Nhiều người đi bộ buổi sáng hay đạp xe qua các cung đường ngoại ô, bãi đất trống thường thích thú khi nhìn thấy những vạt rau dại xanh mướt mọc tràn trề ven lối đi. Trong số đó, cây tục đoạn rau (còn được dân gian gọi là rau nhũ cúc, cúc gai dại) với những tán lá xanh xẻ thùy và hoa vàng rực rỡ thường bị nhầm là loại "rau sạch trời cho", tươi ngon và không dính thuốc bảo vệ thực vật.
Tuy nhiên, thói quen tiện tay hái những bụi nhũ cúc ven đường về luộc, nấu canh hay ăn lẩu lại tiềm ẩn nguy cơ ngộ độc kim loại nặng rất nghiêm trọng. Trái ngược với suy nghĩ rằng rau tự nhiên luôn an toàn, loại cây này thực chất là một "máy hút bụi" sinh học với đặc tính tích tụ nồng độ cao các kim loại độc hại từ môi trường đất và nguồn nước xung quanh.
Món rau dại ven đường và thói quen tưởng chừng vô hại
Trong tâm lý của nhiều gia đình đô thị, rau củ mua tại chợ thường bị e ngại về dư lượng thuốc trừ sâu hoặc phân bón hóa học. Do đó, việc bắt gặp những vạt rau tự mọc ở vỉa hè, bờ mương, chân cầu vượt hay những bãi đất hoang khiến không ít người xem như tìm được nguồn thực phẩm hữu cơ miễn phí.
Rau nhũ cúc (tục đoạn rau) có sức sống mãnh liệt, mọc lan nhanh tại các vùng đất cằn cỗi, ven các trục lộ giao thông hoặc khu vực xả thải sinh hoạt. Nhiều người truyền tai nhau rằng rau có vị đắng nhẹ, thanh mát, dùng để nấu canh giải nhiệt rất tốt.
Thế nhưng, ít ai để ý rằng môi trường ven đường giao thông và bãi đất hoang lại là nơi chịu lắng đọng nặng nề từ bụi khói xe cộ, nước thải rò rỉ và rác thải công nghiệp. Việc vô tư thu hái rau ở các vị trí này đồng nghĩa với việc đưa thẳng những chất độc hại tích tụ từ đất vào bữa ăn hàng ngày.
Cơ chế "hút độc" tự nhiên của cây tục đoạn rau
Trong thực vật học và công nghệ môi trường, nhóm cây có khả năng hút và chịu đựng các độc chất ở mức độ phi thường được gọi là thực vật siêu tích tụ. Cây tục đoạn rau (tên khoa học Sonchus asper) chính là một trong những đại diện tiêu biểu của nhóm này.
Về cơ chế sinh học, các loài thực vật siêu tích tụ có khả năng tiết ra các phân tử vận chuyển đặc hiệu (transporters) từ rễ cây [1]. Các phân tử này liên kết với kim loại nặng tồn tại trong dung dịch đất và chủ động vận chuyển chúng ngược dòng qua các mô rễ [1]. Sau đó, hệ thống gien chuyên biệt của cây sẽ điều phối việc cô lập và giam giữ nồng độ cao các kim loại này vào sâu trong các mô và tế bào [1].
Không giống như các loại rau thông thường sẽ héo úa hoặc chết khi nồng độ kim loại vượt ngưỡng chịu đựng, cây nhũ cúc lại sở hữu cơ chế chịu đựng sinh lý mạnh mẽ. Chúng không đào thải độc tố ra ngoài mà tích trữ chúng lại trong thân, lá và chồi non [2]. Nhờ đó, cây vẫn phát triển xanh tốt dù bên trong các mô lá đã ngấm đầy độc chất.
Các nghiên cứu khoa học vạch trần khả năng giữ chì và kim loại nặng
Khả năng hấp thụ kim loại nặng của cây tục đoạn rau đã được nhiều công trình khoa học trên thế giới phân tích chi tiết.
Một nghiên cứu công bố năm 2022 đã thực hiện phân tích giải trình tự hệ phiên mã (RNA-Seq) trên rễ của cây tục đoạn rau (Sonchus asper (L.) Hill) trồng ở các điều kiện đất ô nhiễm kim loại nặng [2]. Kết quả cho thấy loài cây này hoạt động như một thực vật siêu tích lũy chì (Pb) [2]. Đáng chú ý, các nhà khoa học phát hiện hệ vi sinh vật nội sinh và vi sinh vật vùng rễ của cây đóng vai trò thúc đẩy sự chuyển dịch kim loại, kích hoạt quá trình đưa chì tích tụ từ rễ lên thẳng các chồi lá bên trên ('root-to-shoot') [2]. Điều này đồng nghĩa với việc phần lá và đọt non – bộ phận con người hay thu hái để ăn – lại chính là nơi đón nhận lượng chì dịch chuyển lên [2].
Tại các vùng đất có hàm lượng kim loại cao, thực vật sinh trưởng trên đó sẽ tích lũy lượng kim loại nặng cao hơn đáng kể so với cây ở môi trường bình thường [3]. Đánh giá khoa học năm 2024 chỉ ra rằng các loài thực vật siêu tích lũy có thể cô lập một lượng kim loại nặng khổng lồ trong mô tế bào, trong một số trường hợp lên tới hàng nghìn ppm nhờ giải phẫu và sinh lý đặc thù [4].
Các nghiên cứu tổng quan cũng nhấn mạnh rằng ô nhiễm kim loại nặng bắt nguồn từ chất thải xây dựng, các hoạt động nông nghiệp thâm canh và nước thải sản xuất chưa qua xử lý [5]. Khi đất nông nghiệp và nguồn nước tiếp nhận lượng lớn chất thải vô cơ, an ninh lương thực và sức khỏe con người sẽ bị ảnh hưởng sâu sắc thông qua chuỗi thức ăn [6].
Nghịch lý: Cây lọc sạch đất nhưng cực độc trên mâm cơm
Trong ngành công nghệ xử lý môi trường, người ta ứng dụng phương pháp xử lý bằng thực vật (phytoremediation) để làm sạch đất ô nhiễm [6]. Tục đoạn rau cùng nhiều loài cây cỏ dại khác được đánh giá là những công cụ sinh học tuyệt vời để rút bớt độc chất, làm sạch các bãi xỉ than, khu vực khai khoáng hoặc đất nhiễm kim loại nặng [2].
Tuy nhiên, lợi ích to lớn đối với môi trường lại biến thành tai họa nếu loại cây này xuất hiện trên bàn ăn. Các kim loại nặng như chì, cadmium hay asen là các hợp chất không phân hủy sinh học, tồn tại rất bền vững ngoài tự nhiên [4]. Khi xâm nhập vào cơ thể sinh vật, chúng tiếp tục quá trình tích lũy và khuếch đại sinh học dọc theo chuỗi thức ăn [4].
Một tổng quan khoa học năm 2022 chỉ ra rằng sau khi hoàn thành nhiệm vụ hút kim loại nặng từ đất, các loại thực vật này phải được thu gom và tiêu hủy theo quy trình kỹ thuật nghiêm ngặt nhằm tránh phát tán trở lại môi trường [6]. Do đó, việc con người tự ý hái những cây rau có chức năng "dọn rác môi trường" đem về chế biến món ăn là một nghịch lý nguy hiểm.
Khi ăn phải rau chứa lượng chì cao, kim loại này sẽ không bị đào thải nhanh chóng mà ngấm vào máu, lắng đọng tại gan, thận và xương. Tích tụ chì lâu dài dẫn đến tổn thương hệ thần kinh, suy giảm trí nhớ, hủy hoại tế bào thận và làm gián đoạn quá trình tạo máu.
Những hiểu lầm tai hại khi hái rau dại ven đường
Hiểu lầm phổ biến nhất là quan niệm "cứ rửa thật kỹ bằng nước muối hoặc thuốc tím là sạch". Nước muối chỉ có tác dụng hỗ trợ loại bỏ trứng giun sán hoặc một phần vi khuẩn trên bề mặt lá. Kim loại nặng một khi đã được rễ cây hút lên và tích tụ bên trong cấu trúc tế bào lá thì không có bất kỳ dung dịch rửa rau nào có thể bóc tách ra được.
Hiểu lầm thứ hai là suy nghĩ "nấu chín, đun sôi sẽ khử hết độc". Nhiệt độ nấu nướng thông thường chỉ có thể tiêu diệt vi sinh vật hoặc làm biến tính một số độc tố sinh học kém bền nhiệt. Các nguyên tố kim loại nặng hoàn toàn bền vững với nhiệt độ nấu bếp thông thường, không bị phân hủy hay bay hơi khi luộc hay xào.
Hiểu lầm thứ ba là cho rằng cây rau xanh tốt, không bị sâu bọ cắn thì chắc chắn là rau lành. Thực tế, các nghiên cứu sinh học chứng minh cây tục đoạn rau sở hữu các gien đặc biệt giúp chúng chịu đựng được nồng độ độc chất rất cao mà không bị ức chế sinh trưởng [1]. Thậm chí, việc tích tụ nồng độ kim loại cao trong lá còn giúp cây xua đuổi một số loại côn trùng ăn lá tự nhiên.
Ai là đối tượng chịu tổn thương nặng nề nhất?
Bất kỳ ai dung nạp kim loại nặng đều phải chịu những hệ lụy sức khỏe lâu dài, nhưng một số nhóm đối tượng sẽ đối mặt với nguy hiểm nghiêm trọng hơn.
Trẻ nhỏ là đối tượng dễ bị tổn thương nhất trước độc tính của chì. Hệ thống hàng rào máu não của trẻ chưa hoàn thiện, khiến chì dễ dàng thâm nhập và gây tổn thương các tế bào thần kinh vĩnh viễn, dẫn đến suy giảm nhận thức, chậm phát triển trí tuệ và rối loạn hành vi.
Phụ nữ mang thai và đang cho con bú cần tuyệt đối tránh xa các loại rau dại không rõ nguồn gốc. Kim loại nặng tích tụ trong cơ thể mẹ có thể truyền qua nhau thai hoặc sữa mẹ, gây dị tật bẩm sinh, sảy thai hoặc cản trở sự phát triển thể chất của thai nhi.
Người cao tuổi, người có tiền sử suy giảm chức năng gan, thận cũng là nhóm có nguy cơ cao. Thận và gan là hai cơ quan chính chịu trách nhiệm gạn lọc chất độc; khi nồng độ kim loại nặng vượt quá khả năng xử lý, các cơ quan này sẽ nhanh chóng bị xơ hóa và suy kiệt chức năng.
Lời khuyên an toàn: Thu hái và tiêu dùng thế nào cho đúng?
Để bảo vệ sức khỏe bản thân và gia đình, người tiêu dùng cần thay đổi nhận thức về việc thu hái rau cỏ mọc hoang dại trong môi trường đô thị và công nghiệp.
Tuyệt đối không hái bất kỳ loại rau dại nào mọc ở dải phân cách, lề đường giao thông, ven kênh mương thoát nước thải, xung quanh các nhà máy, bãi rác hoặc công trình xây dựng. Bụi kim loại từ khói xăng xe và nước rỉ rác tại các khu vực này là nguồn gây ô nhiễm trực tiếp cho đất và thảm thực vật [5].
Nếu muốn sử dụng rau nhũ cúc hay các loại thảo mộc tự nhiên theo kinh nghiệm dân gian, người dân chỉ nên thu hái ở những vùng rừng núi sạch, xa khu dân cư và không có dấu vết của canh tác hóa học hay khai thác khoáng sản. Tốt nhất, hãy chủ động gieo trồng hạt giống trong chậu, thùng xốp tại nhà với nguồn đất và nước tưới đã được kiểm soát an toàn.
Khi chọn mua rau tại chợ hoặc siêu thị, hãy ưu tiên các sản phẩm có nguồn gốc xuất xứ rõ ràng, đạt các chứng nhận an toàn thực phẩm như VietGAP hoặc hữu cơ. Người dân có biểu hiện nghi ngờ nhiễm độc kim loại nặng hoặc có bệnh nền mạn tính cần chủ động tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa để được chẩn đoán và điều trị kịp thời.
Mỗi loại cây cỏ trong tự nhiên đều có vai trò riêng. Cây tục đoạn rau có thể là "vị cứu tinh" giúp phục hồi những vùng đất chết bị ô nhiễm, nhưng tuyệt đối không phải là món rau sạch trên mâm cơm của các gia đình. Cẩn trọng trước mỗi loại rau dại hái ven đường là biện pháp đơn giản nhất để ngăn chặn hiểm họa ngộ độc kim loại nặng vào cơ thể.
