Nhiều người Việt Nam khi thấy mái tóc điểm sợi bạc thường tìm ngay đến các bài thuốc dân gian với hy vọng tìm lại màu tóc đen tự nhiên. Trong số đó, hà thủ ô trắng là cái tên rất quen thuộc, thường được chia sẻ như một giải pháp cứu cánh cho mái tóc hoa râm. Tuy nhiên, liệu loài cây này có thực sự mang lại tác dụng làm đen tóc như lời đồn?
Câu trả lời thẳng thắn từ góc độ y học dựa trên bằng chứng là: Khoa học hiện nay hoàn toàn chưa có bằng chứng lâm sàng nào chứng minh hà thủ ô trắng giúp làm đen tóc hay đảo ngược tình trạng bạc tóc ở người.
Cơ chế sinh học của hiện tượng tóc bạc
Màu sắc của tóc người được quyết định bởi hắc tố melanin do các tế bào hắc tố (melanocyte) nằm trong nang tóc tổng hợp nên [1]. Nang tóc người chứa ba loại melanin chính gồm eumelanin, pheomelanin và neuromelanin [2]. Quá trình duy trì sắc tố tóc phụ thuộc hoàn toàn vào số lượng và chức năng của các tế bào hắc tố này [1].
Để duy trì quá trình sản xuất sắc tố, cơ thể cần đến một nhóm nhỏ tế bào gốc hắc tố nằm tại vùng phình của nang tóc [1]. Hiện tượng bạc tóc xảy ra khi có sự kết hợp của nhiều yếu tố: tổn thương tích tụ do oxy hóa, đứt gãy DNA, hoạt động quá mức của mTORC1, sự lão hóa tế bào hắc tố và thiếu hụt các yếu tố kích thích tạo sắc tố [3].
Khi quá trình này diễn ra kéo dài, lượng sắc tố tổng hợp qua trung gian MITF và enzym tyrosinase bị suy giảm, dẫn đến cạn kiệt tế bào hắc tố tại đơn vị sắc tố nang tóc [3]. Quá trình tóc bạc chỉ thực sự không thể đảo ngược khi các tế bào gốc hắc tố ở vùng phình nang tóc bị cạn kiệt hoàn toàn [3].
Hà thủ ô trắng trong phòng thí nghiệm: Nghiên cứu nói gì?
Loài cây thường được gọi là hà thủ ô trắng trong nước có tên khoa học là Streptocaulon juventas, thuộc họ La bố ma (Apocynaceae) [4]. Khác hoàn toàn với những lời đồn thổi về công dụng nhuộm đen mái tóc, các công trình nghiên cứu hiện đại về loài cây này lại tập trung vào những hướng tác dụng sinh học khác biệt.
Một nghiên cứu công bố năm 2017 đã tiến hành thử nghiệm hoạt tính làm lành vết thương của cao chiết ethanol từ rễ cây Streptocaulon juventas trên mô hình chuột [5]. Trong thử nghiệm này, chuột bị tạo vết thương cắt da được điều trị với liều 100 mg/kg/ngày [5].
Kết quả sau 7 ngày cho thấy cao chiết giúp rút ngắn đáng kể thời gian đóng vết thương, giảm 2,3 lần lượng tế bào viêm, tăng 1,7 lần nguyên bào sợi và thúc đẩy tạo mạch máu mới [5]. Phân tích phân tử cũng ghi nhận sự sụt giảm biểu hiện gene viêm TNF-alpha (giảm 4,7 lần) và NF-kappaB1 (giảm 3,7 lần), trong khi TGF-beta1 và VEGF tăng lần lượt 1,9 và 6,5 lần [5]. Dữ liệu này sau đó tiếp tục được tổng quan y học ghi nhận lại vào năm 2022 [4].
Năm 2002, một nghiên cứu khác khảo sát 77 loài cây thuốc Việt Nam nhằm đánh giá hoạt tính ức chế tăng sinh tế bào khối u [6]. Cao chiết methanol, methanol-nước và cao nước từ Streptocaulon juventas đã thể hiện khả năng ức chế tăng sinh trên các dòng tế bào như ung thư biểu mô cổ tử cung HeLa và ung thư biểu mô phổi người A549 thông qua cơ chế kích hoạt chết tế bào theo chương trình (apoptosis) [6].
Tiếp tục hướng đi này, một nghiên cứu công bố năm 2013 phân lập được hai glycoside trợ tim mới cùng mười ba hợp chất cardenolide đã biết từ dịch chiết ethanol 75% của rễ Streptocaulon juventas [7]. Các hợp chất này thể hiện độc tính tế bào mạnh trên dòng tế bào A549 và PC-9 trong điều kiện nuôi cấy phòng thí nghiệm [7].
Điểm chung của toàn bộ các công trình trên là chỉ tiến hành trên tế bào nuôi cấy hoặc động vật gặm nhấm, và không có bất kỳ dòng dữ liệu nào kiểm tra tác động phục hồi sắc tố tóc.
Khoảng trống bằng chứng và những hiểu lầm thường gặp
Hiểu lầm lớn nhất hiện nay là đánh đồng tác dụng của mọi loại cây mang tên "hà thủ ô". Dân gian thường dùng lẫn lộn giữa hà thủ ô đỏ (Fallopia multiflora hay Polygonum multiflorum) và hà thủ ô trắng (Streptocaulon juventas). Việc gán ghép công dụng làm đen tóc của kinh nghiệm cổ truyền cho hà thủ ô trắng là thiếu cơ sở kiểm chứng khoa học.
Thực tế, để đánh giá một chất có khả năng làm đen tóc hay không, các nhà khoa học phải kiểm tra sự kích thích melanin hoặc hồi phục tế bào sắc tố. Ví dụ, một báo cáo ca bệnh năm 2023 trên một bệnh nhân nữ 25 tuổi bị bạc tóc sớm cho thấy việc sử dụng dung dịch bôi chứa peptid phỏng sinh học alpha-MSH liều 1 mL bôi 2 lần/ngày (sau giảm còn 1 lần/ngày), kết hợp uống biotin và calcium pantothenate đã giúp chuyển đổi trên 90% tóc bạc sang tóc đen sau 5 tháng [2].
Điều này chứng minh việc phục hồi màu tóc đòi hỏi các tác động sinh học rất đặc hiệu lên thụ thể sắc tố của nang tóc [2]. Trong khi đó, các dữ liệu về hà thủ ô trắng Streptocaulon juventas hiện tại hoàn toàn vắng bóng các thử nghiệm như vậy. Việc suy diễn từ đặc tính chống oxy hóa thực vật sang khả năng "trị tóc bạc" là một bước nhảy thiếu căn cứ logic y học.
Nguy cơ tiềm ẩn: Ai nên thận trọng?
Nhiều người mặc định thảo mộc tự nhiên là lành tính nên tự mua hà thủ ô trắng về sắc nước uống dài ngày. Đây là thói quen tiềm ẩn nhiều rủi ro cho sức khỏe.
Các nghiên cứu hóa thực vật đã xác nhận trong rễ Streptocaulon juventas chứa các glycoside trợ tim nhóm cardenolide [7]. Glycoside trợ tim là nhóm hợp chất có hoạt tính sinh học rất mạnh đối với hệ tim mạch và có thể gây độc tính tế bào [7].
Nếu sử dụng dược liệu không rõ nguồn gốc, chưa qua chế biến đúng quy chuẩn hoặc dùng quá liều, các hoạt chất này có thể gây nguy hiểm. Người có bệnh lý tim mạch, người đang dùng thuốc điều trị huyết áp, rối loạn nhịp tim, phụ nữ mang thai, phụ nữ đang cho con bú và trẻ nhỏ cần hết sức thận trọng và không tự ý sử dụng.
Khi gặp vấn đề về sức khỏe hoặc tóc bạc sớm bất thường, người bệnh cần tham khảo ý kiến của bác sĩ chuyên khoa da liễu hoặc bác sĩ y học cổ truyền để được chẩn đoán chính xác nguyên nhân, thay vì tự chữa bằng các loại rễ cây truyền miệng.
Cách tiếp cận thực tế cho người bị tóc bạc sớm
Thay vì kỳ vọng vào một vị thuốc chưa được chứng minh như hà thủ ô trắng, người gặp tình trạng tóc bạc cần có cái nhìn thực tế và khoa học hơn.
Quá trình bạc tóc chịu ảnh hưởng bởi yếu tố di truyền, sự suy giảm tế bào gốc tự nhiên theo tuổi tác và sự tích tụ của các tác nhân gây oxy hóa [1, 2]. Do đó, việc can thiệp lối sống có vai trò nền tảng. Duy trì chế độ dinh dưỡng cân bằng, ngủ đủ giấc, giảm thiểu căng thẳng tinh thần và tránh xa khói thuốc lá là những biện pháp giúp bảo vệ sức khỏe tổng thể và nang tóc.
Nếu nhận thấy tóc bạc nhanh bất thường ở độ tuổi còn trẻ, bạn nên đến cơ sở y tế kiểm tra để loại trừ các rối loạn chuyển hóa, thiếu hụt vi chất hoặc bệnh lý tự miễn. Mọi sản phẩm bôi thoa hay thảo dược hỗ trợ chỉ nên dùng khi có nguồn gốc xuất xứ rõ ràng và có sự hướng dẫn chuyên môn từ bác sĩ.
Khoa học hiện đại không phủ nhận tiềm năng chữa bệnh của dược liệu tự nhiên. Tuy nhiên, với trường hợp của hà thủ ô trắng (Streptocaulon juventas), việc khẳng định loài cây này làm đen tóc vẫn chỉ dừng lại ở lời đồn dân gian, chưa có bất kỳ bằng chứng nghiên cứu lâm sàng nào xác thực.
