng sắc ký lỏng hiệu năng cao (HPLC-DAD) năm 2011 cho thấy việc chiết xuất ở nhiệt độ cao làm tăng đáng kể tổng lượng flavonoid thu được so với phương pháp chiết lạnh [1]. Điều này giải thích vì sao việc dùng nước nóng hãm trà lại có giá trị thực tiễn cao trong việc giải phóng hoạt chất từ mô thực vật [1].

Khi so sánh trực tiếp giữa dạng hãm nước (tương tự pha trà) và dạng chiết cồn - nước (thường dùng làm nguyên liệu viên nén) trên nhiều loài và giống lạc tiên (bao gồm 4 loài hoang dã, 3 giống Passiflora edulis và 1 loại trà thương mại), nghiên cứu năm 2015 ghi nhận sự phân hóa rõ rệt [2]. Cụ thể, dịch hãm nước chứa hàm lượng tổng hợp chất phenolic (TPs) và tannin ngưng tụ (CTs) cao hơn so với dịch chiết cồn - nước [2]. Ngược lại, dịch chiết cồn - nước lại thu được tổng lượng flavonoid (TFs) cao hơn dịch hãm nước [2].

Về mặt tác động lên hệ thần kinh, nghiên cứu năm 2011 phát hiện dịch chiết lạc tiên tây toàn phần tạo ra dòng điện trực tiếp phụ thuộc liều lượng trên thụ thể GABAA (hệ thống ức chế giúp làm dịu não bộ) tại các lát cắt hồi hải mã [1]. Đáng chú ý, bản thân chất dẫn truyền thần kinh GABA là một thành phần nổi bật có sẵn trong dịch chiết lạc tiên tây [1]. Khi các nhà khoa học loại bỏ các axit amin (bao gồm GABA) ra khỏi dịch chiết, hiệu ứng tạo dòng điện trên thụ thể GABAA cũng biến mất hoàn toàn [1]. Vì GABA là một axit amin tan tốt trong nước, dạng dịch chiết nước giữ lại được thành phần quan trọng này [1] [4].

Nghiên cứu thực nghiệm nói gì về dịch chiết và trà hãm?

Các bằng chứng từ phòng thí nghiệm đến thử nghiệm trên người cho thấy bức tranh đa chiều về hiệu quả của từng dạng bào chế.

Nghiên cứu công bố năm 2001 đã tìm cách phân lập thành phần giảm lo âu từ dịch chiết methanol của Passiflora incarnata bằng phương pháp phân đoạn định hướng sinh học [6]. Khi thử nghiệm trên chuột qua mô hình mê cung chữ thập nâng cao (elevated plus-maze), một phân đoạn chiết xuất ở liều 10 mg/kg đã thể hiện hoạt tính giảm lo âu đáng kể [6]. Phân đoạn này chứa hai thành phần chính phát huỳnh quang màu xanh lam và xanh ngọc dưới ánh sáng tử ngoại bước sóng 366 nm, được dự đoán mang khung cấu trúc benzoflavone [6].

Tuy nhiên, không phải phương pháp chiết xuất nào cũng cho kết quả giống nhau trên động vật. Trong nghiên cứu năm 2011, các nhà khoa học điều chế 5 loại dịch chiết khác nhau từ cùng một lô Passiflora incarnata và pha vào nước uống của chuột CF-1 trong suốt 1 tuần trước khi đánh giá hành vi [1]. Kết quả cho thấy chỉ có 2 trong số 5 loại dịch chiết có tác dụng chống co giật (khi gây co giật bằng chất PTZ) [1]. Bất ngờ hơn, trên mô hình mê cung chữ thập nâng cao, cả 5 loại dịch chiết này đều gây ra biểu hiện tăng lo âu ở chuột thay vì giảm lo âu như các báo cáo trước đó [1]. Thí nghiệm này chứng minh phương pháp chiết xuất có thể làm đảo ngược hoàn toàn tác dụng sinh học của dược liệu [1].

Cũng đánh giá sự khác biệt giữa các dung môi, tổng quan khoa học năm 2020 chỉ ra rằng trong các nghiên cứu tiền lâm sàng, dịch chiết bằng nước (aqueous extracts) có hoạt tính mạnh hơn so với dịch chiết bằng cồn ethanol 40% [4]. Những biến đổi nhỏ trong thành phần hóa học do dung môi tạo ra chính là yếu tố quyết định sự chênh lệch hoạt tính này [4].

Vậy đối với con người, việc uống trà hãm thông thường có mang lại lợi ích thực sự? Một thử nghiệm lâm sàng mù đôi, có đối chứng với giả dược và thiết kế lặp lại chéo được công bố năm 2011 đã kiểm chứng trực tiếp điều này [3]. Nghiên cứu thực hiện trên 41 người trưởng thành khỏe mạnh trong độ tuổi từ 18 đến 35, có những biến động nhẹ về chất lượng giấc ngủ [3].

Người tham gia được chia dùng trà thảo mộc Passiflora incarnata hoặc trà giả dược (placebo), mỗi giai đoạn kéo dài 1 tuần và cách nhau 1 tuần nghỉ (washout period) để xóa bỏ ảnh hưởng tồn dư [3]. Trong 7 ngày của mỗi đợt, người tham gia uống 1 tách trà mỗi ngày, ghi nhật ký giấc ngủ hàng ngày và làm bài trắc nghiệm đánh giá lo âu của Spielberger vào sáng ngày thứ 7 [3]. Ngoài ra, 10 người trong nhóm còn được đo đa ký giấc ngủ (PSG) qua đêm vào đêm cuối cùng của mỗi giai đoạn điều trị [3].

Kết quả phân tích từ 6 chỉ số trong nhật ký giấc ngủ cho thấy: chất lượng giấc ngủ chủ quan ở tuần uống trà lạc tiên tây được đánh giá tốt hơn có ý nghĩa thống kê so với tuần uống trà giả dược (với chỉ số t(40) = 2,70, p < 0,01) [3]. Nghiên cứu kết luận việc dùng liều thấp Passiflora incarnata dưới dạng trà hãm mang lại lợi ích ngắn hạn giúp cải thiện chất lượng giấc ngủ chủ quan ở người trưởng thành khỏe mạnh gặp xáo trộn giấc ngủ mức độ nhẹ [3].

Giới hạn của các viên chiết xuất chuẩn hóa hiện nay

Nhiều người tiêu dùng sẵn sàng trả giá cao cho các viên uống gắn mác "chiết xuất chuẩn hóa" (standardized extract) vì nghĩ rằng chúng đã được tinh chế hoàn hảo. Tuy nhiên, báo cáo đánh giá năm 2020 về các sản phẩm thuốc thảo dược từ lạc tiên đã chỉ ra những thách thức lớn trong ngành công nghiệp này [4].

Hiện tại, nhiều chế phẩm trên thị trường thiếu thông tin chi tiết về thành phần của dịch chiết cũng như công thức phối trộn [4]. Bản thân dịch chiết lạc tiên có cấu tạo hóa học rất phức tạp, trong khi giới chuyên môn vẫn chưa biết rõ hoạt tính dược lý riêng lẻ của từng chất [1] [4]. Điều này gây khó khăn lớn trong việc chọn ra một "chất đánh dấu hóa học" (chemical marker) phù hợp nhất để làm tiêu chuẩn định lượng cho viên chiết xuất cũng như để theo dõi độ ổn định của thuốc [4].

Bên cạnh đó, các thử nghiệm lâm sàng hiện có về lạc tiên tây phần lớn mới dừng ở quy mô thử nghiệm thăm dò (pilot studies) với số lượng người tham gia ít [4]. Một số nghiên cứu còn thiếu sự so sánh thỏa đáng giữa giả dược và các thuốc điều trị lo âu tiêu chuẩn [4]. Do đó, dưới góc độ y học chứng cứ, hiệu quả điều trị bệnh lý của lạc tiên tây vẫn chưa được coi là thiết lập vững chắc (well-established) [4]. Các khuyến cáo sử dụng hiện nay chủ yếu vẫn dựa trên lịch sử dùng lâu đời để làm dịu các triệu chứng căng thẳng tinh thần mức độ nhẹ [4].

Những hiểu lầm thường gặp khi dùng lạc tiên tây

Hiểu lầm phổ biến nhất là "dạng viên chiết xuất cồn luôn mạnh hơn trà pha nước". Như dữ liệu năm 2015 và 2020 đã chỉ ra, dịch chiết nước lại có hoạt tính cao hơn dịch chiết cồn 40% trong nghiên cứu tiền lâm sàng, đồng thời giữ được lượng phenolic và tannin ngưng tụ cao hơn [4] [2]. Trà hãm bằng nước nóng cũng giúp chiết xuất lượng tổng flavonoid cao hơn hẳn so với nước lạnh [1].

Hiểu lầm thứ hai là "dùng liều càng đậm đặc, chiết xuất càng mạnh thì càng bớt lo âu". Thí nghiệm năm 2011 trên chuột cho thấy cả 5 dạng dịch chiết khi pha vào nước uống suốt 1 tuần đều gây tác dụng ngược là làm tăng hành vi lo âu trên mô hình thử nghiệm [1]. Trong khi đó, chỉ 1 tách trà liều thấp mỗi ngày trong 1 tuần lại đủ mang lại cảm giác ngủ ngon hơn ở người khỏe mạnh [3].

Hiểu lầm thứ ba là "mọi sản phẩm thảo dược tự nhiên đều hoàn toàn vô hại và chữa được bệnh mất ngủ, lo âu nặng". Tâm lý người tiêu dùng thường mặc định thảo dược là an toàn tuyệt đối [5]. Thực tế, thảo dược chỉ phát huy tiềm năng khi được nghiên cứu, phân tích kỹ lưỡng và hiện chỉ được khuyến cáo hỗ trợ cho các triệu chứng căng thẳng hoặc xáo trộn giấc ngủ nhẹ [3] [4] [5].

Ai nên thận trọng khi sử dụng?

Dù là thảo dược quen thuộc, người dùng không nên tự ý sử dụng lạc tiên tây bừa bãi, đặc biệt là các dạng chiết xuất cô đặc. Hoạt chất trong lạc tiên tây tác động trực tiếp lên hệ thống thụ thể GABAA ở não bộ và có liên quan đến vị trí gắn của nhóm thuốc an thần benzodiazepine [1]. Do đó, những người đang sử dụng thuốc an thần, thuốc ngủ, thuốc chống co giật hoặc thuốc điều trị tâm thần cần hỏi ý kiến bác sĩ trước khi dùng để tránh tương tác bất lợi.

Người có bệnh lý nền mạn tính, phụ nữ mang thai hoặc đang cho con bú cũng cần tham khảo chuyên gia y tế trước khi dùng bất kỳ chế phẩm thảo dược nào. Đối với những người gặp chứng mất ngủ kéo dài hoặc rối loạn lo âu mức độ trung bình đến nặng, việc uống trà hay viên lạc tiên tây không thể thay thế phác đồ điều trị y khoa tiêu chuẩn [4].

Áp dụng thực tế: Chọn và dùng sao cho đúng?

Nếu bạn là người trưởng thành khỏe mạnh, chỉ bị xáo trộn giấc ngủ nhẹ hoặc căng thẳng thoáng qua, việc bắt đầu bằng dạng trà khô tự hãm là lựa chọn hợp lý, kinh tế và có cơ sở khoa học [3] [4].

Về cách chế biến, luôn sử dụng nước nóng để hãm trà vì nhiệt độ cao giúp giải phóng lượng flavonoid từ lá và hoa nhiều hơn đáng kể so với nước nguội [1]. Việc hãm bằng nước cũng giúp bạn thu nhận tốt nhóm chất chống oxy hóa phenolic, tannin ngưng tụ và axit amin GABA tự nhiên của cây [1] [2]. Về hương vị, nghiên cứu cảm quan năm 2015 cho thấy đa số các loại trà hãm từ chi Lạc tiên có mức độ dễ uống tương đương hoặc cao hơn cả trà xanh truyền thống (ngoại trừ loài P. alata có vị đắng gắt) [2].

Về liều lượng và thời gian, bạn có thể áp dụng theo phác đồ của thử nghiệm lâm sàng năm 2011: uống 1 tách trà lạc tiên tây vào buổi tối trước khi đi ngủ, duy trì trong khoảng 7 ngày để đánh giá đáp ứng của cơ thể [3]. Nếu chọn mua dạng viên chiết xuất vì lý do bận rộn, hãy ưu tiên sản phẩm của nhà sản xuất uy tín có công bố rõ phương pháp chiết (nên ưu tiên chiết xuất nước hoặc chuẩn hóa rõ ràng) và tuân thủ đúng liều hướng dẫn trên nhãn [4].

Tóm lại, trà lạc tiên tây tự hãm bằng nước nóng không hề "kém cạnh" so với viên chiết xuất, mà trái lại còn tối ưu hóa được nhiều nhóm chất có lợi và đã được chứng minh giúp cải thiện chất lượng giấc ngủ chủ quan [1] [3] [4] [2]. Người dùng nên lắng nghe cơ thể, dùng đúng liều lượng ngắn hạn cho các triệu chứng nhẹ và luôn kết hợp lối sống lành mạnh để bảo vệ giấc ngủ bền vững [3] [4].