Nhiều người tìm đến các loại thảo mộc tự nhiên với niềm tin cải thiện sinh lực phái mạnh. Tuy nhiên, lá khát (Catha edulis) lại mang đến nhiều tác động tiêu cực hơn là lợi ích đối với sinh lý nam giới. Thói quen sử dụng lá khát thường xuyên có thể gây rối loạn cương dương và làm suy giảm nghiêm trọng chất lượng tinh trùng.
Các bằng chứng khoa học cho thấy hoạt chất trong lá khát gây độc trực tiếp lên hệ sinh dục nam. Dược liệu này làm tổn thương tinh hoàn, suy giảm nồng độ nội tiết tố testosterone và làm hỏng cấu trúc tinh trùng. Điều này trực tiếp làm tăng nguy cơ vô sinh, hiếm muộn ở nam giới.
Độc tính sinh sản từ lá khát
Lá khát chứa hoạt chất kích thích thần kinh chính là cathinone [1]. Hoạt chất này được xác định là nguyên nhân hàng đầu gây ra độc tính sinh sản ở cả người lẫn động vật thí nghiệm [1]. Việc tiếp xúc với cathinone trong lá khát liên quan mật thiết đến sự suy giảm khả năng tình dục và rối loạn chức năng sinh lý nam [1].
Cathinone trong lá khát gồm các dạng đồng phân quang học, trong đó đồng phân (-)-cathinone thể hiện độc tính mạnh nhất đối với hệ sinh sản [1]. Dưới tác động của hoạt chất này, quá trình sinh tinh bị đình trệ. Tế bào tinh trùng tạo ra giảm sút cả về số lượng lẫn khả năng di chuyển linh hoạt [1].
Ngoài ra, cathinone dạng không bền trong lá khát tươi sẽ tự phân hủy sau 48 giờ thu hái thành cathine và norephedrine [2]. Cả cathine và norephedrine đều có khả năng tác động trực tiếp lên chức năng tinh trùng của động vật có vú [2].
Cơ chế phá hủy tinh hoàn và ức chế testosterone
Tác động gây suy giảm sinh sản của lá khát bắt nguồn từ tổn thương vi thể tại mô tinh hoàn [1]. Hoạt chất cathinone gây thoái hóa mô kẽ tinh hoàn trên diện rộng [1]. Tình trạng xâm nhập tế bào viêm cũng được ghi nhận rõ rệt tại các cơ quan sản xuất tinh trùng [1].
Đặc biệt, nghiên cứu mô bệnh học cho thấy hai loại tế bào quan trọng nhất của tinh hoàn là tế bào Sertoli và tế bào Leydig đều bị teo nhỏ khi nhiễm độc cathinone [1]. Tế bào Leydig chịu trách nhiệm tổng hợp nội tiết tố nam, trong khi tế bào Sertoli nuôi dưỡng các tinh trùng non. Khi hai loại tế bào này teo biến, khả năng sản xuất testosterone lập tức tụt dốc [1].
Sự suy giảm nồng độ testosterone trong huyết tương khiến nam giới suy giảm ham muốn, khó duy trì cương cứng và rối loạn xuất tinh [1]. Hoạt chất từ lá khát còn làm tăng nồng độ serotonin trong não bộ, hiện tượng này có mối liên hệ mật thiết với việc ức chế testosterone huyết thanh [2].
Nghiên cứu trên loài linh trưởng
Một thử nghiệm năm 2013 thực hiện trên 6 cá thể khỉ đầu chó đực (Papio anubis) đã làm sáng tỏ độc tính của lá khát ở liều cao [3]. Động vật thí nghiệm được cho uống dịch chiết lá khát liều 500 g mỗi tuần, kéo dài liên tục trong vòng 1 tháng [3]. Các nhà khoa học thu thập mẫu tinh dịch bằng phương pháp kích thích điện và lấy mẫu huyết tương hàng tuần để đánh giá [3].
Kết quả cho thấy sự suy giảm đồng loạt ở các chỉ số sinh sản quan trọng [3]. Độ di động của tinh trùng giảm có ý nghĩa thống kê với p = 0,008 [3]. Mật độ tinh trùng sụt giảm mạnh với giá trị p = 0,041 [3]. Đáng chú ý nhất, độ toàn vẹn chất nhiễm sắc (chromatin) của tinh trùng bị phá vỡ nghiêm trọng với p = 0,0003 [3].
Song song với suy giảm tinh trùng, nồng độ testosterone huyết tương giảm đáng kể với p = 0,035 [3]. Nồng độ prolactin cũng hạ thấp với p = 0,0115 [3]. Mặc dù thể tích tinh dịch và nồng độ cortisol không thay đổi đáng kể (p > 0,05), việc suy giảm toàn diện chất lượng tinh trùng và hormone sinh dục cho thấy lá khát liều cao góp phần trực tiếp gây vô sinh nam [3].
Độc tính của cathinone trên mô hình chuột
Một nghiên cứu công bố năm 1990 đã đi sâu đánh giá độc tính sinh sản nam giới của các đồng phân cathinone trên chuột cống [1]. Động vật tiếp xúc với cathinone bị giảm lượng thức ăn tiêu thụ theo liều lượng và chậm tăng trọng lượng cơ thể [1]. Tác động ức chế này phản ánh độc tính chuyển hóa toàn thân của dược chất [1].
Xét nghiệm tinh dịch đồ của chuột ghi nhận mật độ tinh trùng và độ di động giảm rõ rệt [1]. Đồng thời, tỷ lệ tinh trùng có hình thái bất thường tăng vọt ở nhóm dùng cathinone [1]. Các biến dạng này cản trở khả năng di chuyển và thụ tinh tự nhiên của tinh trùng [1].
Nồng độ testosterone trong huyết tương của chuột cũng suy giảm nghiêm trọng [1]. Kết quả phân tích mô bệnh học tinh hoàn khẳng định sự thoái hóa tế bào mô kẽ và teo tế bào sản xuất hormone [1]. Nghiên cứu kết luận thành phần cathinone trong lá khát chịu trách nhiệm một phần hoặc toàn bộ đối với các rối loạn sinh sản ghi nhận trên người nhai lá khát [1].
Tác động phức tạp lên hệ thống nội tiết
Ảnh hưởng của lá khát lên nồng độ hormone cortisol có sự khác biệt giữa các loài động vật và phương thức sử dụng [2]. Ở khỉ đầu chó đực uống dầu chiết từ lá khát, nồng độ cortisol có xu hướng giảm [2]. Ngược lại, chiết xuất lá khát lại làm tăng cortisol phụ thuộc vào liều lượng trên chuột cống SD và thỏ đực New Zealand [2].
Trên người sử dụng, một nghiên cứu cắt ngang ghi nhận nồng độ cortisol tăng rõ rệt vào đầu buổi tối ở nhóm người nhai lá khát so với nhóm không dùng [2]. Cortisol tăng cao kéo dài là phản ứng căng thẳng của cơ thể, gây xáo trộn trục nội tiết dưới đồi - tuyến yên - tuyến thượng thận.
Bên cạnh đó, việc nhai lá khát kích hoạt giải phóng serotonin nồng độ cao trong não bộ người [2]. Nồng độ serotonin tăng cao này đi kèm với sự sụt giảm testosterone huyết thanh [2]. Mất cân bằng nội tiết tố nam là nguồn gốc của tình trạng giảm ham muốn tình dục và rối loạn cương dương [1].
Những thành phần độc hại đi kèm
Nguy cơ từ lá khát không chỉ dừng lại ở hoạt chất cathinone hay cathine [2]. Nghiên cứu tổng quan năm 2021 chỉ ra rằng norephedrine chiết xuất từ lá khát có thể kích thích tăng sinh tế bào lympho T ở chuột nhắt trắng Swiss albino, tiềm ẩn nguy cơ tổn thương gan, thận và kích thích miễn dịch quá mức [2].
Ngoài ra, lá khát chứa hàm lượng đáng kể axit tannic, flavonoid và các hợp chất polyphenol [2]. Axit tannic từ lá khát được ghi nhận có khả năng gây đột biến gen và tiềm ẩn nguy cơ sinh ung thư tại tế bào niêm mạc miệng của người [2]. Việc sử dụng lá khát theo đường nhai trực tiếp khiến niêm mạc miệng tiếp xúc thường xuyên với các chất gây hại này [2].
Mặc dù ở các mức liều thích hợp trong môi trường nghiên cứu, cathine và norephedrine có thể thúc đẩy phản ứng thụ tinh hoặc ức chế rụng túi cực đầu tự phát của tinh trùng động vật có vú, độc tính tích lũy của toàn bộ dược liệu vẫn vượt trội [2]. Sự kết hợp của nhiều hóa chất phức tạp trong lá khát mang lại rủi ro sức khỏe sinh sản lớn hơn rất nhiều so với bất kỳ lợi ích tiềm năng nào [2].
Hiểu lầm về thảo dược tăng cường sinh lực
Nhiều người lầm tưởng lá khát là loại thảo mộc kích thích hưng phấn và giúp kéo dài khả năng quan hệ tình dục. Nhận thức sai lầm này xuất phát từ tác dụng kích thích thần kinh trung ương tạm thời của cathinone, tạo cảm giác tỉnh táo và hưng phấn ngắn hạn [1].
Tuy nhiên, hưng phấn thần kinh không đồng nghĩa với việc cải thiện khả năng sinh lý thực thể. Trên thực tế, cathinone gây tổn thương trực tiếp đến cấu trúc tinh hoàn và ức chế sản sinh testosterone [1]. Sử dụng lâu dài sẽ dẫn đến tình trạng rối loạn cương dương và giảm ham muốn nghiêm trọng [1].
Việc ngộ nhận về tác dụng tráng dương khiến nhiều nam giới tiếp tục lạm dụng lá khát. Hậu quả là chất lượng tinh trùng suy giảm dần theo thời gian mà không có dấu hiệu cảnh báo sớm [1, 4]. Đến khi phát hiện vô sinh hoặc rối loạn cương dương rõ rệt, tổn thương mô kẽ tinh hoàn thường đã ở mức nặng [1].
Ai cần tuyệt đối tránh xa lá khát?
Nam giới trong độ tuổi sinh sản đang có kế hoạch sinh con cần tuyệt đối tránh xa lá khát. Các hoạt chất trong loại cây này làm giảm số lượng, cản trở chuyển động và phá vỡ cấu trúc chất nhiễm sắc của tinh trùng, dẫn đến nguy cơ hiếm muộn [3].
Những người đang gặp trục trặc về sinh lý như xuất tinh sớm, rối loạn cương dương hoặc suy giảm testosterone không được sử dụng thảo dược này. Độc tính của cathinone sẽ làm teo tế bào Leydig và khiến tình trạng bệnh lý trở nên trầm trọng hơn [1].
Bên cạnh đó, người có tổn thương gan, thận hoặc bệnh lý niêm mạc miệng cũng cần tránh tiếp xúc với lá khát. Norephedrine và axit tannic trong lá khát có thể gây tổn thương gan thận và biến đổi tế bào niêm mạc miệng [2]. Bất kỳ ai gặp các vấn đề sinh sản cần thăm khám chuyên khoa nam học thay vì tự ý tìm kiếm các loại thảo dược kích thích không rõ nguồn gốc.
Lời khuyên bảo vệ sức khỏe sinh sản
Để duy trì phong độ và bảo vệ chất lượng tinh trùng, nam giới cần từ bỏ hoàn toàn thói quen nhai hoặc sử dụng các sản phẩm chế biến từ lá khát [1, 4]. Không có mức liều an toàn cho việc sử dụng lá khát nhằm mục đích tăng cường sinh lý.
Phái mạnh nên xây dựng lối sống khoa học, duy trì chế độ dinh dưỡng cân bằng và tập luyện thể dục đều đặn để kích thích cơ thể sản sinh testosterone tự nhiên. Hạn chế tiếp xúc với các chất kích thích có hại cho hệ thần kinh và nội tiết.
Nếu nhận thấy dấu hiệu giảm ham muốn, khó cương cứng hoặc gặp khó khăn trong việc thụ thai sau một năm chung sống, nam giới cần đến các bệnh viện uy tín để làm xét nghiệm tinh dịch đồ và định lượng nội tiết. Việc can thiệp y khoa kịp thời giúp phát hiện và điều trị hiệu quả các tổn thương ở hệ sinh sản.