Nhiều người lớn tuổi thường gặp tình trạng cứ đi bộ được một đoạn ngắn là bắp chân đau thắt, buộc phải dừng lại nghỉ ngơi vài phút mới đi tiếp được. Đây là triệu chứng điển hình của chứng đau cách hồi do xơ vữa, hẹp hoặc tắc các mạch máu nuôi chi dưới [1], [2]. Trong dân gian và thị trường thực phẩm chức năng, chiết xuất từ lá Ginkgo biloba (bạch quả) thường được giới thiệu như giải pháp hỗ trợ tuần hoàn, giúp tăng tầm đi bộ rõ rệt cho người bệnh.
Tuy nhiên, các tổng hợp y học quy mô lớn cho thấy Ginkgo biloba mang lại hiệu quả rất khiêm tốn trên thực tế, không tạo ra bước ngoặt lâm sàng như kỳ vọng [3], [4]. Các thử nghiệm lâm sàng ghi nhận mức tăng khoảng cách đi bộ không đau chỉ dao động khoảng từ 33 đến 64 mét tùy điều kiện kiểm tra [4], [5]. Mức tăng này còn có ý nghĩa lâm sàng không chắc chắn và không đủ để thay thế các can thiệp y khoa cơ bản [3], [5].
Đau cách hồi và cơ chế tác động của Ginkgo biloba
Chứng đau cách hồi xảy ra do lòng mạch máu ở chi dưới bị xơ vữa thu hẹp, khiến lượng máu giàu oxy đưa đến các cơ bắp chân khi vận động không đáp ứng đủ nhu cầu chuyển hóa [1], [2]. Cơn đau cơ bắp xuất hiện khi gắng sức và nhanh chóng giảm bớt sau thời gian nghỉ ngơi ngắn [1]. Về mặt lý thuyết, các giải pháp cải thiện triệu chứng có thể đạt được thông qua tập luyện thể lực có giám sát và can thiệp bằng thuốc [1].
Ginkgo biloba được xếp vào nhóm hoạt chất tác động lên mạch máu (vasoactive agent) và từ lâu đã được ứng dụng trong điều trị đau cách hồi [1], [3]. Chiết xuất này được kỳ vọng sẽ hỗ trợ giãn mạch, cải thiện tính lưu động của dòng máu và giảm bớt tình trạng thiếu máu cục bộ cơ khi sải bước [1], [2]. Mặc dù vậy, tác động sinh học trong phòng thí nghiệm không phải lúc nào cũng chuyển hóa thành khoảng cách đi bộ đáng kể trên thực tế người bệnh [3], [4].
Các tổng quan hệ thống Cochrane ghi nhận điều gì?
Đánh giá hệ thống và phân tích gộp là tiêu chuẩn vàng để xác định giá trị thực của một loại dược liệu. Báo cáo của nhóm nghiên cứu bệnh mạch máu ngoại vi thuộc Cochrane cập nhật năm 2009 và 2013 đã tiến hành rà soát các nghiên cứu ngẫu nhiên có đối chứng so sánh chiết xuất Ginkgo biloba với giả dược ở người đau cách hồi [1], [4].
Tổng cộng 14 thử nghiệm lâm sàng với 739 người tham gia đã được đưa vào phân tích [1], [4]. Trong đó, có 11 thử nghiệm với 477 bệnh nhân đã trực tiếp đo lường khoảng cách đi bộ tuyệt đối cho đến khi không thể đi tiếp được [1], [4]. Để chuẩn hóa dữ liệu từ các máy chạy bộ có độ dốc và tốc độ khác nhau, các tác giả đã tính toán mức tiêu hao năng lượng [1], [4].
Kết quả chỉ ra rằng nhóm dùng Ginkgo biloba chỉ tăng tiêu hao năng lượng ở mức 3,57 kilocalories so với nhóm dùng giả dược, với khoảng tin cậy từ -0,10 đến 7,23 kilocalories và giá trị p = 0,06 [1], [4]. Mức thay đổi này khi quy đổi tương đương với việc bệnh nhân chỉ đi thêm được vỏn vẹn 64,5 mét trên máy chạy bộ phẳng ở tốc độ trung bình 3,2 km/h (khoảng tin cậy từ -1,8 đến 130,7 mét) [1], [4]. Do khoảng tin cậy bao gồm cả giá trị âm và p > 0,05, mức tăng này chưa đạt ý nghĩa thống kê thuyết phục [4]. Tổng quan năm 2010 và 2013 đều kết luận không có bằng chứng cho thấy Ginkgo biloba mang lại lợi ích có ý nghĩa lâm sàng đối với bệnh nhân tắc động mạch ngoại vi hay đau cách hồi [3], [4].
Con số từ các phân tích gộp và thử nghiệm độc lập
Một phân tích gộp khác thực hiện năm 2000 thu thập dữ liệu từ 8 thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên, mù đôi, có đối chứng với giả dược [5]. Kết quả ghi nhận chiết xuất Ginkgo biloba giúp cải thiện khoảng cách đi bộ không đau với mức chênh lệch trung bình có trọng số là 34 mét so với giả dược (khoảng tin cậy 95%: 26 đến 43 mét) [5]. Riêng ở các nghiên cứu kiểm tra bằng máy đo với cùng điều kiện tốc độ 3 km/h và độ dốc 12%, mức chênh lệch ghi nhận là 33 mét (khoảng tin cậy 95%: 22 đến 43 mét) [5]. Các tác giả ghi nhận tác dụng phụ của thảo dược hiếm gặp, nhẹ và thoáng qua, nhưng nhấn mạnh quy mô hiệu quả điều trị nói chung chỉ ở mức vừa phải và ý nghĩa lâm sàng chưa chắc chắn [5].
Cùng năm 2000, một phân tích tổng hợp trên 52 thử nghiệm lâm sàng với 5.088 bệnh nhân mắc chứng đau cách hồi đã so sánh nhiều liệu pháp nội khoa [2]. Kết quả cho thấy sau 24 tuần, các thuốc giãn mạch cho kết quả tốt nhất trên quãng đường đi bộ, trong khi các thuốc chống kết tập tiểu cầu, Ginkgo biloba và levocarnitine chỉ nhỉnh hơn giả dược đôi chút với lợi ích lâm sàng rất hạn chế [2]. Tính trung bình chung ở các can thiệp nội khoa, bệnh nhân đi xa hơn khoảng 60 mét so với không điều trị, nhưng chỉ có khoảng một nửa quãng đường tăng thêm đó là hoàn toàn không bị đau [2].
Ở cấp độ từng thử nghiệm riêng lẻ, một nghiên cứu ngẫu nhiên mù đôi năm 1996 tuyển chọn 60 bệnh nhân tắc động mạch ngoại vi giai đoạn Fontaine IIb có triệu chứng đau cách hồi kéo dài ít nhất 6 tháng và tầm đi bộ không đau dưới 150 mét [6]. Nghiên cứu so sánh chiết xuất Ginkgo biloba EGb 761 liều 40 mg (uống 1 viên/lần, ngày 3 lần) với giả dược trong 24 tuần trên máy chạy tốc độ 3 km/h độ dốc 12% [6]. Sự thay đổi tuyệt đối về khoảng cách đi bộ không đau ở tuần thứ 8, 16 và 24 của nhóm Ginkgo lần lượt là 19 mét, 34 mét và 41 mét, so với nhóm giả dược là 7 mét, 12 mét và 8 mét (sự khác biệt có ý nghĩa thống kê với p < 0,0001) [6].
Trái lại, một thử nghiệm bắt chéo mù đôi năm 1996 trên 18 bệnh nhân đau cách hồi dùng chiết xuất Ginkgo biloba GB-8 liều 120 mg/ngày trong 3 tháng lại không ghi nhận bất kỳ thay đổi đáng kể nào về huyết áp ngoại vi, khoảng cách đi bộ hay mức độ nghiêm trọng của đau chân so với giả dược [7]. Chiết xuất này chỉ ghi nhận hỗ trợ cải thiện sự tập trung và giảm đãng trí ở người cao tuổi bị suy động mạch mức độ vừa mà không cải thiện dấu hiệu bệnh mạch máu [7].
Giới hạn của các bằng chứng khoa học
Nhìn chung, các bằng chứng hiện có về Ginkgo biloba đối với người đau cách hồi bộc lộ nhiều hạn chế quan trọng. Một đánh giá hệ thống từ năm 1996 rà soát 10 thử nghiệm có đối chứng trên Medline đã chỉ ra rằng các dữ liệu rất không đồng nhất và đa số có chất lượng phương pháp luận kém [8].
Bên cạnh đó, nhóm tác giả Cochrane năm 2013 cảnh báo hiện tượng thiên vị công bố (publication bias) – tức xu hướng chỉ công bố các thử nghiệm có kết quả tốt và bỏ qua các nghiên cứu âm tính – có khả năng đã thổi phồng hiệu quả thực tế của Ginkgo biloba [4]. Vì vậy, việc tăng thêm vài chục mét trên máy đo tiêu chuẩn không đồng nghĩa với việc người bệnh có thể đi lại thoải mái trong sinh hoạt hàng ngày [3], [4].
Hiểu lầm thường gặp khi dùng thảo dược trị đau chân
Nhiều bệnh nhân lầm tưởng rằng đau bắp chân khi đi lại chỉ là biểu hiện đau nhức xương khớp của tuổi già và việc uống cao bạch quả sẽ giúp thông mạch hoàn toàn. Thực tế, đau cách hồi phản ánh tình trạng xơ vữa mạch máu hệ thống, đe dọa trực tiếp đến tuần hoàn nuôi dưỡng chi dưới và đi kèm nguy cơ tim mạch nghiêm trọng [2].
Một hiểu lầm khác là dùng Ginkgo biloba có thể thay thế thuốc kê đơn hoặc tập luyện. Khoa học đã xác định việc tập luyện phục hồi chức năng đi bộ có giám sát đem lại lợi ích chức năng rõ ràng cho người đau cách hồi [1], trong khi Ginkgo biloba chỉ mang lại lợi ích khiêm tốn hoặc chưa rõ ràng trên lâm sàng [3], [4], [2]. Thảo dược không thể giải quyết triệt để mảng xơ vữa cơ học trong lòng động mạch [2].
Ai nên thận trọng khi sử dụng?
Bệnh nhân đau cách hồi tuyệt đối không được tự ý bỏ thuốc giãn mạch, thuốc chống kết tập tiểu cầu hoặc các phác đồ kiểm soát xơ vữa đã được bác sĩ chỉ định để chuyển sang uống thảo dược [2]. Những người có bệnh lý tắc động mạch chi dưới tiến triển nặng, có vết loét hoại tử chi hoặc đau khi nghỉ ngơi cần đến cơ sở y tế chuyên khoa can thiệp ngay, không tự điều trị tại nhà.
Người đang chuẩn bị phẫu thuật hoặc đang dùng phối hợp nhiều nhóm thuốc điều trị tim mạch, chống đông cần tham khảo ý kiến bác sĩ trước khi sử dụng bất kỳ chế phẩm nào chứa Ginkgo biloba để tránh các tương tác bất lợi. Dữ liệu thử nghiệm lâm sàng cho thấy các tác dụng không mong muốn của chiết xuất lá bạch quả thường hiếm gặp, nhẹ và thoáng qua [5], nhưng việc theo dõi y khoa vẫn luôn là điều bắt buộc trên nền bệnh nhân tim mạch xơ vữa [2].
Lời khuyên áp dụng vào thực tế
Người bị đau cách hồi muốn duy trì khả năng vận động cần đặt nền tảng vào việc điều chỉnh lối sống và tập luyện thể lực bài bản thay vì phụ thuộc vào thảo dược [1]. Các dữ liệu y khoa nhấn mạnh rằng tập luyện đi bộ thường xuyên mang lại lợi ích cải thiện triệu chứng vững chắc [1].
Nếu có ý định dùng thêm Ginkgo biloba để hỗ trợ tuần hoàn, người bệnh nên thảo luận kỹ với bác sĩ chuyên khoa tim mạch hoặc mạch máu [3]. Cần duy trì tâm lý thực tế rằng thảo dược này chỉ có thể cải thiện thêm trung bình vài chục mét đi bộ [4], [5] và không thể xem là giải pháp điều trị thay thế các phương pháp y khoa tiêu chuẩn [3], [2].
Ginkgo biloba không phải là phương thuốc kỳ diệu giúp người đau cách hồi đi xa không giới hạn. Bằng chứng khoa học cho thấy mức cải thiện khoảng cách đi bộ của chiết xuất này rất khiêm tốn, chỉ khoảng từ 33 đến 64 mét [4], [5]. Để duy trì khả năng vận động và bảo vệ mạch máu, người bệnh cần tuân thủ hướng dẫn điều trị của bác sĩ và kiên trì rèn luyện thể lực đúng cách [1], [2].
