Hiểu lầm đảng sâm bắc là 'thuốc bổ vô hại' dẫn đến nguy cơ gì?

Nhiều gia đình Việt Nam có thói quen hầm gà, nấu cháo hoặc ngâm rượu với các loại thảo dược bổ dưỡng mỗi khi cơ thể mệt mỏi. Trong số các nguyên liệu quen thuộc, đảng sâm bắc thường được gọi là "nhân sâm của người nghèo" và được mặc định xem như một vị thuốc lành tính, có thể dùng tùy ý mà không cần đắn đo. Không ít người thậm chí sắc nước đảng sâm uống thay trà hàng ngày nhằm nâng cao sức đề kháng.

Tuy nhiên, quan niệm cho rằng thảo dược bổ thì "vô hại" là một sai lầm phổ biến và tiềm ẩn nguy hiểm. Dược liệu này chứa hàng loạt hoạt chất sinh học có khả năng tác động mạnh lên hệ miễn dịch, chuyển hóa tế bào và đặc biệt là hệ tiêu hóa. Việc lạm dụng hoặc dùng sai thể trạng có thể gây đầy trướng bụng, khó tiêu, làm trầm trọng thêm các đợt viêm nhiễm cấp tính hoặc tương tác bất lợi với các bệnh lý sẵn có.

Thực hư về danh xưng "vị thuốc bổ quốc dân"

Trong y học cổ truyền, đảng sâm bắc (Codonopsis pilosula) thường được sử dụng nhằm mục đích bổ phế, kiện tỳ, điều hòa đường huyết, hạ huyết áp và tăng cường chức năng miễn dịch của cơ thể ^[1]. Vị thuốc này thường xuất hiện trong các bài thuốc bồi bổ cho người mới ốm dậy, cơ thể suy nhược hoặc kém ăn. Nhờ giá thành hợp lý và khả năng bồi bổ khí huyết, dược liệu nhanh chóng trở thành lựa chọn ưu tiên trong nhiều bài thuốc dân gian cũng như các món ăn gia đình.

Chính vì được xếp vào nhóm "thuốc bổ", nhiều người nhầm tưởng rằng dùng càng nhiều thì cơ thể càng khỏe mạnh. Trên thực tế, bất kỳ vị thuốc nào sở hữu hoạt tính sinh học cũng đều mang lại hiệu ứng hai mặt. Khi đưa vào cơ thể không đúng liều lượng, hoạt chất không những không phát huy hiệu quả nâng đỡ sức khỏe mà còn có thể gây rối loạn các hoạt động sinh lý bình thường. Một cơ thể đang dư nhiệt, viêm nhiễm cấp hoặc có hệ tiêu hóa ứ trệ sẽ phản ứng tiêu cực nếu tiếp tục tiếp nhận các chất kích thích và ức chế từ dược liệu.

Đảng sâm bắc không phải là một loại thực phẩm đơn thuần có thể dùng thay thế nước uống hàng ngày. Sự chủ quan trong việc tự ý mua, tự ý phối ngũ và sử dụng kéo dài là nguyên nhân chính dẫn đến các biến cố bất lợi không mong muốn.

Cơ chế tác động lên đường ruột: Nguy cơ đầy trướng và táo bón

Một trong những tác dụng dược lý rõ rệt nhất của đảng sâm bắc là ảnh hưởng trực tiếp đến hoạt động của đường tiêu hóa. Nhiều người sau khi uống nước sắc đảng sâm bắc để "kiện tỳ" lại gặp phải tình trạng tức bụng, chướng hơi và phân khô cứng kéo dài. Hiện tượng này hoàn toàn có cơ sở khoa học từ các thử nghiệm dược lý thực nghiệm.

Nghiên cứu trên động vật đã chứng minh rằng chiết xuất đảng sâm bắc có khả năng làm giảm tiết dịch vị axit và pepsin ^[2]. Đồng thời, chiết xuất này còn gây ức chế sự vận động và lực đẩy của đường tiêu hóa ^[2]. Cơ chế ức chế nhu động ruột này phát huy giá trị tốt trong việc hỗ trợ kiểm soát các tổn thương niêm mạc dạ dày do căng thẳng, axit axetic hoặc natri hydroxit ^[2].

Tuy nhiên, khi áp dụng vào đời sống hàng ngày, tác động ức chế nhu động ruột lại trở thành rủi ro lớn đối với những người có hệ tiêu hóa kém trệ. Ở những đối tượng hay bị đầy hơi, trào ngược, phân lỏng do hàn ẩm hoặc người ít vận động, việc làm chậm sự co bóp của ống tiêu hóa sẽ khiến thức ăn ứ trệ lâu hơn. Hậu quả là người dùng cảm thấy bụng căng cứng, khó chịu, ợ chua và suy giảm cảm giác ngon miệng. Dược liệu không giúp tiêu hóa tốt hơn mà ngược lại còn làm nặng thêm tình trạng đình trệ của tỳ vị.

Những phát hiện từ nghiên cứu thực nghiệm

Để hiểu rõ tại sao đảng sâm bắc không thể dùng bừa bãi, cần xem xét chi tiết các thành phần hóa học và tác động sinh học đã được ghi nhận trong phòng thí nghiệm.

Đầu tiên là nghiên cứu công bố năm 2020 trên chuột bị suy giảm miễn dịch do sử dụng hóa chất cyclophosphamide ^[3]. Các nhà khoa học đã phân lập thành công nhóm hợp chất oligosaccharide từ đảng sâm bắc với hiệu suất thu hồi đạt 14,3% ^[3]. Khi thử nghiệm trên chuột, nhóm oligosaccharide này làm tăng chỉ số các cơ quan miễn dịch, tăng chỉ số thực bào và hàm lượng kháng thể immunoglobulin ^[3]. Chúng cũng kích thích sự tăng sinh của tế bào lympho lách, gia tăng phản ứng sưng tai trong thử nghiệm quá mẫn muộn, đồng thời thúc đẩy sản sinh oxit nitric (NO) và các cytokine gây viêm như IL-2 và IFN-gamma ^[3]. Nghiên cứu chỉ ra rằng tác động điều hòa miễn dịch này diễn ra thông qua việc kích hoạt chuỗi tín hiệu MAPK, bao gồm quá trình phosphoryl hóa p38, ERK1/2 và JNK ^[3].

Nghiên cứu năm 2024 khảo sát tác động của chiết xuất nước đảng sâm bắc trên mô hình chuột bị gây lão hóa não bằng D-galactose trong 42 ngày ^[1]. Liệu trình dùng chiết xuất bằng đường uống đã can thiệp vào quá trình tự thực bào của tế bào hồi hải mã thông qua các protein LC3 và SQSTM1/p62 ^[1]. Dược liệu cũng làm thay đổi biểu hiện của protein GFAP trong tế bào sao và điều hòa các chất chuyển hóa phân cực cùng axit béo chuỗi ngắn trong não chuột ^[1].

Ở cấp độ tế bào, một nghiên cứu năm 2021 trên dòng tế bào thần kinh PC12 bị tổn thương bởi Abeta1-40 cho thấy nhóm polysaccharide của đảng sâm bắc có khả năng điều hòa chuyển hóa năng lượng ^[4]. Polysaccharide giúp phục hồi nồng độ ATP, tăng lượng NAD+, tỷ lệ NAD+/NADH, đồng thời làm tăng biểu hiện của SIRT1, SIRT3 và PGC-1alpha thông qua con đường truyền tín hiệu CD38/NAD+ ^[4].

Ngoài ra, các nghiên cứu dựa trên dược lý mạng lưới và phân tích mô bệnh học cũng ghi nhận đảng sâm bắc chứa các hoạt chất như luteolin, apigenin, caprylic acid, emodin, sulforaphane, capsaicin và geniposide ^[5], ^[6]. Các phân tử này có khả năng tương tác với mục tiêu MAPK3, điều hòa các con đường tín hiệu phức tạp gồm HIF-1, TNF, IL-17 và FoxO ^[5]. Trên các dòng tế bào khác, các thành phần này còn tác động lên mức độ biểu hiện của HMOX1 ^[6].

Bằng chứng khoa học và giới hạn thực tế

Các kết quả thực nghiệm kể trên cho thấy đảng sâm bắc sở hữu hoạt tính dược lý rất rộng, từ kích thích miễn dịch, ức chế tiết dịch vị, điều hòa tế bào thần kinh cho đến can thiệp chuyển hóa nội bào ^[2], ^[4], ^[3]. Tuy nhiên, cần nhìn nhận khách quan về giới hạn của những dữ liệu này.

Phần lớn các nghiên cứu hiện nay mới dừng lại ở quy mô nuôi cấy tế bào in vitro hoặc mô hình động vật thí nghiệm như chuột ^[1], ^[4], ^[3]. Điều kiện thí nghiệm thường sử dụng các dạng chiết xuất tinh khiết, nồng độ cao hoặc hoạt chất phân lập riêng rẽ như oligosaccharide hay polysaccharide ^[4], ^[3]. Những dữ liệu này không thể đồng nhất hoàn toàn với việc một người bình thường uống vài lát đảng sâm bắc hầm canh hay sắc nước thô.

Hiệu quả bảo vệ dạ dày thực tế phụ thuộc nhiều vào nguyên nhân gây loét. Nghiên cứu thực nghiệm năm 1997 chỉ rõ chiết xuất đảng sâm bắc có hiệu quả tốt với vết loét do căng thẳng hoặc hóa chất kiềm/axit, nhưng lại biểu hiện rất ít tác dụng đối với các vết loét do thắt môn vị hoặc do thuốc chống viêm indomethacin gây ra ^[2]. Do đó, người bệnh tự ý dùng đảng sâm bắc để trị đau dạ dày do dùng thuốc giảm đau có thể không đạt được hiệu quả như mong đợi.

Hiểu lầm phổ biến: Sắc càng nhỏ, hầm càng lâu càng tốt

Một thói quen phổ biến của nhiều người là tán nhỏ đảng sâm bắc thành bột mịn để sắc hoặc đun sôi trong nhiều giờ liền với hy vọng chiết xuất được toàn bộ tinh chất quý. Nghiên cứu khoa học cho thấy sự thay đổi kích thước dược liệu làm biến đổi đáng kể lượng hoạt chất hòa tan.

Nghiên cứu công bố năm 2024 phân tích 71 hợp chất hóa học trong đảng sâm bắc khi sắc dưới dạng bột sôi so với dạng lát thái truyền thống ^[7]. Kết quả cho thấy hàm lượng các hợp chất trong nước sắc dạng bột mịn nhìn chung cao hơn đáng kể so với dạng lát thái ^[7]. Trong đó, nhóm alkaloid chiếm hàm lượng trung bình cao nhất, còn nhóm terpenoid lại là nhóm chịu ảnh hưởng mạnh nhất bởi sự thay đổi kích thước hạt ^[7].

Nghiên cứu cũng chỉ ra rằng các hoạt chất có biến thiên hàm lượng lớn này sở hữu ái lực liên kết rất tốt với các mục tiêu sinh học quan trọng trong cơ thể, bao gồm thụ thể EGFR, enzyme PTGS2 và thụ thể PPARG ^[7]. Khi người dùng nghiền quá mịn hoặc đun nấu quá đặc, lượng alkaloid và các hoạt chất hòa tan tăng vọt ngoài tầm kiểm soát. Việc tiếp nạp một lượng lớn hợp chất tác động lên con đường truyền tín hiệu PI3K-Akt và PTGS2 có thể gây quá liều, làm đảo lộn trạng thái cân bằng của cơ thể thay vì bồi bổ nhẹ nhàng ^[7].

Ai nên thận trọng hoặc tránh dùng đảng sâm bắc?

Dựa trên các đặc tính dược lý đã được làm sáng tỏ, việc sử dụng đảng sâm bắc cần được cân nhắc kỹ lưỡng trên từng đối tượng cụ thể.

Người có thể trạng thiên nhiệt hoặc đang sốt cao, viêm nhiễm cấp: Hoạt chất oligosaccharide trong đảng sâm bắc thúc đẩy mạnh mẽ phản ứng miễn dịch, kích thích sản sinh oxit nitric (NO), IL-2, IFN-gamma và kích hoạt tín hiệu MAPK ^[3]. Khi cơ thể đang trong đợt bùng phát viêm hoặc sốt, việc tăng sinh các cytokine tiền viêm có thể khiến triệu chứng nóng trong, bứt rứt, viêm loét trở nên nghiêm trọng hơn.

Người bị rối loạn tiêu hóa thể ứ trệ, táo bón hoặc liệt ruột nhẹ: Chiết xuất đảng sâm bắc có đặc tính làm chậm sự vận động và lực đẩy của ống tiêu hóa ^[2]. Những người vốn có nhu động ruột kém, hay đầy bụng, khó tiêu hoặc táo bón mạn tính không nên tự ý dùng dược liệu này dạng đậm đặc vì sẽ làm tình trạng tắc nghẽn, chướng hơi trầm trọng hơn.

Người mắc các bệnh tự miễn hoặc đang sử dụng thuốc ức chế miễn dịch: Vì oligosaccharide trong dược liệu làm tăng kháng thể và kích thích tăng sinh tế bào lympho lách ^[3], việc dùng tùy tiện có thể đối kháng với tác dụng của các thuốc điều trị ức chế miễn dịch.

Bệnh nhân viêm loét dạ dày thứ phát do thuốc kháng viêm không steroid (NSAID): Dữ liệu thực nghiệm cho thấy đảng sâm bắc hầu như không phát huy tác dụng bảo vệ đối với tổn thương dạ dày do indomethacin gây ra ^[2]. Tự ý dùng đảng sâm bắc thay thế thuốc chuyên khoa trong trường hợp này có thể làm chậm trễ quá trình điều trị.

Người có bệnh nền mạn tính hoặc chuẩn bị phẫu thuật: Đảng sâm bắc tác động lên huyết áp, đường huyết và chứa các hợp chất liên kết với nhiều thụ thể chuyển hóa quan trọng như PPARG hay PTGS2 ^[1], ^[7]. Người đang uống thuốc tim mạch, thuốc hạ đường huyết cần tham khảo ý kiến bác sĩ để tránh tương tác bất lợi.

Hướng dẫn sử dụng an toàn và khoa học trong đời sống

Để khai thác giá trị bồi bổ của đảng sâm bắc mà không gặp phải các phản ứng phụ tiêu cực, người tiêu dùng cần tuân thủ các nguyên tắc sử dụng cơ bản.

Về liều lượng và thời gian: Không nên dùng đảng sâm bắc liên tục nhiều tháng liền như nước uống thông thường. Thảo dược bổ khí huyết thường được khuyên dùng theo từng đợt ngắn từ 1 đến 2 tuần, sau đó tạm nghỉ để theo dõi phản ứng của cơ thể. Tránh tự ý tăng liều hoặc sắc nước quá đặc.

Về cách chế biến: Nên sử dụng dược liệu dưới dạng lát thái lát mỏng phơi khô truyền thống thay vì tự ý xay thành bột quá mịn ^[7]. Dạng lát mỏng giúp kiểm soát tốc độ hòa tan của các nhóm chất như terpenoid và alkaloid ở mức vừa phải, giảm bớt nguy cơ kích ứng tiêu hóa hoặc quá liều hoạt chất ^[7]. Khi nấu canh bồi bổ, nên phối hợp cùng một lượng nhỏ gừng tươi hoặc vỏ quýt (trần bì) để hỗ trợ kích thích tiêu hóa, hạn chế tác dụng phụ gây trệ khí, đầy bụng của dược liệu.

Về thời điểm sử dụng: Nên dùng nước sắc hoặc món ăn có đảng sâm bắc vào ban ngày, sau bữa ăn chính khoảng 1 đến 2 giờ. Tránh uống vào buổi tối muộn vì có thể gây nặng bụng, khó ngủ và làm chậm quá trình tiêu hóa trong đêm.

Đảng sâm bắc là một vị thuốc có nhiều giá trị sinh học quý đã được cả y học cổ truyền lẫn các nghiên cứu hiện đại ghi nhận ^[1], ^[3]. Dẫu vậy, không có bất kỳ loại dược liệu nào là hoàn toàn vô hại khi sử dụng sai cách, sai thể trạng hoặc lạm dụng quá đà. Hãy lắng nghe cơ thể, loại bỏ tư tưởng dùng "thuốc bổ vô tội vạ" và luôn tham khảo ý kiến của thầy thuốc hoặc bác sĩ chuyên khoa trước khi đưa thảo dược này vào chế độ bồi dưỡng dài ngày.