Bước vào tam cá nguyệt đầu tiên, nhiều phụ nữ mang thai thường rơi vào trạng thái âu lo trước thực đơn ăn uống hằng ngày. Một trong những câu hỏi phổ biến nhất tại các diễn đàn làm mẹ là liệu ăn nhãn trong 3 tháng đầu có làm tăng nguy cơ co thắt tử cung và dẫn tới sảy thai hay không.

Câu trả lời dựa trên các cơ sở sinh học và dinh dưỡng hiện nay là: chưa có bất kỳ bằng chứng khoa học xác thực nào chứng minh ăn quả nhãn trực tiếp gây co bóp tử cung hay làm tăng tỷ lệ sảy thai ở phụ nữ mang thai giai đoạn sớm. Nỗi sợ hãi này chủ yếu bắt nguồn từ các quan niệm truyền miệng dân gian về tính chất "nóng" của loại quả nhiệt đới này.

Nỗi lo sảy thai từ quan niệm dân gian về quả nhãn

Trong văn hóa ẩm thực truyền thống, nhãn thường bị gắn mác là loại quả có tính nhiệt cao, dễ gây "nóng trong", nổi mụn nhọt hoặc động thai nếu bà bầu sử dụng trong những tuần đầu tiên. Nhiều gia đình thậm chí cấm đoán tuyệt đối thai phụ đụng đũa vào nhãn vì lo sợ các cơn đau bụng bất thường sẽ xuất hiện ngay sau bữa ăn.

Thực tế, tam cá nguyệt đầu tiên là giai đoạn phôi thai làm tổ và hình thành các cấu trúc giải phẫu sơ khai. Sự thay đổi nội tiết tố đột ngột trong giai đoạn này thường đi kèm với những triệu chứng nhạy cảm như ốm nghén, đầy hơi, khó tiêu và đôi khi là những cơn đau trằn nhẹ vùng bụng dưới.

Khi một thai phụ tình cờ ăn nhãn rồi gặp các dấu hiệu khó chịu ở đường tiêu hóa hoặc xuất hiện cơn co thắt do nguyên nhân nội tại khác, quả nhãn rất dễ bị quy chụp là "thủ phạm". Sự trùng hợp về mặt thời điểm này đã nuôi dưỡng định kiến kéo dài qua nhiều thế hệ, tạo ra tâm lý hoang mang không đáng có cho các thai phụ.

Thực hư chuyện ăn nhãn kích thích tử cung co bóp

Dưới góc nhìn sản khoa và sinh học phân tử, hoạt động co bóp của tử cung chịu sự điều phối chặt chẽ từ hệ thống hormone và các kênh ion trên màng tế bào cơ trơn, chứ không bị kích hoạt bởi các thành phần dinh dưỡng thông thường có trong quả nhãn.

Nhãn thuộc họ Bồ hòn (Sapindaceae), có tên khoa học là Dimocarpus longan Lour. [1]. Các phân tích chuyên sâu cho thấy quả nhãn chứa nhiều hợp chất tự nhiên quý giá như vitamin, khoáng chất, các polyphenol và flavonoid, mang lại đặc tính chống oxy hóa, kháng khuẩn và chống viêm [2].

Hoàn toàn không có nghiên cứu nào tìm thấy bất kỳ độc tố, hợp chất alkaloid hay hoạt chất co mạch nào trong cùi nhãn có khả năng vượt qua hàng rào sinh học để kích thích thụ thể oxytocin tại cơ tử cung trong thai kỳ sớm. Do đó, giả thuyết cho rằng ăn một vài quả nhãn có thể gây sảy thai là điều thiếu cơ sở khoa học thực nghiệm.

Cơ chế giữ tử cung ổn định trong thai kỳ diễn ra thế nào?

Để hiểu tại sao thực phẩm thông thường khó kích hoạt sảy thai, cần nhìn vào cách tử cung tự bảo vệ trạng thái tĩnh lặng trong suốt quá trình thai nghén. Hoạt động co bóp tử cung được kiểm soát vô cùng tinh vi nhằm duy trì một thai kỳ an toàn và khỏe mạnh [3].

Một nghiên cứu công bố năm 2017 trên cơ tử cung chuột cống mang thai giai đoạn cuối đã làm sáng tỏ cơ chế ức chế co bóp của hormone progesterone [4]. Nghiên cứu này ghi nhận progesterone gây giãn dải cơ tử cung phụ thuộc vào nồng độ, đồng thời làm tăng đáng kể mức biểu hiện mRNA và protein của kênh kali TREK-1 [4]. Khi sử dụng chất ức chế TREK-1 là L-methionine, hiện tượng giãn cơ do progesterone bị đảo ngược một phần [4]. Kết quả này chỉ ra progesterone giữ trạng thái tĩnh của tử cung thông qua việc tăng cường biểu hiện và hoạt tính của kênh kali TREK-1 [4].

Cơ chế điều hòa kênh ion cũng được xác nhận trên mô người trong một nghiên cứu công bố năm 2019 [3]. Nghiên cứu tiến hành đo hoạt động co bóp trên các dải cơ tử cung thu thập từ phụ nữ mang thai đơn thai sinh non (Singleton-Preterm) và sinh đủ tháng [3]. Khi dải cơ tiếp xúc với lực căng cơ bản 2 g, oxytocin ở nồng độ $10^{-7}\text{ M}$ gây co bóp rõ rệt, nhưng khi tiếp xúc với lực căng kéo dài 8 g, tổng lực co bóp do oxytocin giảm đáng kể [3].

Nghiên cứu năm 2019 còn chỉ ra kênh TREK-1 tăng biểu hiện ở các trường hợp đơn thai đủ tháng so với sinh non và tăng lên khi thành tử cung bị kéo căng kéo dài [3]. Sự hoạt hóa kênh TREK-1 giúp làm giảm lực co bóp tử cung, trong khi ức chế TREK-1 bằng L-methionine làm phục hồi và gia tăng lực co [3]. Như vậy, sự ổn định của buồng tử cung trong thai kỳ phụ thuộc vào hoạt động nội tiết tự nhiên và hệ thống kênh dẫn truyền màng tế bào, không thể bị phá vỡ chỉ bởi việc ăn các loại trái cây tự nhiên [2, 3].

Dữ liệu bộ gen và hồ sơ dinh dưỡng của quả nhãn

Khi phân tích sâu về cấu trúc sinh học, các nhà khoa học nhận thấy nhãn thực chất là một nguồn dự trữ phong phú các hợp chất bảo vệ tế bào thay vì mang các tác nhân gây hại cho thai kỳ.

Một nghiên cứu giải trình tự bộ gen năm 2017 trên giống nhãn "Honghezi" của Trung Quốc đã công bố bản thảo bộ gen kích thước khoảng 471,88 Mb với 31.007 gen dự đoán [1]. Phân tích tái giải trình tự trên 13 mẫu nhãn trồng trọt chỉ ra các họ gen tham gia vào quá trình trao đổi chất thứ cấp đã mở rộng đáng kể (như DHS, SDH, F3'H, ANR, UFGT) và thu hẹp ở một số họ gen khác (như PAL, CHS, F3'5'H), góp phần tích lũy hàm lượng polyphenol rất cao trong quả [1]. Bộ gen nhãn cũng sở hữu lượng lớn các gen mã hóa thụ thể NBS-LRR giúp cây chống lại côn trùng, nấm và vi khuẩn [1].

Nối tiếp hướng đi này, một nghiên cứu hệ gen mức nhiễm sắc thể năm 2022 tiếp tục khẳng định nhãn là nguồn hóa chất thứ cấp dồi dào, mở rộng các họ gen sinh tổng hợp phenylpropanoid và terpenoid (sesquiterpenoid và triterpenoid) [5]. Nghiên cứu năm 2022 cũng ghi nhận sự mở rộng của họ gen UGT, vốn đóng vai trò kiểm soát các bước oxy hóa, hydroxyl hóa và glycosyl hóa cuối cùng để tạo ra các chất chuyển hóa đặc trưng mang lại hương vị và giá trị dinh dưỡng cho quả nhãn [5].

Bên cạnh đó, nghiên cứu hóa sinh năm 2021 nhấn mạnh rằng cùi nhãn (Dimocarpus longan Lour.) rất giàu vitamin, khoáng chất và các hợp chất sinh học có hoạt tính kháng virus, chống ung thư, ức chế tyrosinase và hỗ trợ cải thiện trí nhớ [2]. Những dữ liệu gen và hóa thực vật học này hoàn toàn không tìm thấy bất kỳ nhóm chất nào có đặc tính thúc đẩy chuyển dạ hay phá hủy niêm mạc tử cung [5, 6, 7].

Bằng chứng khoa học nói gì về nguy cơ sảy thai?

Mặc dù các nghiên cứu sinh học phân tử đã chứng minh nhãn chứa nhiều polyphenol và chất chống oxy hóa có lợi, y văn quốc tế hiện nay vẫn chưa có một thử nghiệm lâm sàng đối chứng ngẫu nhiên nào khảo sát trực tiếp việc tiêu thụ nhãn trên phụ nữ mang thai 3 tháng đầu [5, 6, 7].

Hầu hết các nghiên cứu hiện có về nhãn tập trung vào giải mã bộ gen, con đường trao đổi chất thứ cấp hoặc ứng dụng công nghệ sau thu hoạch để bảo quản cùi quả [5, 6, 7]. Điển hình như nghiên cứu năm 2021 kiểm tra hiệu quả phủ tinh dầu thymol 4% lên vỏ quả nhãn trong 5 phút kết hợp bao gói màng polyethylene ở 4 độ C, giúp kéo dài thời gian bảo quản lên 42 ngày so với 28 ngày ở mẫu đối chứng bằng nước cất [2].

Việc thiếu vắng các nghiên cứu lâm sàng sản khoa không đồng nghĩa với việc nhãn gây độc, mà phản ánh thực tế rằng quả nhãn được xếp vào nhóm thực phẩm nông sản an toàn cơ bản, không mang độc tính cấp tính để phải đưa vào các thử nghiệm cảnh báo y tế khẩn cấp. Do đó, việc gán ghép ăn nhãn với sảy thai hoàn toàn là sự suy diễn thiếu căn cứ thực nghiệm.

Những hiểu lầm thường gặp trong 3 tháng đầu thai kỳ

Hiểu lầm lớn nhất của các thai phụ là đồng nhất khái niệm "nóng trong" theo cách nói dân gian với hiện tượng tăng nhiệt độ cơ thể cục bộ gây hại cho bào thai. Về mặt sinh lý, nhiệt độ buồng tử cung được cơ thể mẹ điều hòa rất ổn định. Cảm giác háo nước hoặc bứt rứt sau khi ăn ngọt chỉ là phản ứng chuyển hóa đường đơn thông thường của hệ tiêu hóa.

Một hiểu lầm phổ biến khác là nhầm lẫn giữa rối loạn tiêu hóa và cơn co thắt tử cung. Khi ăn quá nhiều nhãn một lúc, lượng đường fructose cao có thể hút nước vào lòng ruột, gây lên men, sinh hơi và dẫn đến co thắt đại tràng nhẹ. Nhiều thai phụ thiếu kinh nghiệm lầm tưởng cảm giác quặn bụng dưới do ruột co bóp là dấu hiệu động thai, từ đó dấy lên nỗi sợ hãi không có thực.

Nguyên nhân y khoa thực sự của hơn 80% trường hợp sảy thai trong 3 tháng đầu xuất phát từ bất thường nhiễm sắc thể của phôi thai trong quá trình thụ tinh và phân chia tế bào, cùng với các vấn đề về miễn dịch, khiếm khuyết giải phẫu tử cung hoặc suy giảm hoàng thể. Chế độ ăn uống với một vài quả nhãn tươi hoàn toàn không thể làm biến đổi cấu trúc nhiễm sắc thể hay trực tiếp làm ngưng sự phát triển của phôi thai.

Ai nên thận trọng khi ăn nhãn?

Dù nhãn không trực tiếp kích thích co bóp cơ trơn tử cung, loại quả này vẫn có những đặc tính dinh dưỡng đòi hỏi một số nhóm thai phụ phải lưu tâm đặc biệt.

Nhãn là loại trái cây có chỉ số đường huyết tương đối cao và hàm lượng đường đơn dồi dào [2]. Những thai phụ có tiền sử đái tháo đường thai kỳ, người bị thừa cân béo phì hoặc thai phụ có kết quả xét nghiệm đường huyết lúc đói ở mức cao cần hạn chế tối đa việc ăn nhãn. Nạp lượng đường lớn đột ngột có thể khiến đường huyết dao động mạnh, làm tăng nguy cơ biến chứng chuyển hóa trong thai kỳ.

Bên cạnh đó, những thai phụ đang trong giai đoạn ốm nghén nặng, thường xuyên nôn ói, trào ngược dạ dày thực quản hoặc đầy bụng khó tiêu cũng không nên ăn nhiều nhãn cùng lúc. Lượng đường đậm đặc có thể làm chậm quá trình làm rỗng dạ dày, khiến cảm giác buồn nôn và ợ chua trở nên trầm trọng hơn. Phụ nữ có cơ địa dị ứng đặc biệt với các loại quả họ Bồ hòn cũng cần tham khảo ý kiến bác sĩ trước khi sử dụng.

Hướng dẫn ăn nhãn an toàn và đúng cách cho mẹ bầu

Để tận dụng nguồn polyphenol, vitamin và khoáng chất tự nhiên từ quả nhãn mà không gặp phải các tác dụng phụ ngoài ý muốn, thai phụ nên áp dụng các nguyên tắc ăn uống cân bằng [2]:

  • Kiểm soát khẩu phần: Mỗi lần ăn chỉ nên dùng khoảng 5 đến 8 quả nhãn tươi, tương đương một nắm nhỏ, không nên ăn liên tục mỗi ngày.
  • Thời điểm sử dụng: Nên ăn nhãn vào các bữa phụ cách xa bữa ăn chính khoảng 1 đến 2 giờ, tránh ăn ngay trước khi đi ngủ để không gây đầy bụng và trào ngược.
  • Lựa chọn nguồn gốc: Ưu tiên chọn nhãn tươi tự nhiên, vỏ còn nguyên vẹn, không có mùi lạ hay dấu hiệu lên men [2]. Cần rửa sạch vỏ dưới vòi nước chảy trước khi bóc để tránh bụi bẩn và nấm mốc bám vào phần thịt quả.
  • Tránh dạng chế biến sẵn: Hạn chế ăn long nhãn sấy khô hoặc nhãn ngâm đường đóng hộp, vì các sản phẩm này có mật độ đường cô đặc rất cao, dễ làm mất cân bằng dinh dưỡng.
  • Kết hợp đa dạng: Nên bổ sung nhãn xen kẽ với các loại trái cây có hàm lượng đường thấp hơn như ổi, táo, thanh long hoặc bơ để cân bằng lượng vi chất đưa vào cơ thể.

Thai phụ hoàn toàn có thể thưởng thức vị ngon ngọt tự nhiên của quả nhãn trong 3 tháng đầu thai kỳ với lượng vừa phải mà không cần phải lo sợ nguy cơ sảy thai. Duy trì một thực đơn phong phú, lắng nghe phản ứng của cơ thể và thảo luận với bác sĩ sản khoa khi có các bất thường về chuyển hóa luôn là chìa khóa để có một thai kỳ khỏe mạnh.