Nhiều người bệnh gặp phải hội chứng ruột kích thích thường rơi vào tình cảnh trớ trêu khi muốn ăn uống lành mạnh để tăng cường trí nhớ và bảo vệ sức khỏe não bộ. Một trong những chế độ ăn nổi tiếng được quan tâm hiện nay là thực đơn MIND – vốn chú trọng các loại rau lá xanh, hạt dinh dưỡng và đậu đỗ. Tuy nhiên, không ít người sau khi bổ sung các thực phẩm này lại xuất hiện các đợt đau quặn bụng, đầy hơi dữ dội và rối loạn tiêu hóa kéo dài.
Liệu người mắc hội chứng ruột kích thích có thể áp dụng được chế độ ăn có tính chất tương tự thực đơn MIND hay không? Câu trả lời ngắn gọn là hoàn toàn có thể, nhưng người bệnh bắt buộc phải điều chỉnh kỹ lưỡng bằng phương pháp giảm thiểu các phân tử carbohydrate chuỗi ngắn có tính lên men cao, thay vì áp dụng nguyên bản thực đơn tiêu chuẩn.
Cơ chế khiến thực phẩm lành mạnh làm bùng phát cơn đau bụng
Hội chứng ruột kích thích là tình trạng rối loạn tiêu hóa đặc trưng bởi các triệu chứng đau bụng, chướng khí, đầy hơi và thay đổi thói quen đại tiện [1]. Tình trạng này hiện nay được định nghĩa là một rối loạn tương tác giữa trục não và ruột [2]. Về mặt cơ chế, thực phẩm không được coi là nguyên nhân gốc rễ gây ra bệnh mà đóng vai trò như những yếu tố kích hoạt các triệu chứng khó chịu [1].
Mối quan tâm đặc biệt trong các nghiên cứu tiêu hóa tập trung vào nhóm phân tử có tên gọi là FODMAP, viết tắt của các hợp chất oligosaccharide, disaccharide, monosaccharide và polyol có thể lên men [1]. Nhóm phân tử này bao gồm fructose, lactose, fructan, galactan và các polyol như sorbitol, mannitol, maltitol, xylitol, erythritol, polydextrose hoặc isomalt [1]. Đây là những phân tử có kích thước nhỏ, dễ lên men nhưng lại không thể hấp thu trọn vẹn tại ruột non [3].
Khi người mắc hội chứng ruột kích thích tiêu thụ các thực phẩm chứa nhiều FODMAP, quá trình lên men nhanh chóng diễn ra tại đại tràng bởi hệ vi sinh vật đường ruột. Việc này tạo ra lượng khí lớn cùng áp lực thẩm thấu hút nước vào lòng ruột, dẫn tới hiện tượng căng trướng bụng và kích hoạt phản xạ đau ở người bệnh [1].
Bằng chứng khoa học về hiệu quả của chế độ ăn giảm FODMAP
Chế độ ăn hạn chế FODMAP đã được phát triển lần đầu tại Úc và dần trở thành can thiệp dinh dưỡng phổ biến [3]. Việc áp dụng chế độ ăn giảm FODMAP toàn diện đem lại hiệu quả nhất quán hơn trong việc ngăn ngừa tình trạng trướng bụng so với việc chỉ kiêng khem một vài món riêng lẻ [1]. Chế độ ăn này được xem là chiến lược điều trị hàng đầu để kiểm soát sự khó chịu ở dạ dày, giảm đau bụng, đầy hơi và cải thiện chất lượng sống [4].
Trong một tổng quan tường thuật công bố năm 2023, các nhà khoa học đã tìm kiếm trên 7 cơ sở dữ liệu bao gồm CENTRAL, CDSR, EMBASE, Medline, PubMed, Scopus và Web of Science tính đến tháng 3 năm 2023 [4]. Kết quả khẳng định chế độ ăn ít FODMAP giúp giảm các triệu chứng đầy hơi, đau bụng, tiêu chảy hoặc táo bón ở cả người lớn lẫn trẻ em [4].
Các nghiên cứu thử nghiệm ngẫu nhiên có đối chứng ghi nhận tỷ lệ giảm triệu chứng ở bệnh nhân áp dụng can thiệp này đạt khoảng 37% đến 45% [3]. Nhiều dữ liệu từ các thử nghiệm lâm sàng khác thậm chí ghi nhận tỷ lệ đáp ứng tích cực dao động từ 50% đến 80% [5].
Một nghiên cứu theo dõi tiến cứu được công bố năm 2020 đã tuyển chọn 120 bệnh nhân mắc hội chứng ruột kích thích theo tiêu chuẩn Rome IV tại Khoa Gan Mật - Tiêu hóa thuộc Đại học Campania L. Vanvitelli [6]. Những người tham gia đã trải qua 6 tuần ăn kiêng FODMAP nghiêm ngặt, tiếp theo là 3 tháng thử nghiệm đưa lại từng nhóm thực phẩm hàng tuần, sau đó được theo dõi thêm 6 tháng [6].
Kết quả nghiên cứu trên 120 bệnh nhân cho thấy mức độ tuân thủ rất tốt, đồng thời ghi nhận sự sụt giảm có ý nghĩa thống kê đối với điểm số đau bụng, chướng hơi, đầy hơi, tiêu chảy, táo bón và điểm đánh giá rối loạn chức năng ruột do thần kinh với chỉ số p < 0.001 [6]. Các chuyển biến tích cực này tiếp tục duy trì ổn định trong suốt giai đoạn theo dõi 6 tháng tiếp theo [6].
Thích ứng thực đơn bảo vệ não bộ cho người ruột kích thích
Thực đơn MIND vốn có nhiều điểm tương đồng và kế thừa từ chế độ ăn Địa Trung Hải, nhấn mạnh vào việc bổ sung các loại rau, đậu đỗ, dầu ô liu và quả hạch. Một nghiên cứu công bố năm 2024 chỉ ra rằng việc phát triển một chế độ ăn kiểu Địa Trung Hải được biến đổi theo hướng ít FODMAP có thể tối ưu hóa đồng thời cả triệu chứng tiêu hóa lẫn các thông số sức khỏe chung [7].
Các nghiên cứu khoa học cũng chỉ ra giải pháp nhẹ nhàng hơn là phương pháp "FODMAP-gentle", tức giảm bớt độ khắt khe của việc kiêng khem đối với những người khó dung nạp chế độ ăn quá nghiêm ngặt [7]. Phương pháp dinh dưỡng hạn chế FODMAP hiện còn được mở rộng thử nghiệm trên cả những người không mắc hội chứng ruột kích thích, bao gồm người cao tuổi bị tiêu chảy kéo dài hoặc phụ nữ mắc bệnh lạc nội mạc tử cung [7].
Người bệnh hội chứng ruột kích thích khi muốn duy trì các lợi ích cho não bộ cần thực hiện việc chuyển đổi thực phẩm một cách thông minh:
Đối với nhóm hạt dinh dưỡng: Thay vì tiêu thụ tự do các loại hạt có nguy cơ cao chứa nhiều hợp chất polyol hoặc fructan khó hấp thu, người bệnh cần ưu tiên chọn lọc các loại hạt có hàm lượng phân tử lên men thấp theo hướng dẫn dinh dưỡng lâm sàng để không làm bùng phát cơn co thắt đại tràng [1].
Đối với nhóm đậu đỗ: Đậu đỗ là nguồn cung cấp đạm thực vật dồi dào nhưng chứa lượng lớn galactan [1]. Người bệnh trong giai đoạn ruột nhạy cảm có thể cần tạm loại bỏ hoặc tiết giảm tối đa nhóm này, sau đó mới thử nghiệm lại với số lượng nhỏ để đo lường ngưỡng dung nạp của bản thân [8].
Đối với nhóm rau họ cải: Một số loại rau xanh có thể chứa hàm lượng phân tử chuỗi ngắn cao gây chướng khí [1]. Người bệnh có thể lựa chọn các loại rau lá xanh khác có đặc tính ít lên men để vừa cung cấp vi chất cho não bộ, vừa tránh gây áp lực lên thành ruột [1].
Lợi ích và những giới hạn của bằng chứng hiện có
Dù chế độ ăn ít phân tử lên men mang lại hiệu quả giảm triệu chứng rõ rệt cho đa số người bệnh, các chuyên gia vẫn lưu ý rằng bằng chứng khoa học hiện tại còn tồn tại nhiều điểm cần tiếp tục làm rõ [1]. Một số người bệnh ghi nhận sự thuyên giảm triệu chứng rất tốt nhưng cũng có những trường hợp chỉ cải thiện rất ít hoặc không có phản hồi [1].
Bên cạnh đó, việc hạn chế nghiêm ngặt các nhóm carbohydrate chuỗi ngắn kéo dài có thể gây ra những lo ngại về mặt dinh dưỡng [1]. Cụ thể, việc cắt giảm thực phẩm quá mức có nguy cơ làm xáo trộn hệ vi sinh vật đường ruột và ảnh hưởng xấu đến chất lượng dinh dưỡng tổng thể [5]. Các nhà khoa học nhấn mạnh rằng cần có thêm nhiều công trình nghiên cứu sâu hơn về tác động lâu dài của việc kiêng khem này đối với hệ vi sinh đường ruột [8].
Hiểu lầm thường gặp khi điều chỉnh ăn uống
Nhiều người lầm tưởng rằng chế độ ăn kiêng loại trừ FODMAP là một thực đơn phải áp dụng suốt đời. Trên thực tế, quy trình chuẩn mực được các chuyên gia khuyến cáo phải bao gồm các giai đoạn rõ ràng [2]. Nghiên cứu xác nhận can thiệp này được thực hiện tốt nhất qua các giai đoạn: ban đầu loại bỏ nghiêm ngặt các thực phẩm chứa nhiều phân tử lên men, sau đó đưa dần từng thực phẩm trở lại dựa trên phản ứng triệu chứng của cơ thể [8].
Một hiểu lầm khác là tự ý cắt bỏ toàn bộ thực phẩm mà không có sự đồng hành y tế. Việc này dễ dẫn đến thiếu hụt dưỡng chất và căng thẳng tâm lý quá mức [2]. Dữ liệu cho thấy các tiếp cận tự định hướng qua công nghệ hay dịch vụ cung cấp đồ ăn sẵn có thể là giải pháp thay thế khi thiếu chuyên gia, nhưng dữ liệu về hiệu quả thực tế của các biện pháp tự làm này vẫn còn hạn chế [2].
Nhiều người cũng nghĩ rằng thức ăn là nguyên nhân trực tiếp sinh ra bệnh. Tuy nhiên, giới y khoa xác định các thành phần thức ăn chỉ là yếu tố kích hoạt khởi phát triệu chứng chứ không phải là căn nguyên gây bệnh [1].
Ai nên thận trọng khi thực hiện chế độ ăn này?
Theo tiêu chuẩn Rome IV, tỷ lệ mắc hội chứng ruột kích thích trung bình trên toàn cầu là khoảng 4,1% [2]. Một số thống kê khác ghi nhận tỷ lệ hiện mắc trung bình trên thế giới khoảng 10%, riêng tại Ý là 12%, trong đó tỷ lệ mắc ở người lớn và thanh thiếu niên có xu hướng gia tăng từ 15% đến 20%, còn ở người cao tuổi là khoảng 10% [6]. Do tính chất phổ biến và phức tạp của bệnh, việc can thiệp ăn uống cần hết sức thận trọng ở các nhóm đối tượng sau:
Người cao tuổi mắc nhiều bệnh lý nền kết hợp: Dù phương pháp kiêng FODMAP đã được bắt đầu thử nghiệm ở người cao tuổi có triệu chứng tiêu chảy, nhóm đối tượng này vẫn rất dễ đối mặt với nguy cơ sụt cân và suy dinh dưỡng nếu tự ý cắt giảm khẩu phần ăn [7].
Trẻ em mắc hội chứng ruột kích thích: Mặc dù các đánh giá ghi nhận chế độ ăn ít FODMAP mang lại hiệu quả giảm đau và chướng bụng cho cả trẻ em lẫn người lớn, việc kiêng khem ở lứa tuổi đang phát triển cần kiểm soát chặt chẽ để không ảnh hưởng đến lượng chất dinh dưỡng nạp vào [4].
Người có tiền sử rối loạn ăn uống hoặc tâm lý lo âu quá mức về thực phẩm: Việc áp dụng chế độ kiêng khem phức tạp có thể gia tăng các rủi ro về mặt tâm lý, đòi hỏi phải được chuyên gia y tế đánh giá cẩn thận trước khi bắt đầu [2].
Những người đang dùng nhiều loại thuốc điều trị bệnh tiêu hóa: Bệnh nhân thường phải sử dụng nhiều loại thuốc khác nhau nhưng không đạt được hiệu quả kiểm soát mong muốn, do đó khi chuyển sang can thiệp dinh dưỡng cần có sự giám sát của bác sĩ chuyên khoa [6].
Các bước áp dụng thực tế an toàn và hiệu quả
Để kết hợp chế độ ăn bảo vệ não bộ với việc kiểm soát hội chứng ruột kích thích, người bệnh nên thực hiện theo quy trình 3 giai đoạn đã được chuẩn hóa trong thực hành lâm sàng tiêu hóa [2]:
Giai đoạn 1: Loại bỏ nghiêm ngặt (thường kéo dài khoảng 6 tuần) [3]. Trong giai đoạn này, người bệnh tạm thời loại bỏ tất cả các thực phẩm giàu phân tử lên men [3]. Các loại hạt hay đậu có hàm lượng FODMAP cao trong thực đơn MIND thông thường sẽ được thay thế bằng những lựa chọn an toàn hơn để hệ tiêu hóa được nghỉ ngơi [1].
Giai đoạn 2: Thử nghiệm đưa lại thực phẩm từng bước (thực hiện qua nhiều tuần hoặc kéo dài hàng tháng) [3]. Nghiên cứu tại Đại học Campania L. Vanvitelli áp dụng việc đưa lại dần dần từng nhóm thực phẩm theo chu kỳ hàng tuần kéo dài trong 3 tháng [6]. Người bệnh sẽ thử lại từng loại hạt, từng lượng đậu đỗ nhỏ hoặc từng loại rau để xác định chính xác thực phẩm nào kích hoạt phản ứng đau quặn bụng [6].
Giai đoạn 3: Duy trì cá nhân hóa dài hạn [2]. Sau khi nắm rõ nhóm thực phẩm nào dung nạp tốt và nhóm nào gây khó chịu, người bệnh sẽ thiết lập được một chế độ ăn uống đơn giản hơn, dễ tuân thủ hơn mà không phải kiêng khem quá đà [3]. Nhờ đó, người bệnh có thể vừa bảo vệ chức năng nhận thức lâu dài, vừa giảm thiểu tối đa các rủi ro dinh dưỡng [2].
Chế độ ăn kiêng này cũng mang đặc điểm là chứa lượng gluten thấp do việc loại trừ các loại ngũ cốc nguyên cám thông thường, điều này có thể góp phần mang lại tác động tích cực đối với một số bệnh nhân [6]. Trong mọi trường hợp, sự hướng dẫn của chuyên gia dinh dưỡng đóng vai trò cốt lõi trong việc đánh giá chi tiết, cá nhân hóa thực đơn và theo dõi sát sao để đạt kết quả tối ưu [2].
Việc áp dụng thực đơn cải thiện sức khỏe trí não cho người mắc hội chứng ruột kích thích là hoàn toàn khả thi nếu biết điều chỉnh linh hoạt theo nguyên tắc hạn chế các phân tử carbohydrate dễ lên men. Người bệnh không nên tự ý cắt bỏ thực phẩm một cách cực đoan mà cần lắng nghe cơ thể, thực hiện từng bước kiểm tra phản ứng của đường ruột và tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa hoặc chuyên gia dinh dưỡng để duy trì sức khỏe toàn diện.
