Nhiều người thường có thói quen tìm kiếm các loại hạt tự nhiên, thảo mộc bắt mắt để làm vòng đeo tay, chuỗi hạt phong thủy hoặc tò mò sử dụng theo các bài thuốc truyền miệng. Trong số đó, hạt của cây cam thảo dây với vỏ ngoài màu đỏ bóng cùng đốm đen nổi bật rất dễ thu hút sự chú ý. Tuy nhiên, không ít người đặt câu hỏi liệu loại hạt này có thực sự độc hại như lời đồn, và điều gì sẽ xảy ra nếu vô tình nhai vỡ chúng?

Câu trả lời dứt khoát từ giới y khoa là hạt cam thảo dây chứa độc tố abrin thuộc nhóm nguy hiểm bậc nhất trong tự nhiên, có khả năng gây tử vong cao khi bị nhai nát hoặc phá vỡ lớp vỏ bảo vệ. Trong khi hạt còn nguyên vẹn có thể đi qua đường tiêu hóa mà không gây hại, việc cắn vỡ hạt sẽ giải phóng độc chất và đe dọa tính mạng chỉ với một lượng rất nhỏ.

Bản chất của độc tố abrin và cơ chế gây tổn thương tế bào

Cam thảo dây, có tên khoa học là Abrus precatorius, là loài thực vật có hoa dạng thân leo sinh trưởng phổ biến tại các khu vực nhiệt đới và cận nhiệt đới [1]. Độc tố chính nằm bên trong hạt của loài cây này là abrin, một glycoprotein độc hại có cấu trúc và đặc tính tương tự như ricin [2]. Abrin thậm chí còn được đánh giá là có độc tính mạnh hơn đáng kể so với ricin và được xếp vào danh sách các tác nhân chiến tranh sinh học nguy hiểm [3].

Cơ chế gây độc cốt lõi của abrin diễn ra ở cấp độ tế bào vô cùng tinh vi. Khi xâm nhập vào cơ thể, độc tố này liên kết trực tiếp với các ribosome trong tế bào [4]. Sự liên kết này làm ức chế chức năng bình thường của ribosome, khiến quá trình tổng hợp protein của tế bào bị đình trệ hoàn toàn [5]. Khi không còn khả năng tổng hợp các protein thiết yếu để duy trì sự sống, tế bào sẽ nhanh chóng đi vào quá trình hoại tử và chết tế bào [4].

Nghiên cứu cấu trúc sâu hơn vào năm 1981 đã làm sáng tỏ tính chất hóa học của protein này khi phân lập thành công phân tử abrin A từ hạt cam thảo dây [6]. Các phân tích cho thấy abrin A có khả năng ức chế quá trình tổng hợp protein trong hệ thống tế bào tự do và có đặc tính liên kết với phân tử D-galactose [6]. Về mặt cấu trúc, abrin A chứa các phân tử đường trung tính và amin nhưng hoàn toàn không chứa kim loại [6]. Cấu trúc thứ cấp của protein này bao gồm 47% phiến gấp beta và 10% xoắn alpha, gồm hai tiểu đơn vị có kích thước tương đương nhau tạo nên độc tính cực mạnh [6].

Độc tính chết người: Liều lượng cực nhỏ có thể cướp đi sinh mạng

Mức độ nguy hiểm của hạt cam thảo dây nằm ở liều lượng gây tử vong cực kỳ thấp đối với con người. Ước tính khoa học chỉ ra rằng liều tử vong ở người của độc tố abrin chỉ dao động trong khoảng từ 0,1 đến 1 microgam cho mỗi kilôgam trọng lượng cơ thể [2]. Điều này đồng nghĩa với việc chỉ cần tiếp xúc hoặc hấp thu một lượng protein abrin dưới 1 microgam trên mỗi kilôgam cân nặng cũng đủ kích hoạt các biến chứng đe dọa mạng sống [7].

Chính vì độc tính đặc biệt cao này, abrin đã được các cơ quan an ninh và y tế xếp vào nhóm tác nhân có thể bị lạm dụng trong khủng bố sinh học hoặc vũ khí sinh học nguy hiểm [1]. Các chuyên gia y tế ghi nhận abrin có thể gây tử vong trong các trường hợp ngộ độc vô tình hoặc do cố ý [2].

Khi chất độc giải phóng vào đường tiêu hóa sau khi nhai vỡ hạt, nạn nhân thường biểu hiện các triệu chứng cấp tính ở hệ tiêu hóa như buồn nôn, nôn mửa, đau quặn bụng và tiêu chảy có thể kèm theo phân có máu [7]. Trong những diễn tiến nghiêm trọng hơn, tổn thương lan rộng có thể dẫn đến suy gan, suy thận và phù não [7]. Hiện nay, y học vẫn chưa có bất kỳ loại huyết thanh kháng độc đặc hiệu nào để giải độc abrin [2].

Nghiên cứu khoa học nói gì về tác động của abrin trên các cơ quan?

Để hiểu rõ mức độ nhạy cảm của các mô trong cơ thể, một nghiên cứu công bố năm 2022 đã tiến hành đánh giá phản ứng độc tính của abrin trên 7 dòng tế bào đại diện cho các cơ quan khác nhau ở người [4]. Các dòng tế bào được thử nghiệm bao gồm dòng A549 (phổi), COLO 205 (ruột), HEK 293 (thận), HeLa (cổ tử cung), Hep G2 (gan), Jurkat (hệ miễn dịch) và SH-SY5Y (hệ thần kinh) [4].

Kết quả thử nghiệm độc tính bằng các phương pháp đo lường sinh học cho thấy tế bào phổi A549 là dòng tế bào nhạy cảm nhất trước độc tố abrin [4]. Ngược lại, tế bào gan Hep G2 lại là dòng tế bào có độ nhạy cảm thấp nhất [4]. Các nhà nghiên cứu phát hiện tế bào gan Hep G2 sở hữu khả năng kháng cự của ty thể và có sự chậm trễ trong việc hình thành stress oxy hóa so với tế bào A549 [4]. Sự chênh lệch về nồng độ protein Bcl2 giữa các dòng tế bào đóng vai trò quan trọng trong việc tạo ra sự khác biệt về độ nhạy cảm này [4].

Bên cạnh tổn thương cấp ở tế bào phổi và miễn dịch, gan cũng là cơ quan chịu ảnh hưởng bệnh lý nghiêm trọng. Một nghiên cứu năm 2022 trên chuột nhắt trắng chủng BALB/c đã đánh giá chi tiết cơ chế tổn thương gan do abrin gây ra [3]. Kết quả cho thấy khi nhiễm độc abrin, chuột bị độc tính gan nghiêm trọng, đi kèm hiện tượng stress oxy hóa, phản ứng viêm dữ dội, biến đổi cấu trúc mô học gan và gia tăng tín hiệu con đường chết tế bào Fas [3].

Thử nghiệm này cũng mở ra hướng can thiệp tiềm năng khi sử dụng hoạt chất silibinin [3]. Việc sử dụng silibinin đã giúp cải thiện tỷ lệ sống sót của chuột nhiễm độc abrin nhờ làm giảm nồng độ men gan trong huyết thanh và phục hồi khả năng chống oxy hóa [3]. Đồng thời, hợp chất này còn ức chế phản ứng viêm và chặn con đường tín hiệu Fas do độc tố kích hoạt [3].

Trước đó, một nghiên cứu năm 2014 trên dòng tế bào lympho T Jurkat đã sàng lọc nhiều hoạt chất y dược nhằm tìm kiếm giải pháp ngăn chặn độc tính của abrin [2]. Nghiên cứu đã thử nghiệm đồng loạt Prednisolone, Minocycline, Amifostine, DRDE-07, Melatonin, Ebselen, N-Acetyl-l-cysteine (NAC) và Trolox [2]. Kết quả chỉ ra rằng chỉ duy nhất NAC và Trolox đem lại khả năng bảo vệ đáng kể cho tế bào Jurkat thông qua việc phục hồi các enzym chống oxy hóa bị độc tố làm cạn kiệt [2]. Ngoài ra, cả hai chất này còn ức chế hoạt tính của caspase-3, giảm phản ứng viêm và ngăn chặn sự gia tăng của các protein phản ứng căng thẳng như SAPK/JNK, c-fos và c-jun [2].

Những trường hợp ngộ độc thực tế được ghi nhận trong y văn

Các báo cáo lâm sàng thực tế đã phản ánh rõ nét sự nguy hiểm khôn lường của hạt cam thảo dây đối với sức khỏe cộng đồng. Một trường hợp điển hình được ghi nhận vào năm 2010 liên quan đến một nam thanh niên 20 tuổi nhập viện cấp cứu sau khi xuất hiện triệu chứng nôn mửa và tiêu chảy phân nước kéo dài suốt 6 đến 8 giờ [5]. Ban đầu, các bác sĩ chẩn đoán nhầm bệnh nhân bị viêm dạ dày ruột do virus [5].

Tuy nhiên, người nhà sau đó đã mang tới bệnh viện một hộp hạt màu đỏ cứng mà bệnh nhân đặt mua qua mạng Internet nhằm mục đích tự hại [5]. Hình ảnh mẫu hạt được gửi tới Trung tâm Kiểm soát Chất độc Thành phố New York và được xác định chính xác là hạt Abrus precatorius [5]. Bệnh nhân thừa nhận đã nhai và nuốt 10 hạt cam thảo dây [5]. Do tính chất nguy kịch của độc tố abrin, người bệnh lập tức được chuyển vào khoa hồi sức tích cực, tiếp tục nôn và tiêu chảy nhiều đợt, sau đó dần hồi phục sau 2 ngày điều trị nâng đỡ và may mắn không để lại di chứng vĩnh viễn [5].

Một báo cáo khác vào năm 2023 tại khu vực miền bắc Ấn Độ cũng mô tả trường hợp tương tự khi một người tìm kiếm thông tin trên mạng và tự mua hạt cam thảo dây để sử dụng [8]. Hạt của loài cây này vốn được biết đến tại địa phương với các tên gọi như Gunja, rati hay Jequirity, và thường gây ra các biểu hiện dạ dày nặng nề như đau thượng vị, nôn mửa, tiêu chảy và xuất huyết tiêu hóa [8].

Đặc biệt nghiêm trọng là nguy cơ ngộ độc tình cờ ở trẻ nhỏ. Báo cáo năm 2015 mô tả trường hợp một bé trai 18 tháng tuổi nhập viện với các cơn sốt đột ngột, nôn mửa, tiêu chảy và mất nước sâu [7]. Gia đình ban đầu cũng nghĩ trẻ bị viêm dạ dày ruột cấp, cho đến khi phát hiện hạt màu sắc sặc sỡ trong 3 chiếc tã lót liên tiếp của trẻ [7]. Đơn vị chống độc đã xác định đó là hạt của cây Abrus precatorius [7]. Trẻ có triệu chứng đường tiêu hóa điển hình kèm theo hiện tượng gia tăng cô lập nồng độ men phosphatase kiềm trong máu rất cao [7].

Bằng chứng khoa học hiện tại: Lợi ích nhận thức và khoảng trống nghiên cứu

Các công trình nghiên cứu hiện nay đã làm sáng tỏ bản chất sinh học phân tử của abrin cũng như mức độ tàn phá tế bào của nó [6]. Việc nhận diện được cấu trúc hai tiểu đơn vị và cơ chế gắn kết ribosome đã giúp ngành y tế hiểu rõ lý do vì sao độc chất này có khả năng hủy hoại mô nhanh chóng chỉ sau một thời gian ngắn phơi nhiễm [4]. Những nghiên cứu thực nghiệm bước đầu với silibinin trên chuột hay NAC trên tế bào cũng mang lại hy vọng về các liệu pháp điều trị hỗ trợ trong tương lai [3], [2].

Mặc dù vậy, khoảng trống nghiên cứu trong lĩnh vực này vẫn còn rất lớn. Một bài tổng quan chuyên sâu năm 2024 về độc chất học pháp y đã chỉ ra rằng các cơ chế bệnh sinh chính xác của abrin vẫn chưa được sáng tỏ hoàn toàn [1]. Đáng lưu ý, các biểu hiện lâm sàng cùng tổn thương mô bệnh học do nhiễm độc abrin vẫn chưa được đặc trưng hóa đầy đủ [1]. Hơn nữa, hiện nay y học vẫn thiếu các phương pháp chuẩn hóa để định danh và phát hiện dấu vết độc tố này trong các bệnh phẩm sinh học [1]. Giới khoa học vẫn chưa phát triển thành công thuốc giải độc đặc hiệu nào được phê duyệt cho người [2].

Những hiểu lầm chết người về hạt cam thảo dây

Một trong những hiểu lầm phổ biến nhất là đánh đồng hạt cam thảo dây với rễ cam thảo bắc dùng trong y học cổ truyền. Sự nhầm lẫn về tên gọi "cam thảo" khiến nhiều người chủ quan, cho rằng hạt của cây này vô hại hoặc có tác dụng bồi bổ, thanh nhiệt. Trong thực tế, hạt cam thảo dây chứa một trong những chất độc sinh học tự nhiên nguy hiểm nhất hành tinh [7].

Hiểu lầm thứ hai nằm ở cách thức phơi nhiễm. Nhiều người cho rằng chỉ cần chạm tay vào hạt hoặc nuốt phải hạt là chắc chắn sẽ tử vong ngay lập tức. Trên thực tế, phần lớn các trường hợp nuốt phải hạt nguyên vẹn thường không xuất hiện triệu chứng lâm sàng [5]. Vỏ của hạt cam thảo dây rất cứng, do đó nếu không bị nhai vỡ, hạt sẽ đi qua toàn bộ ống tiêu hóa và đào thải ra ngoài theo phân mà không giải phóng độc tố [5].

Ngược lại, mối hiểm họa thực sự chỉ bùng phát khi hạt bị nhai nát, cắn vỡ hoặc bị nghiền vụn trước khi nuốt [5]. Khi lớp vỏ cứng bị phá vỡ, protein abrin bên trong phôi hạt sẽ tiếp xúc trực tiếp với niêm mạc đường tiêu hóa, nhanh chóng thẩm thấu và gây độc tính toàn thân [8].

Ai là đối tượng cần đặc biệt thận trọng?

Trẻ nhỏ là đối tượng có nguy cơ cao nhất đối với việc ngộ độc vô tình loại hạt này [5]. Hạt cam thảo dây thường có màu đỏ tươi bóng loáng với một đốm đen ở phần đầu hạt, đôi khi có màu cam hoặc đen [5]. Vẻ ngoài sặc sỡ giống như những viên kẹo ngọt khiến trẻ em dễ bị thu hút, nhặt lên chơi và đưa vào miệng cắn thử [7].

Nhóm đối tượng thứ hai là những người làm nghề thủ công mỹ nghệ, xâu chuỗi vòng hộ mệnh hoặc người sưu tầm trang sức dân gian. Hạt cam thảo dây từ lâu đã được sử dụng làm tràng hạt, chuỗi hạt đeo tay hay trang sức [8], [7]. Trong quá trình chế tác, việc dùng kim, dùi hoặc khoan để đục lỗ xuyên qua hạt có thể làm vỡ vỏ hạt, giải phóng bụi độc abrin bám dính vào tay hoặc bay vào mắt, mũi, miệng.

Ngoài ra, những người thường xuyên mua các loại thảo dược không rõ nguồn gốc qua mạng xã hội hoặc tự ý áp dụng các bài thuốc truyền miệng cũng cần tuyệt đối cẩn giác trước các loại hạt lạ [8].

Hướng dẫn xử trí và phòng ngừa an toàn trong đời sống

Để phòng ngừa tai nạn đáng tiếc từ hạt cam thảo dây, việc chủ động kiểm tra không gian sống là điều tối quan trọng:

  • Tuyệt đối không lưu trữ, trưng bày hạt cam thảo dây hoặc các chuỗi hạt chế tác từ loại hạt này trong tầm với của trẻ nhỏ.
  • Không tự ý thu hái quả của cây cam thảo dây mọc hoang dã để làm thuốc hay làm đồ chơi cho trẻ. Quả của loài cây này thường chứa từ 3 đến 5 hạt bên trong mỗi quả nang [5].
  • Khi phát hiện nghi ngờ có cây cam thảo dây mọc quanh nhà, cần mang găng tay bảo hộ để dọn dẹp, tiêu hủy an toàn, tránh để trẻ em tiếp xúc.
  • Nếu nghi ngờ bản thân hoặc người nhà đã nhai vỡ và nuốt phải hạt cam thảo dây, cần nhanh chóng đến ngay cơ sở y tế gần nhất có khoa hồi sức cấp cứu.
  • Hãy cố gắng mang theo mẫu hạt còn sót lại hoặc chụp ảnh rõ nét hạt để cung cấp cho bác sĩ, giúp hỗ trợ việc liên hệ với trung tâm chống độc xác minh chủng loại độc chất [5].
  • Người có bệnh nền, phụ nữ mang thai hoặc bất kỳ ai đang sử dụng các bài thuốc cổ truyền cần luôn hỏi ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi dùng bất cứ loại thảo dược lạ nào.

Hạt cam thảo dây mang vẻ ngoài bắt mắt nhưng ẩn giấu bên trong là độc tố abrin có sức tàn phá tế bào khủng khiếp. Nắm vững kiến thức khoa học, tuyệt đối không nhai vỡ hạt lạ và chủ động bảo vệ con trẻ khỏi các loại hạt tự nhiên sặc sỡ chính là giải pháp hữu hiệu nhất để ngăn ngừa những vụ ngộ độc chết người.