Nhiều phụ nữ sau sinh quan tâm đến thực đơn keto giàu chất béo nhằm mục tiêu kiểm soát cân nặng nhanh chóng. Tuy nhiên, việc thay đổi lượng chất béo nạp vào cơ thể có ảnh hưởng trực tiếp đến nguồn sữa mẹ hay không là băn khoăn lớn của các bà mẹ.

Hiện tại, chưa có thử nghiệm lâm sàng nào trong các tài liệu khoa học được cung cấp nghiên cứu trực tiếp về việc áp dụng chế độ ăn keto chuẩn ở phụ nữ đang cho con bú. Dữ liệu y khoa hiện có chỉ đánh giá tác động của chế độ ăn giàu chất béo nói chung hoặc việc điều chỉnh tỷ lệ các nhóm chất béo trong khẩu phần đối với thành phần sữa mẹ [1] [2] [3].

Chế độ ăn ảnh hưởng thế nào đến chất béo trong sữa mẹ?

Tuyến vú có cơ chế điều hòa riêng biệt đối với từng nhóm phân tử lipid. Các axit béo có chuỗi carbon từ C14:0 trở xuống được tổng hợp tại chỗ ở tuyến vú, trong khi các axit béo có chuỗi dài hơn C14:0 bắt nguồn từ chế độ ăn hoặc từ nguồn mỡ dự trữ của người mẹ [1].

Thành phần axit béo trong sữa mẹ phản ứng rất nhanh với chế độ ăn hàng ngày. Sự thay đổi về thành phần chất béo có thể xuất hiện trong sữa chỉ sau 8 đến 10 giờ sau bữa ăn của người mẹ [1].

Tuy nhiên, chế độ ăn của mẹ không làm thay đổi tổng lượng chất béo toàn phần trong sữa [2] [3]. Ngay cả khi người mẹ ăn ít hơn nhu cầu khuyến nghị, cơ thể vẫn huy động nguồn dự trữ để duy trì mức năng lượng ổn định trong sữa, khoảng 72 kcal/100 ml [3]. Thay đổi khẩu phần chủ yếu làm thay đổi tỷ lệ từng loại axit béo cụ thể chứ không làm tăng tổng độ béo của sữa [2] [3].

Các bằng chứng nghiên cứu về chế độ ăn giàu chất béo

Một thử nghiệm can thiệp chéo tại Canada năm 2010 thực hiện trên 14 bà mẹ cho con bú, so sánh chế độ ăn ít béo (17,6% năng lượng từ béo) và nhiều béo (40,3% năng lượng từ béo) trong các đợt kéo dài 4 ngày [1]. Kết quả ghi nhận nồng độ axit béo chuỗi trung bình (MCFA) trong sữa mẹ ở nhóm ăn ít béo là 13,6%, cao hơn mức 11,4% ở nhóm ăn nhiều béo [1]. Khi nạp nhiều chất béo, hàm lượng axit stearic và axit alpha-linolenic trong sữa mẹ tăng lên rõ rệt sau 4 ngày [1].

Nghiên cứu quan sát năm 1982 khảo sát thói quen ăn uống của các bà mẹ cho thấy lượng chất béo chiếm 39% tổng năng lượng, trong khi sữa mẹ chứa trung bình 3,8% chất béo [2]. Khẩu phần chất béo bão hòa và chất béo không bão hòa đa của mẹ có mối tương quan thuận với lượng tương ứng trong sữa mẹ, trong đó mức tiêu thụ axit linoleic giải thích khoảng 27% biến thiên của chất này trong sữa [2].

Nghiên cứu năm 2013 tại Hy Lạp theo dõi phụ nữ cho con bú trong 6 tháng ghi nhận nồng độ chất béo sữa dao động từ 26,3 đến 30,2 g/l [4]. Lượng chất béo không bão hòa đa (PUFA) mẹ nạp vào trong tháng đầu sau sinh tương quan thuận rõ rệt với hàm lượng PUFA, omega-3, DHA và axit linoleic trong sữa [4]. Việc bổ sung chất béo không bão hòa đơn (MUFA) cũng tương quan với nồng độ PUFA và omega-6 [4].

Tại Ý năm 2020, nghiên cứu trên các mẫu sữa mẹ hiến tặng cho thấy chế độ ăn giàu rau củ quả làm tăng tổng lượng axit béo, chất béo bão hòa và MUFA trong sữa so với chế độ ăn Địa Trung Hải, nhưng lại làm suy giảm tiềm năng chống oxy hóa của sữa [5].

Tác động của chất béo sữa mẹ đến đường ruột của trẻ

Thành phần axit béo chuỗi dài mà người mẹ nạp qua thực phẩm có liên hệ mật thiết với hệ vi sinh đường tiêu hóa của con bú mẹ. Nghiên cứu năm 2022 trên 56 cặp mẹ con chứng minh mức đóng góp chất béo từ dầu ăn trong khẩu phần mẹ tương quan thuận với hàm lượng một số axit béo chuỗi dài (C16:0, C18:1, C16:1, C22:4) trong sữa [6].

Các axit béo này đóng vai trò điều hòa mật độ các chủng vi khuẩn có lợi như Lacticaseibacillus rhamnosus, Lacticaseibacillus fermentum và Lacticaseibacillus paracasei trong phân của trẻ [6]. Sự khác biệt về loại chất béo trong chế độ ăn giữa các vùng địa lý cũng được ghi nhận là yếu tố ảnh hưởng đến quá trình định cư của vi khuẩn đường ruột ở trẻ sơ sinh [3].

Hiểu lầm thường gặp về chất béo khi nuôi con bằng sữa mẹ

Nhiều người tin rằng mẹ ăn thật nhiều chất béo sẽ giúp sữa đặc hơn và con tăng cân nhanh hơn. Các phân tích chỉ ra rằng dinh dưỡng của mẹ hầu như không làm thay đổi tổng lượng đa lượng (chất béo, protein, carbohydrate) trong sữa mẹ [3]. Do đó, việc cố tình nạp lượng mỡ quá mức không giúp làm tăng nồng độ chất béo tổng thể của sữa mẹ [2] [3].

Một hiểu lầm khác là đánh đồng mọi loại chất béo chuyển hóa (trans fat). Nghiên cứu năm 2024 chỉ ra rằng các axit béo chuyển hóa tự nhiên như axit trans-vaccenic có trong thịt và sữa không gây hại cho nội mô như chất béo chuyển hóa công nghiệp, mà còn thể hiện đặc tính chống viêm [7].

Điều chưa biết từ các nghiên cứu hiện tại

Các tài liệu khoa học hiện có chưa giải đáp được một số vấn đề quan trọng:

  • Chưa có nghiên cứu xác định độ an toàn của trạng thái nhiễm ceton (ketosis) từ chế độ ăn keto đối với sức khỏe lâu dài của trẻ bú mẹ.
  • Dữ liệu hiện tại chưa phân tích cụ thể tác động của chất béo bão hòa từ thịt chế biến sẵn đối với chất lượng sữa mẹ.
  • Tác động dài hạn của việc hàm lượng DHA thấp trong sữa mẹ (ghi nhận ở một số khảo sát như 0,3% tổng axit béo) đối với sự phát triển võng mạc và não bộ của trẻ vẫn cần thêm theo dõi can thiệp [8].

Ai nên thận trọng khi điều chỉnh chất béo khẩu phần?

Phụ nữ đang nuôi con hoàn toàn bằng sữa mẹ không nên tự ý áp dụng chế độ ăn hạn chế carbohydrate nghiêm ngặt như keto khi chưa có chỉ định y khoa. Việc thiếu hụt dinh dưỡng kéo dài có thể gây hao hụt nguồn dự trữ của cơ thể mẹ, dù chất lượng sữa vẫn được ưu tiên bảo tồn [3].

Những người mẹ có tiền sử rối loạn lipid máu, bệnh lý tim mạch, suy giảm chức năng gan hoặc sỏi mật cần hỏi ý kiến bác sĩ chuyên khoa dinh dưỡng trước khi nạp lượng lớn chất béo vào khẩu phần ăn hàng ngày.

Gợi ý điều chỉnh chất béo thực tế cho bà mẹ

Để tối ưu hóa chất lượng sữa, người mẹ nên chú trọng đến chất lượng của nguồn chất béo thay vì chỉ chú ý đến số lượng:

  • Bổ sung nhóm chất béo không bão hòa đa và không bão hòa đơn để hỗ trợ hàm lượng PUFA, DHA và omega-3 tự nhiên trong sữa mẹ [4].
  • Hạn chế các nguồn chất béo chuyển hóa công nghiệp và chọn lọc các nguồn dinh dưỡng tự nhiên có hồ sơ axit béo tối ưu [7].
  • Duy trì chế độ ăn uống cân bằng, đa dạng thực phẩm để đảm bảo tiềm năng chống oxy hóa tự nhiên của sữa mẹ [5].

Chất béo trong khẩu phần ăn của mẹ quyết định trực tiếp cấu trúc axit béo của sữa mẹ chỉ sau vài giờ đến vài ngày. Mẹ cho con bú nên ưu tiên lựa chọn chất béo lành mạnh thay vì chạy theo các chế độ ăn cắt giảm tinh bột cực đoan. Mọi điều chỉnh lớn về dinh dưỡng trong giai đoạn cho con bú cần được thảo luận kỹ với bác sĩ hoặc chuyên gia dinh dưỡng.