Nhiều phụ huynh lo lắng về tác hại của việc ăn mặn nên tìm đến chế độ ăn DASH nhằm cắt giảm muối cho trẻ nhỏ. Tuy nhiên, áp dụng quy chuẩn ăn uống của người lớn cho trẻ dưới 5 tuổi có thể dẫn đến những hiểu lầm về mặt dinh dưỡng. Liệu trẻ nhỏ cần bao nhiêu natri và việc kiêng khem quá mức có gây nguy cơ hạ natri hay không?

Hiện tại, các nghiên cứu can thiệp về chế độ ăn DASH chủ yếu thực hiện trên người trưởng thành, chưa có thử nghiệm lâm sàng xác lập mức cắt giảm natri chuẩn theo DASH cho trẻ dưới 5 tuổi. Các dữ liệu dịch tễ học và quan sát cắt ngang chỉ ghi nhận thực trạng tiêu thụ natri ở trẻ nhỏ vượt ngưỡng trên khuyến nghị, đồng thời chưa có số liệu chứng minh ranh giới natri tối thiểu hay biến chứng hạ natri do ăn nhạt ở nhóm tuổi này.

Chế độ ăn DASH có áp dụng cho trẻ dưới 5 tuổi?

Chế độ ăn DASH (Dietary Approaches to Stop Hypertension) vốn được thiết kế để phòng ngừa và kiểm soát huyết áp ở người trưởng thành. Một thử nghiệm ngẫu nhiên chéo trên 354 người lớn bị tiền tăng huyết áp hoặc tăng huyết áp độ 1 đã kiểm tra ba mức natri gồm 3.500 mg, 2.300 mg và 1.200 mg mỗi ngày [1]. Nghiên cứu này cho thấy người trưởng thành dung nạp tốt chế độ ăn DASH và mức natri trung bình được đánh giá là dễ chấp nhận nhất [1]. Ngoài ra, chế độ ăn DASH cũng được khuyến nghị cho phụ nữ sau sinh có nguy cơ tiền sản giật để phòng tránh biến chứng tim mạch [2].

Đối với trẻ em, DASH chỉ được các nhà khoa học sử dụng như một thang điểm tham chiếu để đánh giá chất lượng bữa ăn tổng thể chứ không phải phác đồ ép buộc cắt giảm muối [3]. Một nghiên cứu cắt ngang trên 146 người chăm sóc trẻ từ 3 đến 5 tuổi tại Mỹ cho thấy điểm chất lượng bữa ăn DASH trung bình của trẻ chỉ đạt 40,5 trên 100 [3]. Nghiên cứu này nhấn mạnh rằng hành vi hạn chế thực phẩm của cha mẹ vì lý do sức khỏe lại liên quan đến việc giảm chất lượng dinh dưỡng của trẻ [3].

Trẻ nhỏ đang tiêu thụ bao nhiêu natri mỗi ngày?

Các nghiên cứu cắt ngang quy mô lớn cho thấy phần lớn trẻ nhỏ đang nạp lượng natri cao hơn mức khuyến cáo. Khảo sát FITS 2016 trên 3.235 trẻ em Mỹ dưới 48 tháng tuổi ghi nhận lượng natri tiêu thụ vượt mức dung nạp tối đa (UL) ở hầu hết các nhóm tuổi [4]. Kết quả này hoàn toàn tương đồng với dữ liệu FITS năm 2008 trên 3.273 trẻ em từ sơ sinh đến 47 tháng tuổi [5].

Lượng natri trong khẩu phần của trẻ tăng vọt khi bước vào giai đoạn ăn dặm và chuyển sang ăn cùng gia đình. Số liệu từ một khảo sát đại diện tại Mỹ cho thấy mức tiêu thụ natri trung bình tăng gấp 9 lần, từ khoảng 191 mg/ngày ở trẻ 0-6 tháng tuổi lên 1.709 mg/ngày ở trẻ 12-24 tháng tuổi [6]. Khảo sát này cũng ghi nhận khoảng 80% trẻ từ 1 đến 3 tuổi tiêu thụ quá nhiều natri so với nhu cầu khuyến nghị [6].

Tình trạng ăn nhiều natri cũng xuất hiện ở các quốc gia khác. Nghiên cứu trên 749 trẻ em thành thị từ 1 đến 10 tuổi tại Malaysia ghi nhận lượng natri trung bình hàng ngày của trẻ mầm non là 1.684 mg và trẻ lứa tuổi học đường là 2.000 mg [7]. Bên cạnh đó, một nghiên cứu tại các cơ sở chăm sóc trẻ gia đình cho thấy hơn 80% trẻ mầm non vượt quá tỷ lệ natri:kali theo khuyến nghị của Tổ chức Y tế Thế giới (0,6 mg/mg) [8].

Nguy cơ thiếu hụt dinh dưỡng đi kèm mất cân bằng natri và kali

Vấn đề nổi cộm trong khẩu phần của trẻ dưới 5 tuổi không chỉ là natri cao mà còn là sự thiếu hụt nghiêm trọng của kali và các vi chất thiết yếu khác. Trẻ em tiêu thụ nhiều natri nhưng lượng kali đưa vào cơ thể lại không đạt mức khuyến nghị [8], [4], [5]. Kali đóng vai trò đối trọng sinh học với natri nhằm duy trì chức năng tim mạch và huyết áp bình thường [2].

Nhiều nghiên cứu dinh dưỡng chỉ ra rằng trẻ mầm non thường không đạt mức khuyến nghị về chất xơ, vitamin D, vitamin E và canxi [8], [7], [4], [5]. Tại 166 cơ sở chăm sóc trẻ ở Bắc Carolina, dù thực phẩm từ sữa được cung cấp gần như đạt chuẩn nhưng trẻ bỏ thừa tới 30% lượng sữa được phục vụ [8]. Điều này cho thấy bữa ăn của trẻ nhỏ đang bị lệch cán cân: thừa muối từ thực phẩm chế biến nhưng lại thiếu các khoáng chất và vitamin từ rau củ, trái cây và sữa tươi.

Ai nên thận trọng khi kiêng khem cho trẻ?

Phụ huynh có xu hướng kiểm soát gắt gao bữa ăn của con cần hết sức lưu ý. Khảo sát thái độ tiêu dùng cho thấy 82% cha mẹ có con dưới 2 tuổi đồng tình rằng thực phẩm cho trẻ sơ sinh và trẻ tập đi cần ít muối [6]. Tỷ lệ này lên tới hơn 90% ở nhóm phụ huynh đang tự ăn kiêng giảm muối cho bản thân [6].

Tuy nhiên, nghiên cứu tâm lý hành vi chỉ ra rằng việc phụ huynh áp đặt thói quen "hạn chế thực phẩm vì sức khỏe" lại là yếu tố dự báo khiến điểm chất lượng bữa ăn tổng thể của trẻ mầm non sụt giảm [3]. Khi cha mẹ quá lo sợ natri mà cắt giảm nguồn dinh dưỡng tự nhiên hoặc hạn chế khẩu phần một cách cực đoan, trẻ có nguy cơ thiếu năng lượng và các vi chất quan trọng cho sự phát triển thể chất [7], [3].

Điều chưa biết từ các nghiên cứu hiện tại

Dù các tài liệu khoa học phản ánh rõ thực trạng dư thừa natri, các nghiên cứu được cung cấp vẫn để lại những khoảng trống lớn:

  • Chưa có dữ liệu xác định ranh giới nhu cầu natri sinh lý tối thiểu hàng ngày cho trẻ dưới 5 tuổi.
  • Chưa có bằng chứng khoa học ghi nhận nguy cơ hay tỷ lệ hạ natri máu do kiêng muối ở trẻ khỏe mạnh thông qua chế độ ăn thông thường.
  • Chưa có thử nghiệm can thiệp đánh giá hiệu quả và độ an toàn dài hạn của chế độ ăn DASH tiêu chuẩn (như mức 1.200 mg natri của người lớn) khi áp dụng cho trẻ nhỏ dưới 5 tuổi.

Gợi ý điều chỉnh chế độ ăn hợp lý cho trẻ

Thay vì áp dụng máy móc chế độ ăn kiêng DASH của người lớn, việc chăm sóc dinh dưỡng cho trẻ dưới 5 tuổi cần tập trung vào sự cân bằng tự nhiên:

  • Giảm thiểu việc nêm muối và gia vị mặn vào thức ăn của trẻ tập đi, hạn chế thực phẩm chế biến sẵn vốn chứa hàm lượng natri rất cao [6].
  • Tăng cường các thực phẩm giàu kali, vitamin D và chất xơ như rau củ, trái cây tươi và sữa để cải thiện tỷ lệ natri:kali trong cơ thể [8], [4].
  • Không áp đặt các hình thức ăn kiêng ngặt nghèo của người lớn lên trẻ nhỏ để tránh làm suy giảm chất lượng khẩu phần ăn toàn diện [3].

Chế độ ăn DASH nguyên bản chưa được thiết kế riêng cho trẻ dưới 5 tuổi. Việc kiểm soát muối cho trẻ là cần thiết để tránh vượt ngưỡng dung nạp, nhưng phụ huynh nên tập trung vào chế độ ăn đa dạng thực phẩm tự nhiên thay vì lo lắng thái quá dẫn đến kiêng khem sai lầm.