Long nha thảo có thực sự bảo vệ gan và giảm tích tụ mỡ gan?

Chế độ ăn nhiều dầu mỡ, đồ ngọt cùng lối sống ít vận động đang khiến tình trạng thoái hóa mỡ gan trở thành nỗi lo lắng phổ biến ở nhiều gia đình. Khi được chẩn đoán gan nhiễm mỡ, nhiều người có tâm lý tìm kiếm các loại trà thảo mộc hoặc dược liệu tự nhiên với hy vọng lọc sạch mỡ trong gan và hạ men gan nhanh chóng. Trong số các thảo dược được nhắc đến gần đây, Long nha thảo nổi lên như một vị thuốc được đồn thổi có công dụng giải độc gan và giảm tích tụ mỡ vượt trội.

Thực tế, các công trình nghiên cứu hiện đại cho thấy chiết xuất từ Long nha thảo có khả năng hỗ trợ cải thiện chuyển hóa mỡ và bảo vệ tế bào gan trong các mô hình thí nghiệm. Dược liệu này hoạt động bằng cách can thiệp vào các enzyme tạo mỡ, điều hòa phản ứng viêm và giảm bớt căng thẳng oxy hóa tại mô gan. Tuy nhiên, tác dụng này mới chỉ dừng lại ở thử nghiệm tiền lâm sàng trên động vật và tế bào, hoàn toàn không thể thay thế cho phác đồ điều trị y khoa hay lối sống khoa học.

Gan nhiễm mỡ do ăn uống và cơ chế gây tổn thương

Gan là cơ quan trung tâm chịu trách nhiệm chế biến và chuyển hóa các chất dinh dưỡng từ thức ăn. Khi cơ thể nạp quá nhiều năng lượng từ chất béo bão hòa hoặc đường tinh luyện, lượng acid béo tự do đổ về gan sẽ vượt quá khả năng xử lý. Mỡ thừa không kịp giải phóng sẽ chuyển hóa thành triglyceride rồi lắng đọng ngay bên trong các túi bào tương của tế bào gan, dẫn đến thoái hóa mỡ gan.

Tình trạng tích tụ lipid kéo dài không đơn thuần là sự ứ đọng thụ động. Sự dư thừa mỡ sẽ kích hoạt chuỗi phản ứng viêm cục bộ, phóng thích các cytokine tiền viêm và tạo ra lượng lớn các gốc tự do gây hại. Nếu không được kiểm soát kịp thời, các tế bào gan sẽ bị tổn thương hoại tử, làm giải phóng men gan vào máu và dẫn tới quá trình xơ hóa mô gan.

Kiểm soát tích tụ mỡ ở gan từ thực nghiệm tiền lâm sàng

Để đánh giá thực hư khả năng giảm mỡ của Long nha thảo, các nhà khoa học đã tiến hành nhiều thử nghiệm trên động vật bị gây nhiễm mỡ bằng chế độ ăn giàu chất béo. Một nghiên cứu công bố năm 2017 đã sử dụng chiết xuất nước của Long nha thảo trên chuột cống ăn chế độ nhiều béo ^[1]. Kết quả nhuộm mô học gan bằng phương pháp nhuộm đỏ dầu (Oil Red O) cho thấy nhóm chuột ăn béo bị tích tụ lipid dày đặc trong bào tương tế bào gan ^[1].

Khi được can thiệp bằng chiết xuất Long nha thảo, lượng lipid tích tụ trong gan của nhóm động vật này đã giảm đi rõ rệt ^[1]. Điểm số phân loại thoái hóa mỡ gan ở nhóm dùng thảo dược cũng thấp hơn đáng kể so với nhóm đối chứng chỉ ăn nhiều mỡ ^[1]. Đồng thời, hàm lượng adiponectin, một loại hormone có nguồn gốc từ mô mỡ giúp tăng cường đốt cháy chất béo và bảo vệ gan, vốn bị giảm sút ở nhóm ăn béo thì đã tăng xấp xỉ 2 lần khi được bổ sung Long nha thảo ^[1].

Một nghiên cứu khác tiến hành năm 2020 trên chuột bị cắt buồng trứng nhằm mô phỏng phụ nữ mãn kinh bị suy giảm estrogen kết hợp với chế độ ăn nhiều chất béo ^[2]. Trong mô hình này, việc thiếu hụt nội tiết tố khiến chuột tích tụ lượng triglyceride trong gan nhiều hơn hẳn bình thường ^[2]. Việc bổ sung Long nha thảo đã cho thấy xu hướng làm giảm trọng lượng gan và ngăn ngừa tình trạng tích lũy mỡ gan ở nhóm động vật ăn béo này ^[2].

Ức chế con đường tổng hợp mỡ và cải thiện nhạy cảm insulin

Bên cạnh việc quan sát cấu trúc mô học, các nhà nghiên cứu đã đi sâu tìm hiểu cơ chế phân tử điều hòa chất béo của Long nha thảo. Quá trình chuyển hóa mỡ tại gan được chi phối bởi hệ thống các enzyme và yếu tố phiên mã tham gia vào hai chu trình đối nghịch: tân tạo mỡ và oxy hóa chất béo ^[2]. Khi phân tích mức độ biểu hiện gen ở chuột cắt buồng trứng, Long nha thảo làm giảm đáng kể lượng mRNA của các gen đồng hóa lipid quan trọng như Acaca, Fas và Hmgcr ^[2].

Đây là các gen mã hóa cho những enzyme giữ vai trò then chốt, quyết định tốc độ tổng hợp acid béo và cholesterol nội sinh tại gan ^[2]. Việc ức chế biểu hiện của các gen này đã ngăn chặn nguồn cung cấp mỡ mới, từ đó hạn chế nguy cơ gan nhiễm mỡ ^[2]. Đáng chú ý, thảo dược này không gây ảnh hưởng lên các gen tham gia vào quá trình beta-oxy hóa như acyl-CoA-dehydrogenase hay carnitine palmitoyltransferase 1A ^[2].

Ngoài ra, tình trạng tích mỡ tại gan luôn gắn liền với hiện tượng kháng insulin và rối loạn chuyển hóa đường huyết ^[2]. Nghiên cứu năm 2020 ghi nhận nồng độ đường huyết lúc đói ở nhóm chuột dùng Long nha thảo liều 0,5% thấp hơn đáng kể so với nhóm không được can thiệp ^[2]. Thảo dược này cũng làm giảm hiệu quả nồng độ acid béo tự do trong huyết thanh, từ đó hỗ trợ cải thiện độ nhạy của insulin và ổn định quá trình chuyển hóa glucose ^[2]. Nghiên cứu năm 2017 cũng chỉ ra việc điều trị bằng Long nha thảo làm giảm mạnh biểu hiện của gen G6pd và Serpine1 (mã hóa PAI-1), những yếu tố liên quan chặt chẽ đến tình trạng kháng insulin tại gan ^[1].

Khả năng chống oxy hóa và ngăn chặn chuỗi phản ứng viêm

Khi các giọt mỡ ứ đọng trong tế bào, hiện tượng stress oxy hóa và viêm nhiễm mạn tính sẽ bùng phát, làm tổn thương màng tế bào và khiến men gan rò rỉ vào hệ tuần hoàn. Long nha thảo được chứng minh là nguồn cung cấp dồi dào các hợp chất tự nhiên có hoạt tính sinh học cao. Một phân tích năm 2020 cho thấy hàm lượng polyphenol tổng số trong chiết xuất Long nha thảo đạt 44,30 ± 1,61 mg GAE/g và hàm lượng flavonoid tổng số đạt 29,65 ± 1,81 mg QE/g ^[3].

Kỹ thuật sắc ký lỏng hiệu năng cao HPLC đã xác định acid gallic là hợp chất phenolic chiếm tỷ lệ cao nhất trong chiết xuất, theo sau là rutin, genistein, taxifolin, quercetin, luteolin và apigenin ^[3]. Dược liệu này thể hiện hoạt tính dọn dẹp các gốc tự do DPPH, ABTS và nitrit tùy thuộc vào nồng độ ^[3]. Thử nghiệm trên tế bào gan HepG2 của người bị kích thích bởi nội độc tố vi khuẩn LPS cho thấy, ở nồng độ 100 và 200 microgam/mL, chiết xuất Long nha thảo đã đưa lượng gốc oxy hóa phản ứng nội bào trở về mức nền bình thường mà không gây độc tế bào ^[3].

Dược liệu này cũng phục hồi biểu hiện của gen và protein enzyme chống oxy hóa glutathione peroxidase bị ức chế bởi nội độc tố ^[3]. Ở cấp độ cơ quan, một nghiên cứu năm 2009 về chiết xuất methanol từ lá Long nha thảo đã chứng minh khả năng ức chế quá trình oxy hóa liposome và bảo vệ deoxyribose ^[4]. Tại mức 600 microgam, chiết xuất thể hiện hiệu quả bảo vệ tổn thương protein lên tới 82,05% và tại mức 300 microgam cho thấy khả năng liên kết ion kim loại đạt 32,64% đối với hydro peroxide ^[4]. Quá trình oxy hóa 2'-deoxyguanosine thành chất chỉ điểm tổn thương 8-OH-2'dG cũng bị ngăn chặn hiệu quả ^[4].

Về mặt kháng viêm, chiết xuất nước của cây làm giảm rõ rệt nồng độ các protein gây viêm trong huyết thanh chuột ăn béo như IL-6 và TNF-alpha ^[1]. Ở cấp độ phân tử tại mô gan, biểu hiện của các gen tiền viêm như Il1b, Tnf bị ức chế mạnh mẽ, đồng thời biểu hiện của Fabp5 giảm 8 lần và Il6 giảm 4 lần ^[1]. Trên tế bào HepG2, dịch chiết Long nha thảo cũng ức chế các gen cytokine tiền viêm do độc tố LPS kích hoạt phụ thuộc theo liều lượng ^[3].

Tác dụng bảo vệ tế bào gan trước nguy cơ ứ mật và độc chất

Không chỉ dừng lại ở mô hình nhiễm mỡ do dinh dưỡng, các hoạt chất tinh khiết trong Long nha thảo còn cho thấy khả năng che chở tế bào gan trước nhiều tác nhân xâm hại khác. Nghiên cứu thực hiện năm 2004 trên chiết xuất nước từ rễ Long nha thảo đã phân lập được hai hợp chất isocoumarin gồm agrimonolide và agrimonolide 6-O-beta-D-glucoside cùng hoạt chất (+)-catechin ^[5]. Agrimonolide thể hiện tác dụng bảo vệ tế bào gan HepG2 chống lại độc tính gây ra bởi tacrine với giá trị EC50 là 88,2 ± 2,8 microM ^[5].

Hoạt chất này cũng bảo vệ tế bào gan nguyên phát của chuột cống trước sự hủy hoại của tert-butyl hydroperoxide với giá trị EC50 đạt 37,7 ± 1,6 microM ^[5]. Bước sang nghiên cứu năm 2021, hoạt chất agrimonolide tiếp tục được thử nghiệm trên mô hình chuột bị tổn thương ứ mật mạn tính do hóa chất DDC ^[6]. Chuột được điều trị với ba mức liều agrimonolide gồm 10, 30 và 90 mg/kg thể trọng ^[6].

Kết quả cho thấy agrimonolide giúp làm giảm tăng sinh ống mật, giảm hình thành các nút nội mật, hạn chế viêm quanh ống mật, cải thiện tình trạng xơ hóa và giảm thâm nhiễm đại thực bào theo liều ^[6]. Tác dụng chống xơ hóa và kháng viêm này đạt được nhờ cơ chế thúc đẩy vận chuyển và bài tiết acid mật ra khỏi gan ^[6]. Mức liều 90 mg/kg đã được khẳng định đem lại hiệu quả bảo vệ cấu trúc gan rõ rệt trước tổn thương ứ mật ^[6].

Những hiểu lầm phổ biến và đối tượng cần thận trọng

Dù các kết quả trong phòng thí nghiệm rất tích cực, người tiêu dùng không nên thần thánh hóa Long nha thảo thành một loại thần dược tiêu mỡ gan cấp tốc. Hiểu lầm phổ biến nhất là cho rằng chỉ cần uống trà Long nha thảo hàng ngày thì có thể vô tư ăn đồ dầu mỡ, uống rượu bia mà gan vẫn hoàn toàn khỏe mạnh. Cần hiểu rằng tất cả bằng chứng khoa học hiện có mới chỉ được thực hiện trên động vật thí nghiệm như chuột cống hoặc trên các dòng tế bào nuôi cấy ^{[1] [2] [3]}.

Hiện tại vẫn chưa có các thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng trên cơ thể người để xác định liều lượng an toàn cũng như hiệu quả trị liệu thực tế đối với bệnh gan nhiễm mỡ. Do đó, việc tự ý mua dược liệu khô trôi nổi về đun sắc với nồng độ đậm đặc uống thay nước lọc có thể gây gánh nặng chuyển hóa ngược lại cho gan và thận. Những đối tượng có cơ địa mẫn cảm, phụ nữ mang thai, người đang cho con bú cần hết sức thận trọng và không tự ý sử dụng.

Những người đã được chẩn đoán mắc viêm gan mạn tính, xơ gan mất bù hoặc đang điều trị bằng các thuốc hạ men gan, thuốc tiểu đường, thuốc chống đông máu cần tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi dùng thêm bất kỳ loại thảo dược nào. Việc phối hợp tùy tiện có thể dẫn tới các tương tác thuốc bất lợi, làm thay đổi sinh khả dụng của thuốc điều trị chính hoặc gây tụt đường huyết quá mức.

Gợi ý áp dụng thực tế và xây dựng lối sống lành mạnh

Để chăm sóc và bảo vệ lá gan một cách khoa học, việc xây dựng nền tảng từ chế độ dinh dưỡng và thói quen sinh hoạt luôn là giải pháp cốt lõi mang tính chất quyết định. Bệnh nhân gan nhiễm mỡ cần chủ động cắt giảm lượng calo dư thừa, hạn chế tối đa các loại thịt mỡ, nội tạng động vật, đồ chiên xào nhiều lần và các thức uống chứa đường ngọt nhân tạo. Tăng cường chất xơ từ rau củ quả tươi, ngũ cốc nguyên hạt và duy trì thói quen tập luyện thể dục ít nhất 30 phút mỗi ngày sẽ giúp tiêu hao lượng mỡ tích trữ trong gan hiệu quả.

Nếu bạn có nhu cầu sử dụng Long nha thảo như một loại trà hỗ trợ thảo mộc, hãy tìm mua dược liệu tại các cơ sở đông y có chứng nhận nguồn gốc xuất xứ rõ ràng để tránh tồn dư thuốc trừ sâu hoặc nấm mốc. Thảo dược khô có thể dùng hãm nước sôi loãng, uống ấm và xen kẽ trong ngày, tránh uống quá đặc khi bụng đang đói cồn cào. Tuyệt đối không xem thảo dược là phương thuốc thay thế hoàn toàn cho các can thiệp y tế đã được bác sĩ chỉ định.

Long nha thảo sở hữu nhiều hoạt chất chống oxy hóa và điều hòa lipid đầy hứa hẹn trong việc bảo vệ tế bào gan trước nguy cơ thoái hóa mỡ và viêm nhiễm. Tuy nhiên, chìa khóa vàng cho một lá gan khỏe mạnh vẫn luôn nằm ở một lối sống điều độ, chế độ ăn cân bằng và việc kiểm tra sức khỏe định kỳ. Hãy chủ động lắng nghe cơ thể và tham vấn chuyên gia y tế trước khi bổ sung bất kỳ loại dược liệu nào vào chu trình chăm sóc sức khỏe của bản thân.