Hạt óc chó có thực sự giúp cải thiện trí nhớ ở người lớn tuổi?

Nhiều người lớn tuổi thường xuyên đối mặt với tình trạng nhớ trước quên sau, từ việc để quên chìa khóa đến khó ghi nhớ thông tin mới trong sinh hoạt hàng ngày. Để cải thiện tình trạng này, hạt óc chó thường được tìm mua như một loại thực phẩm bổ não thượng hạng với kỳ vọng phục hồi trí nhớ nhanh chóng.

Tuy nhiên, các dữ liệu khoa học hiện nay chỉ ra rằng hạt óc chó không phải là thần dược chữa khỏi hay đảo ngược quá trình suy giảm nhận thức do tuổi tác. Dù loại hạt này chứa nhiều chất dinh dưỡng có lợi cho hệ thần kinh và sức khỏe tim mạch, hiệu quả thực tế của nó trên trí nhớ người già chỉ ở mức hỗ trợ khiêm tốn và cần một chế độ dinh dưỡng tổng thể lành mạnh.

Cơ chế sinh học: Hạt óc chó tác động lên não bộ thế nào?

Quá trình lão hóa tự nhiên thường đi kèm với hiện tượng stress oxy hóa và viêm mạn tính trong cơ thể ^[1]. Đây là hai yếu tố thúc đẩy chính dẫn tới tình trạng suy giảm tế bào thần kinh và thoái hóa nhận thức ở người cao tuổi ^[1].

Hạt óc chó thu hút sự quan tâm của giới y khoa nhờ mật độ dinh dưỡng phong phú. Trong hạt chứa các hợp chất polyphenol, flavonoid và các chất chống oxy hóa tự nhiên ^[2]. Các hợp chất sinh học này có thể hoạt động độc lập hoặc hiệp đồng để hỗ trợ điều hòa phản ứng viêm và ức chế sự phát triển của các cytokine tiền viêm ^[2].

Bên cạnh đó, việc tiêu thụ các loại hạt vỏ cứng nói chung còn liên quan đến việc cải thiện các chỉ số chuyển hóa như giảm nồng độ cholesterol toàn phần, giảm dấu ấn viêm CRP, interleukin-6 (IL-6) và ổn định insulin huyết thanh ^[2]. Hạt óc chó cũng cung cấp lượng lớn axit béo thiết yếu, thành phần cần thiết để duy trì cấu trúc màng tế bào thần kinh và quá trình bao myelin của sợi trục ^[3]. Trên mô hình động vật thí nghiệm, chế độ ăn bổ sung hạt óc chó cho thấy tiềm năng làm chậm tiến triển của bệnh Alzheimer ^[4]. Một nghiên cứu trên chuột già 19 tháng tuổi cũng ghi nhận chế độ ăn bổ sung 6% hạt óc chó giúp cải thiện năng lực nhận thức và vận động ^[4]. Dù vậy, những kết quả trên mô hình phòng thí nghiệm không hoàn toàn đồng nghĩa với hiệu quả tương tự trên cơ thể người.

Nghiên cứu dài hạn tại Mỹ: Điểm số khởi đầu tốt nhưng không chặn được đà suy giảm

Để tìm hiểu mối liên hệ giữa việc ăn hạt óc chó và tiến trình nhận thức, một nghiên cứu công bố năm 2019 đã phân tích dữ liệu từ Nghiên cứu Sức khỏe và Hưu trí kết hợp với Khảo sát Chăm sóc Sức khỏe và Dinh dưỡng tại Mỹ ^[5]. Nghiên cứu này theo dõi 6.639 người trưởng thành từ 50 tuổi trở lên vào năm 2013, đại diện cho hơn 77,7 triệu người cao tuổi sinh sống trong cộng đồng ^[5]. Các nhà khoa học phân loại mức độ ăn hạt óc chó thành ba nhóm: không ăn, ăn vừa phải (dưới 1 khẩu phần mỗi tuần) và ăn nhiều (từ 1 khẩu phần mỗi tuần trở lên) ^[5]. Chức năng nhận thức bao gồm trí nhớ làm việc (ghi nhớ từ tức thì và nhớ lại sau thời gian trì hoãn) cùng nhận thức toàn diện được kiểm tra qua ba mốc thời gian là 2012, 2014 và 2016 ^[5].

Kết quả cho thấy những người ăn nhiều hạt óc chó có điểm nhận thức toàn diện ban đầu cao hơn 0,89 điểm so với người không ăn ^[5]. Tuy nhiên, qua 4 năm theo dõi, việc tiêu thụ hạt óc chó không tạo ra sự khác biệt về quỹ đạo thay đổi hay mức độ suy giảm nhận thức theo thời gian ^[5].

Một phân tích sâu hơn công bố năm 2021 trên 3.632 người Mỹ từ 65 tuổi trở lên tiếp tục khẳng định xu hướng này ^[6]. Các đối tượng tiêu thụ lượng hạt óc chó thấp (0,01 đến 0,08 khẩu phần 1 oz mỗi ngày) hoặc tiêu thụ mức vừa phải (trên 0,08 khẩu phần mỗi ngày) đều có điểm nhận thức ban đầu cao hơn rõ rệt so với người không sử dụng ^[6]. Nhóm dùng lượng thấp có điểm số nhận thức ban đầu cao hơn với hệ số b = 1,53, trong khi nhóm dùng mức vừa phải cao hơn với hệ số b = 2,22 ^[6]. Dẫu vậy, sau 4 năm quan sát, việc ăn hạt óc chó hoàn toàn không có mối liên hệ với việc làm chậm đà suy giảm nhận thức do lão hóa ^[6]. Phân tích cho thấy thói quen ăn hạt óc chó thường đi kèm với điều kiện kinh tế - xã hội tốt hơn và lối sống lành mạnh hơn, vốn là những yếu tố gây nhiễu lớn trong các nghiên cứu quan sát ^[6].

Thử nghiệm lâm sàng WAHA: Khi hiệu quả chỉ xuất hiện ở nhóm nguy cơ cao

Thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng mang tên WAHA (Walnuts And Healthy Aging) công bố năm 2020 đã cung cấp thêm góc nhìn thực nghiệm trực tiếp ^[1]. Nghiên cứu tiến hành tại hai trung tâm là Barcelona (Tây Ban Nha) và Loma Linda (California, Mỹ) trên 708 người cao tuổi khỏe mạnh trong độ tuổi từ 63 đến 79 tuổi, với 68% là phụ nữ ^[1].

Những người tham gia được phân ngẫu nhiên vào hai nhóm: một nhóm áp dụng chế độ ăn bổ sung hạt óc chó tương đương khoảng 15% tổng năng lượng mỗi ngày (từ 30 đến 60 gram/ngày), nhóm còn lại giữ chế độ ăn bình thường và kiêng hạt óc chó hoàn toàn ^[1]. Sau 2 năm can thiệp, có 636 người hoàn thành toàn bộ chương trình ^[1].

Phân tích dữ liệu hiệu chỉnh theo ý định điều trị (modified ITT) trên 657 người cho thấy không có sự khác biệt có ý nghĩa thống kê giữa hai nhóm về điểm số nhận thức toàn diện ^[1]. Nhóm ăn hạt óc chó có mức thay đổi trung bình là -0,072 điểm, còn nhóm đối chứng là -0,086 điểm, sự khác biệt không đạt ý nghĩa lâm sàng ^[1]. Khi phân tích tổng hợp các chỉ số thành phần bao gồm trí nhớ, ngôn ngữ, tri giác và chức năng thùy trán, hạt óc chó cũng không thể hiện ưu thế làm chậm suy giảm nhận thức nói chung ^[7].

Tuy nhiên, khi phân tích sâu theo từng địa điểm nghiên cứu (post hoc), nhóm đối tượng tại Barcelona lại ghi nhận sự khác biệt đáng kể với mức giảm điểm nhận thức toàn diện là -0,037 ở nhóm ăn óc chó so với mức giảm -0,097 ở nhóm đối chứng ^[1]. Điểm nhận thức về tri giác tại nhóm Barcelona cũng có sự cải thiện đáng kể với P = 0,011 ^[7]. Các nhà nghiên cứu lưu ý rằng những tình nguyện viên ở Barcelona có tỷ lệ hút thuốc cao hơn, trình độ học vấn thấp hơn và điểm kiểm tra tâm thần - thần kinh ban đầu thấp hơn so với nhóm ở Loma Linda ^[1]. Kết quả chụp cộng hưởng từ chức năng (fMRI) trên một nhóm nhỏ gồm 108 người tại Barcelona cho thấy nhóm đối chứng phải huy động mạng lưới chức năng não bộ nhiều hơn khi thực hiện các bài tập kiểm tra trí nhớ làm việc ^[1]. Điều này gợi ý rằng hạt óc chó có thể mang lại lợi ích hỗ trợ rõ rệt hơn ở những người có nguy cơ suy giảm nhận thức cao hơn ^[1].

Thử nghiệm PREDIMED và các dữ liệu quan sát quy mô lớn

Bên cạnh thử nghiệm WAHA, thử nghiệm PREDIMED tại Tây Ban Nha cũng cung cấp dữ liệu giá trị khi kết hợp hạt óc chó trong mô hình ăn uống Địa Trung Hải ^[8]. Thử nghiệm đánh giá trên hai nhóm đối tượng: một nhóm gồm 522 người lớn tuổi có độ tuổi trung bình 74,6 và một nhóm gồm 447 người có độ tuổi trung bình 66,9 ^[8]. Các tình nguyện viên đều là những người có nguy cơ tim mạch cao nhưng chưa mắc bệnh tim mạch hay suy giảm nhận thức ^[8].

Nhóm can thiệp được bổ sung 30 gram các loại hạt mỗi ngày, bao gồm 15 gram hạt óc chó, 7,5 gram hạt phỉ và 7,5 gram hạnh nhân ^[8]. Sau 6,5 năm can thiệp ở nhóm thứ nhất và sau 4,1 năm ở nhóm thứ hai, những người theo chế độ ăn Địa Trung Hải bổ sung hạt có chức năng nhận thức tốt hơn đáng kể so với nhóm ăn chế độ ít chất béo, trong đó điểm số trí nhớ cải thiện rõ rệt so với lúc bắt đầu nghiên cứu ^[8].

Một nghiên cứu dịch tễ học theo dõi 15.467 phụ nữ từ 70 tuổi trở lên (độ tuổi trung bình là 74) cũng chỉ ra mối liên hệ tương tự ^[8]. Những phụ nữ tiêu thụ từ 5 khẩu phần hạt trở lên mỗi tuần, đặc biệt là hạt óc chó, có điểm nhận thức cao hơn so với người không ăn, mức chênh lệch này tương đương với việc trẻ hơn 2 tuổi về mặt lão hóa nhận thức ^[8]. Khảo sát Dinh dưỡng và Sức khỏe Quốc gia Hoa Kỳ (NHANES) cũng ghi nhận điểm số nhận thức tốt hơn ở những người có thói quen ăn hạt óc chó ở cả hai nhóm tuổi từ 20-59 tuổi và từ 60 tuổi trở lên ^[8]. Ở nhóm người trưởng thành 20-59 tuổi, tiêu thụ trung bình 13,1 gram hạt óc chó mỗi ngày giúp giảm 16,4 mili giây thời gian phản xạ đơn giản và giảm 0,39 giây khi làm bài kiểm tra mã hóa ký hiệu số ^[4]. Một thử nghiệm lâm sàng ngắn hạn trong 8 tuần trên 64 người trẻ tuổi bổ sung hạt óc chó cũng ghi nhận khả năng suy luận bằng lời nói tăng 11,2% [4, 6].

Tại châu Á, một nghiên cứu cắt ngang trên người trưởng thành Trung Quốc ghi nhận những bệnh nhân có triệu chứng suy giảm nhận thức nhẹ tiêu thụ ít hạt cây và đậu phộng hơn so với người khỏe mạnh bình thường ^[2].

Nhìn nhận thực tế: Giá trị thực sự và những hiểu lầm phổ biến

Từ các bằng chứng khoa học nêu trên, người tiêu dùng cần có cái nhìn khách quan về công dụng của hạt óc chó đối với não bộ người già.

Hiểu lầm phổ biến nhất là xem hạt óc chó như "thần dược bổ não" có thể tức tốc phục hồi trí nhớ đã mất. Thực tế, các thử nghiệm dài hạn như WAHA cho thấy việc bổ sung 30-60 gram hạt óc chó mỗi ngày trong 2 năm hoàn toàn không tạo ra sự vượt trội về chức năng nhận thức toàn diện trên nhóm người già khỏe mạnh nói chung [2, 3]. Các nghiên cứu đoàn hệ lớn ở Mỹ cũng chỉ ra việc ăn hạt óc chó không giúp làm chậm tốc độ suy giảm nhận thức theo năm tháng [1, 5].

Lợi ích của hạt óc chó đối với não bộ dường như là tác động gián tiếp thông qua việc bảo vệ hệ tim mạch và giảm các yếu tố nguy cơ chuyển hóa. Trong một nghiên cứu, 64% người tham gia có hội chứng chuyển hóa đã cải thiện ít nhất một tiêu chí và 51% trở về trạng thái bình thường sau 16 tuần ăn hạt óc chó ^[7]. Một nghiên cứu đoàn hệ khác cũng cho thấy tiêu thụ từ 16,6 gram hạt óc chó mỗi tuần trở lên giúp giảm nguy cơ mắc hội chứng chuyển hóa so với mức ăn dưới 4,5 gram mỗi tuần ^[7]. Khi thành mạch và huyết áp được kiểm soát tốt, tuần hoàn máu lên não sẽ được bảo tồn tốt hơn. Do đó, hạt óc chó chỉ phát huy hiệu quả khi nằm trong một chế độ dinh dưỡng tổng thể lành mạnh, chứ không thể hoạt động độc lập như một loại thuốc điều trị trí nhớ.

Ai nên thận trọng và cách sử dụng hạt óc chó đúng cách trong bữa ăn

Dù hạt óc chó là thực phẩm tự nhiên giàu dinh dưỡng, không phải ai cũng có thể sử dụng thoải mái với số lượng lớn.

Những người có tiền sử dị ứng với các loại hạt vỏ cứng tuyệt đối không nên sử dụng để tránh nguy cơ sốc phản vệ nguy hiểm. Hạt óc chó chứa lượng chất béo cao, chiếm khoảng 15% tổng năng lượng hàng ngày trong các thử nghiệm can thiệp ^[1]. Vì vậy, những người đang cần kiểm soát cân nặng nghiêm ngặt hoặc người có hệ tiêu hóa kém cần tính toán lượng dùng phù hợp để tránh dư thừa calo hoặc đầy bụng. Đối với những người mắc bệnh lý mạn tính hoặc đang dùng các loại thuốc điều trị đặc thù, việc thay đổi chế độ ăn cần tham khảo ý kiến của bác sĩ điều trị.

Để áp dụng vào thực tế đời sống, người cao tuổi có thể tham khảo liều lượng đã được áp dụng trong các nghiên cứu lâm sàng:

• Lượng dùng khuyến nghị: Khoảng 15 đến 30 gram hạt óc chó mỗi ngày (tương đương khoảng một nắm nhỏ hoặc 4-7 hạt nguyên vỏ) ^[8].
• Cách chế biến: Nên ăn hạt óc chó nguyên hạt sấy khô mộc, không thêm muối, đường hoặc chiên qua dầu để bảo toàn các chất chống oxy hóa tự nhiên và tránh nạp thêm natri gây bất lợi cho huyết áp.
• Cách kết hợp: Có thể nghiền nhỏ hạt óc chó để trộn cùng sữa chua không đường, rắc lên đĩa yến mạch buổi sáng, trộn chung với món salad rau xanh hoặc dùng như một bữa phụ lành mạnh giữa buổi.
• Thời điểm dùng: Có thể chia nhỏ dùng vào bữa sáng hoặc các bữa phụ ban ngày để cung cấp năng lượng ổn định.

Lời khuyên cân bằng cho sức khỏe trí não tuổi già

Hạt óc chó là một thực phẩm bổ dưỡng, cung cấp nguồn chất béo lành mạnh và polyphenol có lợi cho sức khỏe tổng thể ^[2]. Tuy nhiên, các bằng chứng khoa học khẳng định hạt óc chó không thể ngăn chặn hoàn toàn hay đảo ngược quá trình suy giảm nhận thức do tuổi tác [1, 2, 5].

Để duy trì trí nhớ minh mẫn, người lớn tuổi không nên đặt toàn bộ kỳ vọng vào một loại hạt đơn lẻ. Thay vào đó, cần kết hợp thói quen ăn uống đa dạng theo chế độ Địa Trung Hải, thường xuyên rèn luyện thể chất, duy trì giấc ngủ chất lượng và tích cực tham gia các hoạt động giao tiếp xã hội.