Nhiều người tìm đến kava như một liệu pháp tự nhiên nhằm giải tỏa căng thẳng và cải thiện giấc ngủ. Trong đó, câu hỏi thường gặp nhất là liệu cách pha nước truyền thống từ rễ cây có thực sự an toàn cho gan hơn các viên nang chiết xuất bằng dung môi hữu cơ hay không.
Các bằng chứng khoa học cho thấy tổn thương gan có thể xảy ra ở cả hai dạng bào chế chứ không hoàn toàn phụ thuộc vào việc dùng nước hay dung môi hữu cơ để chiết xuất [1], [2]. Mặc dù chiết xuất nước truyền thống chứa lượng hoạt chất lớn và ít ghi nhận ca ngộ độc diện rộng, độc tính thực tế liên quan nhiều hơn đến chất lượng nguyên liệu, liều lượng và việc tương tác thuốc [1], [3], [4].
Bối cảnh về kava và cuộc tranh luận về dung môi
Kava (Piper methysticum) là loài thực vật thuộc họ hồ tiêu, có nguồn gốc từ các hòn đảo ở Nam Thái Bình Dương [1]. Người dân bản địa nơi đây từ lâu đời đã giã rễ cây và ngâm chiết bằng nước để tạo nên thức uống phục vụ lễ nghi hoặc đời sống hàng ngày [1], [5].
Khi du nhập sang phương Tây, kava được thương mại hóa dưới dạng viên nang hoặc viên nén chứa chiết xuất cô đặc bằng ethanol hoặc acetone để hỗ trợ điều trị lo âu [1], [5]. Tuy nhiên, vào năm 2002, Đức và một số quốc gia châu Âu đã ban hành lệnh cấm lưu hành các sản phẩm chiết xuất ethanol và acetone do ghi nhận nhiều báo cáo về tổn thương gan [1], [5]. Sau đó, Tòa án Hành chính Liên bang Đức đã hủy bỏ lệnh cấm này vào tháng 6 năm 2014 [5].
Biến cố này làm nảy sinh giả thuyết mang tên "nghịch lý kava Thái Bình Dương": phương pháp pha nước truyền thống được cho là an toàn tuyệt đối, còn dung môi hóa học hiện đại mới là thủ phạm gây hại gan [6]. Tuy nhiên, các đánh giá y khoa sau này đã chứng minh giả thuyết trên không hoàn toàn chính xác [6].
Cơ chế tác động và những nghi vấn độc tính ở gan
Để hiểu vì sao kava có thể gây ảnh hưởng tới gan, các nhà khoa học đã phân tích thành phần hóa học và phản ứng của cơ thể đối với các nhóm chất trong loài cây này. Độc tính ở gan do thảo dược gây ra có thể xuất phát từ nhiều con đường chuyển hóa phức tạp [3].
Một giả thuyết ban đầu cho rằng quá trình chiết xuất bằng nước giúp giữ lại glutathione tự nhiên từ rễ cây, trong khi chiết xuất bằng acetone thì không [7]. Trên mô hình thử nghiệm tế bào với Acanthamoebae castellanii, kavalactone đơn độc ở nồng độ 100 mg/ml gây chết 100% tế bào, nhưng khi kết hợp 100 mg/ml glutathione với 100 mg/ml kavalactone thì tỷ lệ tế bào chết giảm xuống còn 40% nhờ phản ứng mở vòng lactone [7].
Bên cạnh đó, các nhà nghiên cứu xem xét sự hiện diện của pipermethystine và flavokavain B [8]. Thử nghiệm ống nghiệm cho thấy hai chất này gây độc và thúc đẩy quá trình chết tế bào, nhưng thực tế trong các chiết xuất thương mại phương Tây, pipermethystine không phát hiện được và flavokavain B tồn tại ở hàm lượng quá thấp để gây tổn thương gan trên động vật [8]. Ngược lại, nguy cơ tương tác thuốc qua hệ enzym cytochrom P450 ở gan, sự cạn kiệt glutathione hoặc nhiễm độc nấm mốc aflatoxin trong quá trình bảo quản rễ cây mới là những yếu tố được lưu tâm nhiều nhất [8], [3].
Các nghiên cứu lâm sàng nói gì về tổn thương gan?
Nhiều phân tích hồi cứu đã trực tiếp so sánh bệnh cảnh của những người dùng dung dịch nước truyền thống và người dùng viên nang chiết xuất dung môi hữu cơ.
Một nghiên cứu công bố năm 2009 đã sử dụng thang điểm CIOMS định lượng để đánh giá mối quan hệ nhân quả ở các ca tổn thương gan [2]. Nghiên cứu xác lập nguyên nhân ở 5 bệnh nhân sử dụng dịch chiết kava bằng nước và hỗn hợp thảo dược kava từ New Caledonia, Úc, Mỹ và Đức [2]. Khi so sánh với 9 bệnh nhân dùng dịch chiết bằng ethanol và acetone tại Đức và Thụy Sĩ, hình ảnh lâm sàng ở toàn bộ 14 bệnh nhân này là tương đồng [2]. Kết quả này cho thấy tổn thương gan cũng xảy ra với dịch chiết nước truyền thống chứ không riêng chiết xuất hóa học [2].
Đến năm 2010, một tổng quan lâm sàng khác tiếp tục phân tích 14 trường hợp mắc bệnh gan trên toàn thế giới [1]. Kết quả xác định mối liên hệ nhân quả với kava (có hoặc không kèm thuốc khác) ở mức rất có thể (1 ca), có khả năng (4 ca) và có thể xảy ra (9 ca) [1]. Các trường hợp này bao gồm 3 ca dùng dịch chiết nước, 5 ca dùng chiết xuất ethanol, 4 ca dùng chiết xuất acetone và 2 ca dùng dạng hỗn hợp [1]. Yếu tố nguy cơ chính được ghi nhận ở phần lớn bệnh nhân là dùng quá liều, sử dụng kéo dài và dùng chung với các thuốc tổng hợp hoặc thực phẩm bổ sung khác [1].
Năm 2012, một báo cáo đánh giá lại các ca bệnh do Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) ghi nhận và khẳng định việc tổn thương gan xuất hiện ở cả người uống dịch chiết nước tại New Caledonia, Úc, Mỹ và Đức đã bác bỏ giả thuyết cho rằng phương pháp pha truyền thống miễn nhiễm hoàn toàn với độc tính [6].
Năm 2014, thử nghiệm trên chuột C57BL/6 cho thấy kava đơn độc liều cao lên tới 500 mg/kg thể trọng trong thời gian dài không gây hại [5]. Tuy nhiên, khi dùng kava 3 ngày trước khi tiếp xúc với thuốc hạ sốt giảm đau acetaminophen, nồng độ men gan ALT và AST tăng vọt, mức độ tổn thương gan trầm trọng hơn đáng kể [5]. Hai hợp chất flavokawain A và B trong kava được xác định đóng vai trò cộng hưởng làm tăng độc tính với acetaminophen [5].
Giới hạn bằng chứng và những hiểu lầm thường gặp
Nhiều người tin rằng viên uống chiết xuất công nghiệp bằng ethanol hay acetone là nguyên nhân độc nhất làm hại gan, còn trà rễ kava tự pha thì an toàn tuyệt đối [2], [6]. Tuy nhiên, các phân tích đã chỉ rõ độc tính xuất hiện độc lập với dung môi chiết xuất [1], [2]. Thủ phạm chính thường nằm ở chất lượng nguyên liệu thô trước khi bào chế, chẳng hạn dùng sai bộ phận cây thay vì thân rễ, sử dụng giống cây kém chất lượng, hoặc rễ cây bị nhiễm nấm mốc do khí hậu nóng ẩm ở vùng đảo [1], [8], [3].
Một hiểu lầm khác là kava có độc tính cực kỳ cao đối với mọi người dùng. Thực tế, ước tính tỷ lệ tổn thương gan nghiêm trọng liên quan đến kava là dưới 0,3 ca trên một triệu liều dùng mỗi ngày [4]. Người bản địa tiêu thụ kava truyền thống với lượng kavalactone vượt quá 750 mg/ngày, cao gấp 8 lần liều khuyến cáo dạng viên bổ sung, nhưng không ghi nhận dịch bệnh tổn thương gan nào tại đảo Pohnpei hay các vùng lân cận [4]. Năm 2016, WHO cũng ghi nhận mức độ an toàn tương đối của kava truyền thống khi dùng đúng quy cách [4].
Dù vậy, các nghiên cứu vẫn có giới hạn: đa số dữ liệu lâm sàng là báo cáo ca bệnh hồi cứu, chất lượng sản phẩm trong quá khứ thiếu kiểm soát đồng nhất và còn thiếu thử nghiệm an toàn dài hạn trên động vật đối với dịch chiết nước [1], [4].
Ai nên thận trọng khi sử dụng kava?
Người có tiền sử viêm gan, suy gan hoặc suy giảm chức năng gan không nên dùng kava dưới bất kỳ hình thức nào do rủi ro tổn thương gan tiềm ẩn [1], [3].
Người đang sử dụng thuốc điều trị cần đặc biệt cẩn trọng. Việc phối hợp kava với các tân dược như thuốc giảm đau hạ sốt acetaminophen có thể kích hoạt tổn thương tế bào gan cấp tính [5]. Thói quen dùng đồng thời nhiều loại thuốc chuyển hóa qua gan cùng kava là yếu tố làm tăng tỷ lệ biến chứng [1], [3].
Người có cơ địa thiếu hụt enzym chuyển hóa di truyền hoặc người có thói quen uống rượu bia cũng thuộc nhóm nguy cơ cao do gan dễ bị cạn kiệt glutathione và chịu quá tải chuyển hóa [3].
Áp dụng thực tế và lưu ý sử dụng
Cả hai dạng kava đều cần tuân thủ nghiêm ngặt về chất lượng và liều lượng:
Chọn nguồn gốc rõ ràng: Chỉ sử dụng các sản phẩm làm từ thân rễ của giống kava quý (noble cultivar), tuyệt đối tránh các sản phẩm trôi nổi có thể lẫn lá, vỏ thân cây hoặc bảo quản ẩm mốc sinh độc tố [8], [3].
Tránh quá liều và dùng kéo dài: Tổn thương gan được báo cáo chủ yếu do tình trạng dùng liều cao liên tục mà không có quãng nghỉ [1], [3]. Người dùng cần tuân thủ nghiêm liều lượng ghi trên nhãn sản phẩm bổ sung [3].
Không tùy tiện phối hợp: Tuyệt đối không dùng kava chung với rượu, bia hoặc các thuốc tân dược tổng hợp và thảo dược khác mà không có sự đồng ý của bác sĩ [1], [3], [5].
Kava pha nước truyền thống hay viên nang chiết xuất dung môi đều có thể gây độc cho gan nếu nguyên liệu kém chất lượng hoặc dùng sai cách [1], [2]. Người tiêu dùng cần cân nhắc kỹ lợi ích và nguy cơ, luôn hỏi ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi sử dụng để bảo vệ sức khỏe lá gan.