Nhiều người có thói quen hạ kính ngắm cảnh hoặc tin rằng chỉ cần ngồi trong ô tô đóng kín cửa là làn da đã được che chắn tuyệt đối khỏi ánh nắng gay gắt. Không ít tài xế ngạc nhiên khi thấy cánh tay hoặc một nửa khuôn mặt phía cửa sổ bên vẫn bị sạm nám, đồi mồi và lão hóa nhanh hơn rõ rệt sau nhiều năm cầm lái.

Thực tế, kính chắn gió phía trước của ô tô có thể lọc được gần như toàn bộ tia bức xạ nguy hiểm nhất, nhưng các cửa sổ hai bên xe thì không làm được điều đó. Sự khác biệt về cấu tạo vật liệu giữa kính chắn gió trước và kính cửa sổ hông khiến một lượng lớn tia cực tím bước sóng dài vẫn âm thầm xuyên qua, tác động liên tục lên làn da người ngồi bên trong.

Cơ chế quang học: Vì sao tia cực tím xuyên qua kính xe không giống nhau?

Để hiểu vì sao kính xe không cản được đồng đều mọi bức xạ, cần nhìn vào bản chất của ánh sáng mặt trời chiếu xuống mặt đất. Bức xạ cực tím từ mặt trời chiếu tới bề mặt Trái Đất gồm hai dải sóng chính là UVB với bước sóng 280–315 nm và UVA với bước sóng 315–400 nm [1]. Trong một ngày mùa hè thông thường, khoảng 3,5% lượng bức xạ cực tím chạm tới mặt đất là tia UVB, trong khi khoảng 96,5% còn lại là tia UVA [1].

Tia UVB có bước sóng ngắn hơn nhưng mang năng lượng rất cao, là thủ phạm trực tiếp gây bỏng rát, cháy nắng và tổn thương DNA tế bào biểu bì. Ngược lại, tia UVA có bước sóng dài hơn, khả năng đâm xuyên sâu xuống tận lớp trung bì và hiện diện bền bỉ suốt cả ngày. Thủy tinh thông thường có thể hấp thụ gần như hoàn toàn tia UVB, nhưng lại để cho ít nhất 50% lượng tia UVA đi xuyên qua [1].

Trên xe hơi, các nhà sản xuất áp dụng các loại kính khác nhau cho từng vị trí vì lý do kỹ thuật và an toàn va chạm. Kính chắn gió phía trước bắt buộc phải làm từ kính dán nhiều lớp, tức gồm hai lớp kính ép chặt lấy một lớp màng nhựa trong suốt ở giữa [2]. Ngược lại, các cửa sổ hai bên sườn và kính phía sau thường chỉ được làm từ kính đơn không dán lớp lót hoặc kính tôi nhiệt [2]. Lớp màng nhựa kẹp giữa của kính chắn gió hoạt động như một màng lọc quang học hấp thụ bức xạ, ngăn chặn gần như tuyệt đối cả UVB lẫn phần lớn UVA. Trong khi đó, kính cửa sổ bên không có lớp lót này nên chỉ chặn được UVB mà vẫn để tia UVA lọt qua khoang lái [2].

Nghiên cứu thực nghiệm: Kính chắn gió trước cản bức xạ tốt đến mức nào?

Nhiều nghiên cứu đo đạc thực địa đã xác nhận năng lực bảo vệ vượt trội của kính chắn gió phía trước so với phần còn lại của xe hơi. Một khảo sát thực hiện trên 60 mẫu xe thương mại sản xuất từ năm 1998 đến 2011 tại Mexico đã đo lường tỷ lệ truyền tia cực tím qua các vị trí kính [3]. Kết quả cho thấy kính chắn gió trước chỉ cho 0,01% tia UVB và 0,9% tia UVA truyền qua khoang lái [3].

Gần đây hơn, một nghiên cứu so sánh thực nghiệm được triển khai từ ngày 10 tháng 6 đến ngày 2 tháng 8 năm 2024 tại các đại lý xe ở Philadelphia và New York đã kiểm tra 34 phương tiện thuộc các đời từ 2015 đến 2025 [4]. Nhóm tác giả đã đo đạc trên 15 xe chạy xăng, 9 xe hybrid và 10 xe thuần điện dưới ánh sáng tự nhiên để so sánh khả năng cản bức xạ [4]. Kết quả cho thấy kính chắn gió phía trước đạt tỷ lệ giảm tia UVA trung bình lên tới 99,25%, trong khi kính cửa sổ bên phía tài xế chỉ đạt mức giảm trung bình 88,78% [4].

Sự khác biệt về khả năng cản tia UVA giữa kính chắn gió trước và cửa sổ bên tài xế có ý nghĩa thống kê rất rõ ràng [4]. Đối với các dòng xe chạy xăng, kính chắn gió phía trước, kính hông phía sau và kính chắn gió sau cản tia UVA tốt hơn so với kính cửa sổ bên phía trước [4]. Xe thuần điện cũng cho thấy khả năng cản tia UVA ở kính chắn gió trước và kính chắn gió sau vượt trội hơn so với các cửa sổ bên [4]. Như vậy, dù công nghệ chế tạo ô tô liên tục cải tiến qua nhiều năm, kính chắn gió phía trước vẫn luôn là vị trí lọc tia cực tím hiệu quả nhất trên xe.

Lỗ hổng từ cửa sổ bên: Nơi tia UVA âm thầm xâm nhập

Trái ngược với sự kiên cố của kính chắn gió phía trước, kính cửa sổ hai bên xe lại là cửa ngõ chính để tia UVA xâm nhập vào cơ thể. Tại nghiên cứu trên 60 mẫu xe ở Mexico, trong khi kính chắn gió trước chỉ cho 0,9% UVA đi qua, thì kính cửa sổ bên của người lái và ghế phụ phía trước lại cho phép tới 16% lượng tia UVA truyền qua [3]. Lượng tia UVB qua kính cửa sổ bên là 2% [3].

Sự truyền dẫn của tia UVA qua kính cửa sổ bên phụ thuộc rất lớn vào vật liệu kính và màu sắc nhuộm của kính [5]. Một nghiên cứu chuyên sâu về các loại kính xe hơi cho thấy kính trong suốt không dán lớp lót cho tỷ lệ truyền tia UVA cao nhất, lên tới 62,8% [2]. Ngược lại, kính dán nhiều lớp có màu xám chỉ cho 0,9% tia UVA đi qua [2].

Để thấy rõ nguy cơ, các nhà khoa học đã tính toán thời gian tích lũy liều chiếu bức xạ UVA đạt mức 5 J/cm2, ngưỡng đủ để kích hoạt phản ứng phát ban đa dạng do ánh sáng ở những người nhạy cảm [2]. Khi ngồi cạnh cửa kính trong suốt không dán lớp lót, liều bức xạ 5 J/cm2 có thể tích lũy chỉ trong vòng 30 phút [2]. Trong khi đó, nếu ngồi sau lớp kính dán nhiều lớp màu xám, cơ thể phải mất tới 50 giờ tiếp xúc liên tục mới chạm tới ngưỡng liều này [2]. Điều đó chứng minh cửa sổ bên không dán lớp lót tiềm ẩn nguy cơ phơi nhiễm bức xạ rất nhanh chóng cho người ngồi gần cửa kính.

Tác hại âm thầm: Lão hóa da không đối xứng và tổn thương tế bào

Việc tiếp xúc thường xuyên với tia UVA truyền qua kính bên không gây cảm giác bỏng rát tức thì nên dễ khiến người đi xe chủ quan. Dù vậy, tác động tích lũy lâu dài của nó lên cấu trúc da lại vô cùng nghiêm trọng. Quá trình lão hóa do ánh nắng là nguyên nhân gây ra phần lớn những biến đổi về diện mạo khuôn mặt theo tuổi tác [1]. Dưới kính hiển vi mô bệnh học, bức xạ mặt trời làm xuất hiện các sợi đàn hồi loạn dưỡng, làm suy giảm lượng collagen và làm tăng hoạt tính của enzyme phân hủy protein matrix metalloproteinase-1 [1].

Một nghiên cứu đánh giá hiện tượng lão hóa da mặt không đối xứng đã theo dõi 10 người, gồm 8 phụ nữ và 2 nam giới, có dấu hiệu tổn thương lệch một bên mặt do tiếp xúc kéo dài với ánh nắng qua cửa kính [1]. Các phép đo sinh trắc học nửa mặt cho thấy sự khác biệt có ý nghĩa thống kê về điểm số lâm sàng của nếp nhăn, độ thô ráp của da vùng má và độ không đồng nhất màu sắc tại gò má giữa hai bên mặt [1]. Tình trạng mất nước qua biểu bì, độ ẩm của da và độ chùng nhão da ở bên mặt tiếp xúc nhiều với ánh nắng qua cửa sổ cũng có xu hướng biểu hiện xấu hơn [1].

Ở cấp độ tế bào, một thử nghiệm bảo vệ quang học trong ống nghiệm bằng phương pháp hấp thu đỏ trung tính trên tế bào 3T3 dưới bức xạ mô phỏng ánh sáng mặt trời đã đo lường mức độ phá hủy tế bào [6]. Kết quả cho thấy kính ô tô thông thường chỉ giúp giảm 29% tình trạng chết tế bào so với bức xạ không lọc [6]. Ngược lại, việc bổ sung thêm phim lọc tia cực tím giúp giảm tới 90% lượng tế bào chết, và khi kết hợp cả kính xe lẫn phim lọc thì mức độ bảo vệ nâng lên 93% [6]. Nghiên cứu chỉ ra rằng phơi nhiễm tia UVA mạn tính khi lái xe có thể góp phần gây giãn mạch máu nhỏ, đốm nâu đồi mồi, nếp nhăn, lỗ chân lông to, da chảy xệ cũng như các tổn thương tiền ung thư hoặc ung thư da [6].

Tác dụng của việc đóng kín cửa và dán thêm phim cách nhiệt

Nhiều người có thói quen hạ cửa kính để đón gió trời khi thời tiết mát mẻ, nhưng hành động này làm tăng vọt mức độ phơi nhiễm bức xạ của cơ thể. Một nghiên cứu tại Đức đo lường phơi nhiễm bức xạ cực tím trên 7 chiếc xe thuộc dòng trung lưu với các hình nhân đặt liều kế bào tử vi khuẩn Viospor [7]. Khi đóng kín toàn bộ cửa kính, liều bức xạ cực tím đo được trên cánh tay hành khách chỉ bằng 3–4% bức xạ môi trường bên ngoài [7]. Tuy nhiên, khi hạ mở cửa kính, liều bức xạ tiếp xúc trên cánh tay tăng vọt lên mức 25–31% bức xạ môi trường [7]. Thậm chí trên một chiếc xe mui trần mở hoàn toàn, liều bức xạ cá nhân đo được đạt tới 62% bức xạ xung quanh [7].

Các phép đo phổ quang học cho thấy kính cửa sổ xe thông thường chỉ cho các bước sóng dài hơn 335 nm đi qua, trong khi kính chắn gió dán nhiều lớp chỉ để các bước sóng dài hơn 380 nm lọt qua [7]. Khi các cửa sổ xe được đóng kín hoàn toàn, khoang xe loại bỏ được 98% tia UVB và 84% tia UVA từ môi trường [3].

Đối với những người muốn triệt tiêu nốt lượng UVA còn sót lại xuyên qua cửa kính bên, việc dán thêm phim cách nhiệt chống tia cực tím là giải pháp bổ trợ hiệu quả. Các loại phim dán thương mại có thể lọc tới mức chỉ cho dưới 4,5% tia UVA và gần 0% tia UVB đi qua [3]. Một nghiên cứu so sánh thực địa năm 1999 giữa hai chiếc xe giống hệt nhau cho thấy việc nhuộm màu hoặc dán phim cho tất cả các cửa sổ giúp giảm liều bức xạ gây ban đỏ tới 42 lần so với xe không dán kính màu khi đóng kín cửa [8]. Lượng phơi nhiễm UVA trung bình hàng ngày trong chiếc xe có cửa sổ dán màu cũng thấp hơn 3,8 lần so với chiếc xe không dán [8]. Ngoài ra, nghiên cứu này cũng ghi nhận phơi nhiễm UVA trong một chiếc xe sedan cỡ lớn cao hơn 1,3 lần so với một chiếc xe hatchback cỡ nhỏ do diện tích bề mặt kính đón sáng khác nhau [8].

Ai cần đặc biệt thận trọng khi ngồi trong xe hơi?

Mặc dù kính xe đã cản được phần lớn nguy cơ bỏng nắng tức thì do tia UVB, một số nhóm đối tượng vẫn phải đối mặt với nguy cơ sức khỏe nghiêm trọng từ lượng tia UVA xuyên qua cửa sổ bên:

  • Người mắc các bệnh lý da nhạy cảm với ánh sáng: Bệnh nhân bị phát ban đa dạng do ánh sáng thường ghi nhận các đợt bùng phát bệnh trong các chuyến hành trình bằng xe hơi [2]. Bức xạ UVA bước sóng dài xuyên qua kính bên có thể nhanh chóng kích hoạt tổn thương da ở nhóm đối tượng này [2], [7].
  • Người mắc các bệnh tự miễn mạn tính: Phim chống tia cực tím được xem là biện pháp bảo vệ thiết yếu đối với những người mắc các hội chứng nhạy cảm với bức xạ, điển hình là bệnh lupus ban đỏ hệ thống [6]. Lượng tia UVA lọt qua kính có thể thúc đẩy phản ứng viêm và kích phát đợt cấp của bệnh [6].
  • Tài xế chuyên nghiệp và người lái xe đường dài: Do tính chất công việc phải ngồi liên tục nhiều giờ mỗi ngày cạnh cửa kính bên, các tài xế chuyên nghiệp phải chịu liều chiếu UVA tích lũy rất cao theo năm tháng [7]. Vùng da mặt, tai, cổ và cánh tay phía cửa sổ là nơi dễ xuất hiện tổn thương tiền ung thư, dày sừng quang hóa và nếp nhăn sâu lệch bên nhất [6], [1].
  • Người có nguy cơ cao về thị lực: Tia UVA xuyên qua cửa kính không chỉ gây lão hóa da mà còn là tác nhân gây tổn thương cấu trúc mắt lâu dài, điển hình là thúc đẩy hình thành bệnh đục thủy tinh thể [6].

Những người thuộc nhóm có bệnh lý nền nhạy cảm ánh sáng cần tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa da liễu để được hướng dẫn phác đồ bảo vệ cá nhân phù hợp, thay vì chỉ ỷ lại vào kính xe nguyên bản.

Lời khuyên thực tế để bảo vệ làn da khi đi xe hơi

Từ các dữ liệu khoa học đã được chứng minh, người tham gia giao thông có thể chủ động thực hiện các biện pháp đơn giản nhưng mang lại hiệu quả bảo vệ quang học tối ưu:

  • Luôn đóng kín cửa sổ xe khi trời có nắng: Việc giữ cửa kính xe đóng kín là nguyên tắc căn bản nhất giúp cắt giảm ngay lập tức phơi nhiễm bức xạ trên cánh tay từ mức 25–31% xuống chỉ còn 3–4% so với môi trường ngoài trời [7]. Người lái xe chuyên nghiệp được khuyến cáo đặc biệt nên duy trì thói quen này trong những ngày nắng gắt [7].
  • Cân nhắc trang bị phim cách nhiệt hoặc kính dán nhiều lớp cho cửa sổ hông: Nhằm bù đắp cho nhược điểm của kính cửa bên nguyên bản, chủ xe có thể lắp đặt thêm các loại phim dán chống tia cực tím chuyên dụng hoặc lựa chọn kính hông dán nhiều lớp có màu để cản tối đa tia UVA [2], [6]. Phim dán hấp thụ tia cực tím giúp giảm tỷ lệ chết tế bào do ánh sáng mặt trời từ 29% xuống tới 93% [6].
  • Sử dụng trang phục bảo vệ khi di chuyển: Mặc áo dài tay là giải pháp vật lý hữu hiệu được các chuyên gia khuyến nghị để che chắn cánh tay khỏi luồng bức xạ UVA xuyên qua kính [2]. Đối với người lái xe, nên đặt cánh tay thấp hơn mép dưới của khung cửa sổ để hạn chế bị góc chiếu trực tiếp của ánh nắng chiếu thẳng vào da [2].
  • Duy trì thoa kem chống nắng quang phổ rộng: Kính cửa sổ bên vẫn để lọt tới 16% tia UVA và 2% tia UVB [3]. Do đó, việc thoa kem chống nắng có khả năng bảo vệ phổ rộng trước cả hai tia cực tím lên vùng mặt, tai, cổ và bàn tay trước khi lên xe là bước bảo vệ cần thiết cho các chặng hành trình kéo dài.

Kính chắn gió phía trước của ô tô có khả năng ngăn chặn gần như toàn bộ bức xạ UVB và UVA nhờ cấu trúc kính dán nhiều lớp, nhưng các cửa sổ hai bên xe vẫn để lọt một lượng tia UVA đáng kể. Hiểu rõ sự khác biệt quang học này sẽ giúp mỗi người chủ động kết hợp giữa việc đóng kín cửa kính, dán phim chuyên dụng và che chắn cá nhân, giữ cho làn da luôn khỏe mạnh trên mọi cung đường.