Trong đời sống thường nhật, nhiều gia đình vẫn lưu giữ thói quen hái lá lành ngạnh (còn gọi là lành ngạnh nam, cây đỏ ngọn) để nấu nước uống giải nhiệt hoặc dùng mỗi khi bị rối loạn tiêu hóa, tiêu chảy. Rất nhiều người băn khoăn liệu loại thảo mộc mọc hoang dã này có thực sự tiêu diệt được vi khuẩn gây hại trong đường ruột hay chỉ là liệu pháp tâm lý truyền miệng.

Câu trả lời ngắn gọn dựa trên các bằng chứng hiện có là: lành ngạnh chứa nhiều nhóm chất có hoạt tính kháng khuẩn rõ rệt trong phòng thí nghiệm, nhưng hiện chưa có đủ thử nghiệm lâm sàng trên người để khẳng định cây có thể thay thế thuốc kháng sinh hay đặc trị dứt điểm nhiễm khuẩn đường ruột. Việc dùng lành ngạnh chỉ nên xem là biện pháp hỗ trợ vệ sinh đường tiêu hóa theo lối truyền thống dưới dạng nước uống giải khát vừa phải.

Từ kinh nghiệm dân gian chữa tiêu chảy đến góc nhìn khoa học

Cây lành ngạnh nam có tên khoa học là Cratoxylum cochinchinense, thuộc họ Bứa (Clusiaceae), là loài cây bụi rụng lá phân bố rất phổ biến tại các quốc gia Đông Nam Á và miền nam Trung Quốc [1], [2]. Từ lâu đời, các bộ phận của cây như lá non, vỏ thân, rễ và nhựa đã được y học cổ truyền nhiều vùng sử dụng để hỗ trợ điều trị hàng loạt vấn đề sức khỏe khác nhau [1].

Người dân thường sắc rễ và vỏ thân lành ngạnh để làm thuốc lợi tiểu, hạ sốt, trị cảm cúm, ho và khàn tiếng [3], [1]. Đặc biệt, đối với hệ tiêu hóa, lá và vỏ cây được dân gian dùng phổ biến nhằm cải thiện tình trạng tiêu chảy, loét dạ dày ruột và các cơn đau bụng co thắt [1], [4], [2]. Bên cạnh đó, búp lá non của cây còn được người dân thu hái để phơi khô làm trà thảo mộc thơm mát, quả non thậm chí còn được dùng làm gia vị trong nấu ăn [1], [2].

Chính kinh nghiệm sử dụng để cầm tiêu chảy kéo dài qua nhiều thế hệ đã thúc đẩy các nhà hóa thực vật học và dược lý học tìm kiếm câu trả lời xem liệu bên trong loài thảo mộc này có chứa các phân tử tự nhiên mang khả năng chống lại các vi sinh vật gây bệnh hay không [2].

Dược liệu lành ngạnh có thực sự ức chế vi khuẩn đường ruột?

Xét dưới góc độ hóa dược hiện đại, lành ngạnh thực sự là một "kho báu" các hợp chất có hoạt tính sinh học [2]. Một bài tổng quan dược lý toàn diện vào năm 2023 đã tổng hợp dữ liệu từ hơn 150 báo cáo khoa học và ghi nhận có tới 277 chất chuyển hóa thứ cấp đã được phân lập từ chi Cratoxylum [2].

Trong số 277 chất này, các dẫn xuất xanthone chiếm tỷ lệ áp đảo nhất với 205 hợp chất, tương đương 74% tổng số thành phần [2]. Kế tiếp là các nhóm chất quan trọng khác bao gồm flavonoid, anthraquinone, triterpenoid, benzophenone, phytosterol và tocopherol [2]. Các hợp chất tự nhiên này mang lại cho cây phổ tác dụng dược lý đa dạng như chống oxy hóa, kháng khuẩn, chống viêm, kháng virus, bảo vệ dạ dày và bảo vệ gan [2].

Đáng chú ý, các hợp chất nhóm flavonoid và phenolic được tìm thấy với hàm lượng đặc biệt đậm đặc trong dịch chiết lá lành ngạnh nam [5]. Dù vậy, đối với câu hỏi liệu thảo dược này có ức chế chọn lọc vi khuẩn đường ruột gây hại hay không, khoa học hiện nay xác nhận các hoạt chất của cây có khả năng ức chế vi khuẩn trong mô hình thực nghiệm, nhưng phổ tác dụng cụ thể trên hệ vi sinh đường ruột người vẫn cần được nghiên cứu chuyên sâu hơn [6], [7].

Cơ chế kháng khuẩn từ kho hoạt chất flavonoid và xanthone

Để hiểu cách lành ngạnh tác động lên vi khuẩn, các nhà khoa học đã phân tích sâu các cơ chế phân tử của từng nhóm hoạt chất tự nhiên có trong loài thực vật này [7], [5].

Một nghiên cứu công bố năm 2021 đã định lượng chiết xuất methanol từ lá lành ngạnh nam (Cratoxylum cochinchinense) và ghi nhận hàm lượng phenolic lên tới 129,0 ± 2,5495 mg GA/g dịch chiết thô, cùng hàm lượng flavonoid dồi dào đạt 159,0 ± 2,1529 mg QE/g dịch chiết thô [5]. Chiết xuất này cũng thể hiện tiềm năng chống oxy hóa rất mạnh mẽ [5].

Cơ chế kháng khuẩn của flavonoid và phenolic trong thực vật thường liên quan đến khả năng tạo phức hợp với protein của thành tế bào vi khuẩn, phá vỡ tính toàn vẹn của màng tế bào và ức chế các enzyme quan trọng duy trì sự sống của vi sinh vật [5]. Nghiên cứu năm 2021 đã phát hiện dịch chiết lá lành ngạnh có thể ức chế enzyme peptidyl arginine deiminase (PPAD) - một yếu tố độc lực tiết ra từ vi khuẩn kỵ khí [5]. Khi thử nghiệm ở nồng độ 1 mg/mL, dịch chiết lá lành ngạnh làm giảm nồng độ citrulline xuống còn 24,37 ± 3,25 mM, thấp hơn gấp 5 lần so với nhóm đối chứng âm (114,23 ± 3,31 mM) [5].

Mô phỏng gắn kết phân tử (docking) chỉ ra rằng các hoạt chất như mangiferin (một dẫn xuất polyphenol) và vismiaquinone A đã hình thành liên kết hydro cùng các tương tác pi-pi với các axit amin tại vị trí hoạt động của enzyme (Asp130, Arg152, Arg154 và Trp127), từ đó khóa chặt hoạt động của enzyme gây hại [5]. Điều này chứng minh các hợp chất phenolic và flavonoid của cây có khả năng làm suy yếu độc lực của vi khuẩn một cách trực tiếp [5].

Bên cạnh đó, các dẫn xuất xanthone - nhóm hoạt chất chiếm 74% trong cây - cũng đóng vai trò quyết định [2]. Nghiên cứu năm 2017 khảo sát 29 hợp chất phân lập từ chi Cratoxylum, bao gồm 22 xanthone, 4 triterpene và 3 anthraquinone, đã chỉ ra rằng tất cả các anthraquinone phân lập được đều cho hiệu quả kháng khuẩn từ mức độ vừa phải đến mức độ cao [7]. Nhiều hợp chất xanthone và triterpene cũng thể hiện tác dụng kháng khuẩn trực tiếp và chống viêm mạnh mẽ, tương đương với dexamethasone trong thử nghiệm tế bào [7].

Các nghiên cứu khoa học ghi nhận những gì?

Các công bố khoa học từ trước đến nay đã từng bước làm sáng tỏ cấu trúc hóa học và hoạt tính sinh học từ các bộ phận khác nhau của cây lành ngạnh [6], [3], [1], [4].

Vào năm 2009, một nghiên cứu hóa thực vật đã phân lập thành công 9 hợp chất phenolic từ vỏ thân của loài C. maingayi và quả của loài C. cochinchinense [3]. Nghiên cứu ghi nhận các hợp chất thuộc nhóm 1,3,5,6-oxygenated xanthone, 1,3,7-oxygenated xanthone và các dẫn xuất vismione [3]. Ngoài hoạt tính kháng ký sinh trùng sốt rét Plasmodium falciparum và gây độc tế bào ung thư phổi, các báo cáo liên quan trong nhóm nghiên cứu cũng nhấn mạnh tiềm năng kháng khuẩn tự nhiên của các xanthone từ chi này [3].

Đến năm 2012, các nhà nghiên cứu đã thu thập mẫu thân cây lành ngạnh nam tại Việt Nam để phân lập các xanthone khung lồng mới và các dẫn xuất prenylxanthone [4]. Nghiên cứu đã xác định hàng loạt dẫn xuất của alpha-mangostin và cochinchinone A có hoạt tính sinh học đa dạng, bao gồm ức chế con đường viêm NF-kappaB p65 (với hợp chất 1,3,7-trihydroxy-2,4-diisoprenylxanthone đạt IC50 là 2,9 muM) [4]. Hoạt tính chống viêm này gián tiếp hỗ trợ làm dịu các tổn thương sưng viêm ở niêm mạc tiêu hóa vốn thường đi kèm khi vi khuẩn xâm nhập [4].

Vào năm 2015, nghiên cứu về vỏ thân cây lành ngạnh nam (Cratoxylum cochinchinense) tiếp tục phân lập được một xanthone mới đặt tên là cochinchinone M cùng với 12 hợp chất đã biết [6]. Các nhà khoa học đã tiến hành đánh giá phổ hoạt tính kháng khuẩn và khả năng ức chế enzyme acetylcholinesterase của các hợp chất này, tái khẳng định vỏ thân của cây là nguồn cung cấp dồi dào các phân tử có khả năng kháng khuẩn [6].

Gần hơn, vào năm 2019, các nhà khoa học đã phân lập thêm một cặp đối quang xanthone mới là (+)- và (-)-cracochinxanthone A cùng 30 hợp chất tương tự từ cành và lá của cây lành ngạnh nam [1]. Dù nghiên cứu này chủ yếu đánh giá độ nhạy cảm của các dòng tế bào ác tính và chỉ ra vai trò của các nhóm prenyl và geranyl, nó tiếp tục bổ sung vào danh mục các phân tử sinh học có hoạt tính mạnh mẽ mà loài cây này sở hữu [1].

Khoảng cách giữa phòng thí nghiệm và cơ thể người

Mặc dù các dữ liệu phân lập và thử nghiệm sinh học cho thấy lành ngạnh chứa nhiều chất kháng khuẩn, người tiêu dùng cần nhìn nhận một cách khách quan về giới hạn của các bằng chứng khoa học hiện nay [4], [7].

Hầu hết các nghiên cứu về hoạt tính kháng khuẩn của lành ngạnh mới chỉ dừng lại ở quy mô in vitro (trong đĩa petri phòng thí nghiệm) hoặc mô phỏng trên máy tính in silico [7], [5]. Việc chiết xuất một hợp chất tinh khiết và cho tiếp xúc trực tiếp với vi khuẩn trong ống nghiệm hoàn toàn khác với việc con người uống nước sắc lá lành ngạnh qua đường tiêu hóa [4], [5].

Khi đi vào cơ thể, các hoạt chất polyphenol, flavonoid hay xanthone phải trải qua quá trình tiêu hóa ở dạ dày, chịu tác động của dịch mật, hệ vi sinh đường ruột và quá trình chuyển hóa tại gan [4]. Thử nghiệm năm 2012 trên thân cây lành ngạnh Việt Nam từng cho thấy một hợp chất (3,6-di-O-acetyl-alpha-mangostin) có hoạt tính rất mạnh trong ống nghiệm nhưng khi đem thử nghiệm in vivo trên động vật (tiêm màng bụng liều 20 mg/kg) lại hoàn toàn không thể hiện hoạt tính [4]. Điều này minh chứng rằng nồng độ và dạng tồn tại của hoạt chất trong cơ thể sống có thể suy giảm hoặc mất tác dụng do rào cản hấp thu [4].

Hơn nữa, chưa có thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng nào trên người đánh giá trực tiếp khả năng tiêu diệt các chủng vi khuẩn gây tiêu chảy thường gặp ở đường ruột của nước sắc lá lành ngạnh. Do đó, không thể đánh đồng tiềm năng kháng khuẩn trong phòng thí nghiệm thành công dụng điều trị nhiễm khuẩn đường ruột trên thực tế [6], [7].

Những hiểu lầm phổ biến khi dùng lành ngạnh cho tiêu hóa

Hiểu lầm lớn nhất của nhiều người là xem nước lá lành ngạnh như một loại "kháng sinh tự nhiên" có thể chữa dứt điểm mọi cơn tiêu chảy nhiễm trùng. Tiêu chảy có thể do nhiều nguyên nhân: ngộ độc thực phẩm, vi khuẩn xâm lấn, virus rota, ký sinh trùng hoặc rối loạn nhu động ruột. Việc tự ý uống nước lá đậm đặc để cầm tiêu chảy có thể vô tình làm chậm quá trình đào thải độc tố của cơ thể, khiến tình trạng nhiễm trùng diễn tiến nặng hơn.

Một hiểu lầm khác là cho rằng thảo dược thiên nhiên thì uống bao nhiêu cũng an toàn, không có độc tính. Trên thực tế, nghiên cứu năm 2017 đã chỉ ra rằng một số xanthone phân lập từ chi Cratoxylum có biểu hiện độc tính đối với các tế bào nguyên bào sợi nướu người (HGF) và bạch cầu đơn nhân khi ở nồng độ cao [7]. Vì vậy, việc lạm dụng nước sắc quá đặc hoặc uống liên tục thay thế hoàn toàn nước lọc hàng ngày là điều không nên.

Ngoài ra, nhiều người tin rằng lá lành ngạnh chỉ diệt vi khuẩn có hại và giữ lại vi khuẩn có lợi. Khoa học hiện chưa ghi nhận bất kỳ bằng chứng nào về tính chọn lọc tinh vi này của thảo dược; các hợp chất kháng khuẩn tự nhiên khi dùng sai cách vẫn có nguy cơ gây mất cân bằng hệ vi sinh đường ruột vốn có.

Những ai cần thận trọng khi sử dụng?

Dù là loại trà thảo mộc truyền thống tương đối quen thuộc, một số nhóm đối tượng sau đây cần hết sức cẩn trọng trước khi sử dụng các sản phẩm từ cây lành ngạnh:

  • Người đang bị tiêu chảy cấp dữ dội, đi ngoài ra máu hoặc kèm sốt cao: Đây là dấu hiệu cảnh báo nhiễm trùng đường tiêu hóa mức độ nặng, cần đến ngay cơ sở y tế để được bù nước điện giải và chỉ định phác đồ kháng sinh phù hợp, tuyệt đối không tự điều trị bằng nước lá.
  • Phụ nữ mang thai và phụ nữ đang cho con bú: Hiện chưa có dữ liệu nghiên cứu an toàn về độc tính phôi thai hay khả năng bài tiết qua sữa mẹ của các xanthone và alkaloid từ lành ngạnh [7].
  • Trẻ nhỏ và trẻ sơ sinh: Hệ tiêu hóa và chức năng gan thận của trẻ chưa hoàn thiện, không nên cho trẻ uống các loại nước sắc thảo mộc chứa lượng lớn polyphenol đậm đặc.
  • Bệnh nhân đang sử dụng các loại thuốc điều trị bệnh mạn tính: Các hợp chất trong lành ngạnh có thể tương tác với enzyme chuyển hóa thuốc tại gan hoặc làm thay đổi khả năng hấp thu của các thuốc uống cùng thời điểm. Người có bệnh nền nên tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi dùng.

Gợi ý cách dùng lành ngạnh an toàn trong đời sống

Nếu bạn muốn sử dụng lành ngạnh như một loại thảo mộc hỗ trợ tiêu hóa và nâng cao sức đề kháng dựa trên kinh nghiệm dân gian, nên áp dụng theo những nguyên tắc an toàn sau:

  • Lựa chọn bộ phận và nguồn gốc: Dân gian chủ yếu dùng búp lá non hoặc lá bánh tẻ phơi khô của cây [1]. Cần thu hái ở những vùng đồi núi tự nhiên sạch sẽ, không nhiễm thuốc bảo vệ thực vật hay hóa chất độc hại.
  • Liều lượng và cách chế biến: Không nên sắc nước quá đặc. Chỉ nên dùng khoảng 10-15g lá khô hãm với 1-1,5 lít nước sôi tương tự như cách hãm trà xanh thông thường [1]. Nước trà nên có màu vàng đỏ nhạt, vị thanh hơi chát nhẹ.
  • Thời điểm uống: Thích hợp nhất là uống ấm sau bữa ăn khoảng 30 phút. Tránh uống trà lành ngạnh lúc bụng đang cồn cào đói vì vị chát và các hợp chất phenolic có thể kích ứng niêm mạc dạ dày [5].
  • Kết hợp lối sống khoa học: Để hệ tiêu hóa luôn khỏe mạnh, việc quan trọng nhất là tuân thủ nguyên tắc ăn chín uống sôi, vệ sinh tay trước khi ăn, bổ sung nhiều chất xơ từ rau củ quả và uống đủ nước mỗi ngày.

Tóm lại, cây lành ngạnh là một dược liệu quý của vùng nhiệt đới với hàm lượng flavonoid, phenolic và xanthone dồi dào có hoạt tính kháng khuẩn trong phòng thí nghiệm [7], [5], [2]. Tuy nhiên, loại cây này không thể thay thế cho các liệu pháp điều trị y khoa khi bị nhiễm khuẩn tiêu hóa. Hãy sử dụng lành ngạnh một cách chừng mực như một thức uống thảo mộc lành mạnh và luôn tham vấn ý kiến bác sĩ khi gặp các vấn đề sức khỏe bất thường.