Trong đời sống hàng ngày, nhiều người khi nấu canh bí đao thường gọt vỏ, bỏ ruột và vứt đi phần hạt bên trong. Tuy nhiên, một số mẹo truyền miệng lại khuyên giữ hạt bí đao phơi khô, đun nước uống hàng ngày với kỳ vọng làm "tan" sỏi thận mà không cần dùng thuốc hay can thiệp y tế. Thói quen này khiến không ít người bệnh băn khoăn liệu hạt bí đao có thực sự sở hữu khả năng tán sỏi như lời đồn.
Câu trả lời ngắn gọn là: Chưa có bằng chứng lâm sàng trên người chứng minh nước đun hạt bí đao có thể trực tiếp làm tan hoặc ngăn kết tinh sỏi canxi oxalat. Trong y học cổ truyền ở một số quốc gia, quả và cây bí đao được ghi nhận dùng cho mục đích lợi tiểu và hỗ trợ các rối loạn tiết niệu hoặc sỏi tiết niệu [1][2][3]. Tuy nhiên, các nghiên cứu dược lý hiện đại chủ yếu mới dừng lại ở mức độ thử nghiệm trong ống nghiệm và trên động vật (chuột) về tính an toàn, chống oxy hóa, giảm đau, điều hòa miễn dịch hoặc bảo vệ mô thận trước áp lực huyết áp cao, chứ chưa chứng minh được hiệu quả "tán sỏi" trực tiếp trên người [4][5][6][7].
Từ kinh nghiệm dân gian đến góc nhìn khoa học
Bí đao, có tên khoa học là Benincasa hispida thuộc họ Bầu bí (Cucurbitaceae), là loại thực phẩm quen thuộc nhưng cũng đồng thời được sử dụng lâu đời trong y học truyền thống tại nhiều nước châu Á [4][2][6]. Tại Ấn Độ, cây bí đao từ lâu đã được dùng theo kinh nghiệm dân gian để kiểm soát các rối loạn đường tiết niệu, trong đó phần quả được sử dụng như một chất lợi tiểu [1]. Một tài liệu tổng quan năm 2008 cũng ghi nhận quả bí đao theo truyền thống được dùng làm chất lợi tiểu, nhuận tràng và hỗ trợ trong các trường hợp sỏi đường tiết niệu (urinary calculi) [2].
Tại Hàn Quốc, dược liệu Benincasa hispida chủ yếu được sử dụng trong dân gian cho các bệnh lý liên quan đến tiểu đường và các chứng bệnh cần lợi tiểu [3]. Trong khi đó, y học cổ truyền Trung Quốc lại tận dụng loại quả này để hỗ trợ điều trị chứng tăng huyết áp và các tình trạng viêm [6].
Như vậy, việc liên hệ bí đao với sức khỏe đường tiết niệu và lợi tiểu là có cơ sở từ y học truyền thống [1][2][3]. Thế nhưng, có một khoảng cách rất lớn giữa việc "hỗ trợ lợi tiểu theo kinh nghiệm dân gian" và khả năng "tán sỏi thận" hay "ngăn kết tinh canxi oxalat" dưới góc độ y học thực chứng. Khi lượng nước tiểu tăng lên nhờ uống nhiều nước hoặc dùng các thực phẩm lợi tiểu nhẹ, các cặn nhỏ có thể dễ được đào thải hơn, nhưng điều đó không đồng nghĩa với việc hoạt chất trong hạt bí đao có thể bào mòn viên sỏi đã hình thành.
Thành phần sinh học trong bí đao và hạt bí đao
Để hiểu vì sao bí đao và hạt của nó có thể tác động đến cơ thể, các nhà khoa học đã phân tích thành phần hóa thực vật (phytochemical) của loại cây này. Các đánh giá hóa thực vật trên quả bí đao cho thấy sự hiện diện của nhóm triterpenes (bao gồm alnusenol, multiflorenol, iso-multiflorenol), nhóm flavone (như iso-vitexin) và các sterols thực vật (như lupeol, lupeol acetate và beta-sitosterol) [2]. Riêng với phần hạt, nghiên cứu năm 2016 nhấn mạnh đây là nguồn cung cấp các hợp chất sinh học đáng chú ý như lupeol, beta-sitosterol và axit ursolic [5].
Một nghiên cứu công bố năm 2004 đã so sánh khả năng chống oxy hóa của các bộ phận khác nhau trên quả bí đao bao gồm phần thịt quả, phần ruột (lõi), hạt và vỏ thông qua các phương pháp chiết xuất khác nhau [6]. Kết quả cho thấy, để đạt được mức ức chế 50% quá trình oxy hóa axit linoleic, trọng lượng tươi cần thiết ở phần hạt là thấp nhất so với các bộ phận khác [6]. Hạt bí đao cũng có tỷ lệ oxy hóa lipoprotein tỷ trọng thấp (LDL) do đồng (Cu2+) gây ra ở mức thấp nhất [6].
Các nhà nghiên cứu giải thích rằng khả năng chống oxy hóa vượt trội của hạt bí đao có thể bắt nguồn từ hàm lượng hợp chất phenolic tổng số cao hơn và hoạt tính của enzyme superoxide dismutase (SOD) mạnh hơn so với các phần khác của quả [6]. Tuy nhiên, nghiên cứu năm 2004 này cũng chỉ ra rằng xét về mức độ ức chế enzyme chuyển đổi angiotensin (ACE - một enzyme liên quan đến co mạch và tăng huyết áp), phần hạt lại có mức ức chế thấp nhất trong tất cả các bộ phận được khảo sát [6].
Nghiên cứu thực nghiệm nói gì về tác dụng lên thận và đường tiết niệu?
Mặc dù truyền thống có nhắc đến việc dùng quả bí đao cho chứng sỏi tiết niệu [2], dữ liệu từ các nghiên cứu thực nghiệm hiện có không trực tiếp kiểm tra khả năng hòa tan tinh thể canxi oxalat của hạt bí đao. Thay vào đó, các bằng chứng khoa học tập trung vào các khía cạnh gián tiếp liên quan đến hệ tiết niệu, bao gồm sự chuyển hóa tại mô thận và tác động lên tuyến tiền liệt.
Một nghiên cứu công bố năm 2022 đã tìm hiểu vai trò của dịch chiết Benincasa hispida đối với chứng tăng huyết áp do ăn nhiều muối trên mô hình chuột nhạy cảm với muối Dahl (D-SS) — một yếu tố nguy cơ hàng đầu dẫn đến suy tim và suy thận [7]. Nghiên cứu chọn 26 con chuột D-SS chia làm 4 nhóm, sử dụng phương pháp sắc ký khí ghép khối phổ (GC-MS) để phân tích hồ sơ sinh hóa tại vùng vỏ thận và tủy thận [7]. Kết quả phát hiện 24 chất chuyển hóa có tính chất chống tăng huyết áp khác nhau tại vỏ thận và 16 chất tại tủy thận giữa các nhóm [7].
Đáng chú ý, phân tích con đường chuyển hóa tại vùng vỏ thận của chuột cho thấy dịch chiết tác động đáng kể lên chu trình citrate, chuyển hóa glutathione, chuyển hóa các axit amin (glycine, serine, threonine, alanine, aspartate, glutamate) và đặc biệt là con đường chuyển hóa glyoxylate và dicarboxylate [7]. Tại vùng tủy thận, các con đường liên quan bao gồm chuyển hóa glycerolipid, con đường pentose phosphate, chu trình citrate và đường phân [7]. Nghiên cứu kết luận rằng dịch chiết bí đao chủ yếu làm thay đổi các con đường chuyển hóa axit amin và nhờ tiềm năng chống oxy hóa đã làm giảm tình trạng tăng huyết áp ở chuột; trong đó các thành phần như axit malic, axit aspartic và glycine có tiềm năng bảo vệ thận khỏi tổn thương do tăng huyết áp từ muối [7]. Dù con đường glyoxylate và citrate tại vỏ thận có liên quan mật thiết đến sinh lý thận [7], nghiên cứu này chỉ đánh giá góc độ bảo vệ thận trước huyết áp cao trên chuột chứ không đo lường sự kết tinh sỏi canxi oxalat.
Ở một khía cạnh khác của đường tiết niệu dưới, chứng phì đại tuyến tiền liệt thường gây bí tiểu, tiểu rắt, dễ bị nhầm lẫn với triệu chứng sỏi tiết niệu. Một nghiên cứu năm 2010 đã đánh giá tác dụng của dịch chiết ether dầu hỏa, dịch chiết ethanol và dầu hạt bí đao đối với chứng tăng sản tuyến tiền liệt do tiêm dưới da testosterone (liều 3 mg/kg) trên chuột bạch [1]. Thử nghiệm được chia làm 9 nhóm, mỗi nhóm 10 con chuột, kéo dài trong 14 ngày; chuột được uống đồng thời dịch chiết ether dầu hỏa (100 hoặc 200 mg/kg), dịch chiết ethanol (100 hoặc 200 mg/kg) hoặc dầu hạt bí đao (20 hoặc 40 mg/kg), so sánh với thuốc đối chứng dương là finasteride [1]. Kết quả trong ống nghiệm (in vitro) cho thấy dịch chiết ether dầu hỏa và dầu hạt bí đao có khả năng ức chế hoạt tính enzyme 5alpha-reductase, trong khi dịch chiết ethanol không có tác dụng ức chế đáng kể [1].
Các tác dụng giảm đau, chống viêm và độ an toàn từ nghiên cứu trên động vật
Khi bị sỏi tiết niệu hoặc rối loạn đường tiểu, người bệnh thường gặp phải các cơn đau và phản ứng viêm. Một số nghiên cứu trên động vật đã làm rõ khả năng giảm đau, hạ sốt và điều hòa miễn dịch của chiết xuất hạt bí đao, giúp giải thích phần nào cảm giác dễ chịu khi dùng dược liệu này trong dân gian.
Một nghiên cứu năm 2009 tiến hành chiết xuất hạt bí đao bằng ethanol để thử nghiệm độc tính cấp, khả năng giảm đau (antinociceptive) và hạ sốt trên chuột bạch Wistar [4]. Các nhà khoa học dùng men bia (15%) để gây sốt thực nghiệm trên chuột [4]. Kết quả ở các mức liều 250 mg/kg và 500 mg/kg trọng lượng cơ thể, dịch chiết ethanol hạt bí đao giúp tăng hiệu quả giảm đau và làm giảm cơn sốt do men bia một cách có ý nghĩa thống kê (P<0,05) theo cơ chế phụ thuộc vào liều lượng [4]. Nghiên cứu này khẳng định dịch chiết hạt bí đao có tác dụng giảm đau và hạ sốt trên chuột, qua đó lý giải cơ sở dược lý cho việc dân gian dùng hạt này để kiểm soát các chứng đau và sốt [4].
Bên cạnh đó, một nghiên cứu năm 2016 đã khảo sát tiềm năng điều hòa miễn dịch và kháng viêm của dịch chiết ether dầu hỏa từ hạt bí đao trên mô hình chuột bị viêm khớp do chất bổ trợ Complete Freund's Adjuvant (CFA) [5]. Ở mức liều 100 mg/kg, hiệu quả chưa đạt yêu cầu; nhưng ở liều 250 mg/kg và 500 mg/kg, dịch chiết hạt bí đao cho thấy tác dụng kích thích miễn dịch đáng kể qua hiệu giá kháng thể ngưng kết hồng cầu (HA Titre) và ức chế miễn dịch qua phản ứng quáẫn muộn (DTH, 48 giờ) [5]. Chỉ số thực bào (Phagocytic Index) của dịch chiết hạt bí đao đạt 0,0163±0,003 ở liều 250 mg/kg và 0,0145±0,003 ở liều 500 mg/kg [5]. Trên mô hình viêm khớp CFA, chiết xuất hạt bí đao giúp giảm thể tích phù chân chuột, giảm xói mòn khớp gối, cải thiện cân nặng và các chỉ số huyết học với chỉ số viêm khớp là 1,31±0,12 (ở liều 250 mg/kg) và 1,44±0,15 (ở liều 500 mg/kg) [5].
Về mặt an toàn, cả nghiên cứu năm 2009 (dùng dịch chiết ethanol hạt bí đao) và nghiên cứu năm 2016 (dùng dịch chiết ether dầu hỏa hạt bí đao) đều thực hiện thử nghiệm độc tính cấp trên chuột và ghi nhận chiết xuất hạt bí đao không gây chết chuột, an toàn về mặt trị liệu ở mức liều lên tới 5000 mg/kg trọng lượng cơ thể [4][5]. Ngoài ra, một nghiên cứu năm 2005 tại Hàn Quốc cũng cho thấy dịch chiết hạt bí đao không gây độc tế bào đối với tế bào nội mô tĩnh mạch rốn người (HUVEC) và nguyên bào sợi bình thường, đồng thời ức chế sự tăng sinh mạch máu mới do yếu tố bFGF gây ra theo cách phụ thuộc liều [3].
Hiểu lầm thường gặp về nước đun hạt bí đao
Hiểu lầm lớn nhất của nhiều người bệnh là đánh đồng khái niệm "lợi tiểu, hỗ trợ rối loạn tiết niệu trong dân gian" với khả năng "làm tan viên sỏi đã hình thành". Sỏi thận có nhiều loại với cấu trúc hóa học rất rắn chắc. Việc uống nước đun hạt bí đao thực chất cung cấp một lượng nước lớn cho cơ thể, kết hợp với đặc tính lợi tiểu truyền thống của bí đao giúp tăng lưu lượng nước tiểu đi qua thận. Nếu người bệnh cảm thấy đỡ đau buốt hơn, đó có thể là nhờ tác dụng pha loãng nước tiểu hoặc một phần hoạt tính giảm đau, chống viêm nhẹ của hạt bí đao như đã thấy trên thực nghiệm động vật [4][5], chứ không phải do viên sỏi bị "nước hạt bí đao" bào mòn.
Hiểu lầm thứ hai nằm ở cách chế biến. Trong các nghiên cứu dược lý thu được kết quả tích cực về giảm đau, kháng viêm hay ức chế enzyme tuyến tiền liệt, các nhà khoa học sử dụng dung môi hữu cơ như ethanol, methanol, ether dầu hỏa hoặc ép lấy dầu hạt tinh khiết với liều lượng cô đặc tính theo mg trên mỗi kg trọng lượng cơ thể chuột [1][4][5][2]. Các hợp chất quý trong hạt bí đao như lupeol, beta-sitosterol hay axit ursolic là những chất kém tan trong nước thông thường [5][2]. Do đó, việc chỉ lấy hạt bí đao đun với nước lọc tại nhà sẽ khó có thể chiết xuất được hàm lượng hoạt chất tương đương như trong phòng thí nghiệm.
Ai nên thận trọng khi sử dụng?
Mặc dù thử nghiệm độc tính cấp trên chuột cho thấy chiết xuất hạt bí đao an toàn ở liều tới 5000 mg/kg [4][5], điều này không có nghĩa là mọi người đều có thể uống nước hạt bí đao tùy tiện với lượng lớn.
Trước hết, những người đã được chẩn đoán có sỏi thận kích thước lớn hoặc đang có biến chứng tắc nghẽn đường tiết niệu, ứ nước độ cao tuyệt đối không được tự ý dùng nước hạt bí đao để thay thế phác đồ điều trị y khoa. Khi đường tiểu đang bị viên sỏi chặn lại, việc cố gắng dùng các thức uống có tính lợi tiểu mạnh có thể làm tăng áp lực lên bể thận, gây ra cơn đau quặn thận cấp tính hoặc làm trầm trọng thêm tình trạng giãn đài bể thận.
Thứ hai, những người đang mắc bệnh thận mạn tính, suy thận hoặc tăng huyết áp đang phải dùng thuốc điều trị cần tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi dùng. Nghiên cứu năm 2022 cho thấy chiết xuất bí đao có tác động làm thay đổi nhiều chất chuyển hóa tại vỏ và tủy thận cũng như ảnh hưởng đến huyết áp [7], trong khi nghiên cứu năm 2004 ghi nhận tác động lên hoạt tính enzyme ACE [6]. Việc dùng thêm các loại nước lá, hạt đậm đặc có thể làm xáo trộn cân bằng điện giải hoặc tương tác với thuốc điều trị huyết áp, thuốc lợi tiểu đang sử dụng. Phụ nữ mang thai, đang cho con bú và trẻ nhỏ cũng nên thận trọng vì chưa có dữ liệu an toàn lâm sàng trên các nhóm đối tượng này.
Cách áp dụng thực tế và an toàn cho sức khỏe tiết niệu
Trong đời sống hàng ngày, bạn hoàn toàn có thể tận dụng bí đao (bao gồm cả thịt quả và một lượng vừa phải hạt khi nấu nước) như một loại thức uống giải nhiệt, bổ sung nước và chất chống oxy hóa cho cơ thể [6]. Vì nghiên cứu năm 2004 chỉ ra rằng hạt bí đao chứa hàm lượng phenolic và khả năng chống oxy hóa cao nhưng khả năng ức chế enzyme ACE (liên quan hạ áp) lại thấp hơn các phần khác của quả [6], đồng thời y học cổ truyền chủ yếu dùng cả phần quả để lợi tiểu và hỗ trợ đường tiết niệu [1][2], bạn nên nấu chung cả thịt quả bí đao cùng với hạt thay vì chỉ gom riêng một lượng lớn hạt để sắc đặc.
Khi chế biến, nên chọn quả bí đao tươi, rửa sạch, thái lát cả phần thịt và ruột có hạt, đun sôi với nước lọc để uống thay một phần nước giải khát trong ngày, không nên cho thêm nhiều đường. Nguyên tắc cốt lõi nhất để phòng ngừa kết tinh sỏi thận vẫn là duy trì tổng lượng nước uống đầy đủ mỗi ngày (khoảng 2 đến 2,5 lít nước lọc tùy thể trạng và mức độ vận động) để giữ nước tiểu luôn trong, kết hợp với chế độ ăn giảm muối nhằm bảo vệ chức năng thận [7].
Tóm lại, bí đao và hạt bí đao là nguồn thực phẩm giàu chất chống oxy hóa, có cơ sở truyền thống về lợi tiểu và bước đầu cho thấy khả năng giảm đau, chống viêm, bảo vệ thận trên mô hình động vật [1][4][6][7]. Tuy nhiên, nước đun hạt bí đao không phải là "thuốc tán sỏi". Người có triệu chứng đau lưng, tiểu buốt, tiểu máu hoặc nghi ngờ có sỏi tiết niệu cần đến cơ sở y tế để siêu âm, thăm khám và tuân thủ hướng dẫn điều trị của bác sĩ.