Nhiều phụ nữ mang thai áp dụng chế độ ăn giảm tinh bột (low-carb) vì lo ngại tăng cân hoặc tiểu đường thai kỳ. Tuy nhiên, việc thay đổi lượng tinh bột đột ngột có thể đi kèm những cơn mệt lả, vã mồ hôi và run rẩy khó kiểm soát.
Về mặt khoa học, các bằng chứng hiện có chỉ ra rằng hạ đường huyết phản ứng xảy ra sau khi nạp carbohydrate chứ không phải do việc cắt giảm tinh bột trực tiếp gây ra [3, 5, 6]. Thực tế, chế độ ăn ít tinh bột hoặc giàu chất xơ thường được dùng làm biện pháp can thiệp để hạn chế tình trạng này [1, 2, 3]. Các dữ liệu y khoa hiện tại gồm nghiên cứu quan sát và báo cáo ca bệnh; chưa có thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên chứng minh việc ăn low-carb tạo ra cơn hạ đường huyết phản ứng ở phụ nữ mang thai.
Hạ đường huyết phản ứng trong thai kỳ là gì?
Hạ đường huyết phản ứng là tình trạng sụt giảm glucose máu xảy ra trong khoảng 1 đến 3 giờ sau bữa ăn [1]. Hiện tượng này xuất hiện ở người không mắc đái tháo đường khi nồng độ đường huyết giảm thấp sau một bữa ăn chứa tinh bột [2].
Cơ chế của tình trạng này liên quan đến sự gia tăng tiết insulin quá mức để đáp ứng với lượng glucose hấp thu nhanh vào ruột non [1]. Sự gia tăng độ nhạy insulin và tăng tiết insulin tự nhiên trong giai đoạn đầu thai kỳ có thể làm tăng nguy cơ hạ đường huyết [1]. Khi mức đường huyết giảm thấp dưới mức bình thường, cơ thể sẽ kích hoạt các phản ứng thần kinh và giao cảm [5, 6].
Triệu chứng thường gặp của hạ đường huyết phản ứng bao gồm:
- Vã mồ hôi và run rẩy [1].
- Hồi hộp, tim đập nhanh [1].
- Kém tập trung, suy giảm chức năng vỏ não [3, 5].
- Rối loạn ý thức hoặc ngất xỉu [1].
Hiểu lầm về chế độ ăn low-carb và hạ đường huyết phản ứng
Cơn hạ đường huyết phản ứng thực chất được kích hoạt bởi lượng carbohydrate nạp vào, không phải do quá trình cắt giảm tinh bột [3]. Trong y văn, việc giảm các loại carbohydrate tinh chế và ưu tiên thực phẩm có chỉ số đường huyết thấp lại chính là trụ cột điều trị [1].
Một báo cáo năm 2017 ghi nhận thai phụ bị hạ đường huyết tăng insulin máu gia đình đã kiểm soát thành công nồng độ đường huyết và ngăn ngừa hạ đường huyết nặng nhờ ăn nhiều bữa nhỏ, giàu chất xơ và ít carbohydrate [4]. Ở một ca bệnh hạ đường huyết phản ứng sau sinh, mức đường huyết dưới 60 mg/dL được kiểm soát ban đầu nhờ thuốc kết hợp chế độ ăn từ 15 đến 30g carbohydrate ròng mỗi ngày [5].
Nếu thai phụ cắt giảm tinh bột quá nhanh rồi đột ngột nạp lại một lượng lớn đường hấp thu nhanh, nguy cơ tụt đường huyết phản ứng sau đó sẽ càng rõ rệt do lượng insulin được tiết ra ồ ạt [3, 6].
Tác động của hạ đường huyết đối với thai nhi
Tình trạng hạ đường huyết trong thai kỳ có thể gây ra những hệ lụy sức khỏe đáng kể cho cả mẹ và thai nhi [4]. Nồng độ đường trong máu giảm sâu và kéo dài làm gia tăng nguy cơ thai chậm phát triển trong tử cung [4].
Một nghiên cứu hồi cứu trên 413 phụ nữ mang thai thực hiện nghiệm pháp dung nạp 100g glucose kéo dài 3 giờ ở tuần thai 24-28 ghi nhận 15 người (chiếm 3.6%) bị hạ đường huyết phản ứng [6]. Nhóm thai phụ này có độ tuổi trung bình là 26.4 ± 4.4 tuổi, thấp hơn nhóm đái tháo đường thai kỳ (31.4 ± 5.4 tuổi) [6]. Kết quả cho thấy trẻ sơ sinh của các bà mẹ bị hạ đường huyết phản ứng có tỷ lệ điểm APGAR dưới 7 cao hơn (p < 0.001), tỷ lệ nhập viện chăm sóc đặc biệt (NICU) cao hơn (p < 0.001) và cân nặng sơ sinh thấp hơn đáng kể (p = 0.009) [6].
Ngoài ra, việc kiểm soát đường huyết quá mức hoặc sử dụng một số thuốc ức chế như octreotide trong thai kỳ cũng có liên quan đến nguy cơ hạn chế tăng trưởng thai nhi [4].
Xử trí khi xảy ra cơn hạ đường huyết cấp
Triệu chứng của hạ đường huyết phản ứng thường thuyên giảm sau khi người bệnh tiêu thụ carbohydrate [2]. Khi xuất hiện triệu chứng run rẩy, vã mồ hôi hay choáng váng, việc bổ sung carbohydrate giúp đưa mức glucose máu trở lại an toàn [2].
Sau giai đoạn xử trí cấp tính, việc điều chỉnh chế độ ăn uống dài hạn là cần thiết để phòng ngừa tái phát:
- Chia nhỏ năng lượng khẩu phần hàng ngày thành 6 bữa ăn [1].
- Loại bỏ hoàn toàn các loại carbohydrate hấp thu nhanh như đồ ngọt hoặc nước ngọt [1].
- Ưu tiên thực phẩm có chỉ số đường huyết thấp và giàu chất xơ [1, 3].
- Trì hoãn việc uống chất lỏng cho đến ít nhất 30 phút sau bữa ăn [1].
- Nằm nghỉ 30 phút sau khi ăn để làm chậm quá trình tháo rỗng dạ dày [1].
Ai nên thận trọng với biến động đường huyết?
Một số thai phụ có cơ địa hoặc bệnh lý nền khiến hệ thống chuyển hóa carbohydrate nhạy cảm hơn bình thường. Những đối tượng này không nên tự ý cắt giảm tinh bột nghiêm ngặt mà cần được theo dõi y tế chặt chẽ.
Các nhóm thai phụ cần đặc biệt lưu ý bao gồm:
- Thai phụ từng phẫu thuật đường tiêu hóa hoặc phẫu thuật giảm béo, do thức ăn di chuyển xuống ruột quá nhanh gây hội chứng dumping muộn [3, 6].
- Người có tình trạng đề kháng insulin hoặc tiền tiểu đường có rối loạn tiết insulin [2].
- Người mắc chứng tăng insulin máu bẩm sinh hoặc nghi ngờ u tiết insulin (insulinoma) [1, 2].
- Thai phụ sử dụng đồng thời một số loại thuốc như acid acetylsalicylic liều cao, hoặc thuốc chẹn beta giao cảm phối hợp với insulin [7].
Điều chưa biết từ các nghiên cứu hiện tại
Các trích đoạn y khoa hiện tại chưa đưa ra hướng dẫn chính xác về lượng gam glucose tối ưu cho từng lần cấp cứu hạ đường huyết riêng ở thai phụ. Mức tiêu thụ carbohydrate tối ưu cho toàn bộ thai kỳ đối với phụ nữ mang thai nói chung vẫn là vấn đề cần tiếp tục nghiên cứu [8].
Bên cạnh đó, chưa có dữ liệu đánh giá độ an toàn dài hạn của chế độ ăn rất ít tinh bột (ketogenic hoặc low-carb nghiêm ngặt dưới 50g carb/ngày) đối với sự phát triển não bộ của thai nhi. Các nghiên cứu hiện tại chủ yếu tập trung vào các trường hợp bệnh lý đặc thù như u tiết insulin, phẫu thuật dạ dày hoặc nghiệm pháp dung nạp đường [1, 2, 3, 8].
Thai phụ gặp phải các cơn mệt lả sau ăn nên theo dõi đường huyết mao mạch hoặc sử dụng thiết bị theo dõi đường huyết liên tục (CGM) theo chỉ định y khoa thay vì tự ý kiêng khem [3, 7]. Mọi thay đổi lớn về chế độ ăn trong thai kỳ đều cần có sự tham vấn trực tiếp từ bác sĩ.


