Nhiều phụ nữ gặp phải tình trạng chu kỳ kinh nguyệt thất thường, da bóng dầu, mọc mụn bọc dai dẳng hoặc lông rậm rạp ở cằm và bụng do hội chứng buồng trứng đa nang (PCOS). Trước những phiền toái kéo dài của tình trạng mất cân bằng nội tiết, không ít người tìm đến các loại thảo dược tự nhiên với mong muốn làm sạch mụn và ổn định chu kỳ mà không cần phụ thuộc vào thuốc tây. Trong số các mẹo dân gian truyền tai, cam thảo (Licorice root) thường được nhắc tới như một giải pháp thanh nhiệt, điều hòa kinh nguyệt và giảm nội tiết tố nam.

Tuy nhiên, phụ nữ mắc hội chứng buồng trứng đa nang có thực sự nên dùng cam thảo hay không? Câu trả lời từ góc độ khoa học là: Cam thảo có thể hỗ trợ làm giảm nồng độ testosterone và giảm tác dụng phụ của một số thuốc trị PCOS, nhưng các bằng chứng về việc giảm testosterone tự do trực tiếp ở người bệnh vẫn còn giới hạn. Người bệnh không nên tự ý dùng cam thảo như một phương thuốc thay thế điều trị y khoa vì nguy cơ gây rối loạn điện giải và tăng huyết áp nếu lạm dụng.

Hội chứng buồng trứng đa nang và gánh nặng từ androgen

Hội chứng buồng trứng đa nang là một rối loạn nội tiết và chuyển hóa phổ biến, ảnh hưởng đến khoảng 5% đến 13,9% phụ nữ trong độ tuổi sinh sản tùy theo từng khu vực và chủng tộc [1], [2]. Bệnh đặc trưng bởi tình trạng không rụng trứng mạn tính, buồng trứng có hình ảnh đa nang trên siêu âm và tình trạng tăng nội tiết tố nam (hyperandrogenism) [2]. Lượng androgen dư thừa cục bộ tại buồng trứng là nguyên nhân trực tiếp ức chế quá trình phát triển tự nhiên của nang noãn, dẫn đến tình trạng ngưng rụng trứng kéo dài [3].

Khi nồng độ androgen trong máu tăng cao, phụ nữ thường phải đối mặt với hàng loạt biểu hiện khó chịu trên da. Tình trạng cường androgen kích thích hoạt động của enzyme 5 alpha-reductase tại nang lông và tuyến bã nhờn, làm tăng tiết dầu nhờn gây mụn trứng cá nặng, rậm lông vùng mặt và cơ thể, rụng tóc kiểu hói nam giới hoặc chứng gai đen [4].

Không dừng lại ở vẻ ngoài, phụ nữ mắc hội chứng này còn có tỷ lệ nồng độ luteinizing hormone (LH) trên follicle-stimulating hormone (FSH) tăng cao, testosterone toàn phần và testosterone tự do cao hơn hẳn so với người bình thường [5]. Tình trạng này đi kèm với sự sụt giảm khả năng liên kết của protein mang hormone sinh dục (SHBG), từ đó giải phóng nhiều testosterone tự do hơn vào tuần hoàn [5]. Bệnh nhân buồng trứng đa nang cũng thường đối mặt với các bất thường lipid máu như tăng triglyceride, tăng VLDL-cholesterol và giảm HDL-cholesterol bảo vệ mạch máu [5]. Do đó, việc kiểm soát nồng độ androgen tự do là mục tiêu hàng đầu trong điều trị PCOS [4], [2].

Cam thảo hạ testosterone theo cơ chế nào?

Cam thảo đã được sử dụng như một cây thuốc từ hàng ngàn năm qua trong nhiều nền y học cổ truyền [6]. Dược liệu này chứa các hoạt chất chống oxy hóa tự nhiên và được quan tâm trong hỗ trợ điều trị vô sinh [1]. Về mặt sinh hóa, cơ chế hạ hormone nam của rễ cam thảo chủ yếu liên quan đến việc can thiệp vào các enzyme chịu trách nhiệm tổng hợp steroid sinh dục [6].

Các nhà nghiên cứu ghi nhận rằng chiết xuất cam thảo có khả năng ức chế nhẹ con đường tổng hợp androgen trong cơ thể [7]. Cụ thể, các hợp chất trong cam thảo được cho là có thể ngăn chặn hoạt động của hai enzyme quan trọng là 17-hydroxysteroid dehydrogenase và 17-20 lyase [6]. Đây là hai mắt xích cần thiết tham gia chuyển đổi các tiền chất steroid thành testosterone trong tuyến thượng thận và tuyến sinh dục [6]. Khi các enzyme này bị kìm hãm, quá trình sản xuất testosterone bị chậm lại, giúp làm giảm lượng hormone nam đi vào máu [6].

Bên cạnh đó, hoạt chất glycyrrhizic acid trong cam thảo còn có ái lực tác động lên thụ thể mineralocorticoid [7]. Tính chất này mang lại tác dụng hai mặt: một mặt giúp giữ muối và nước, mặt khác lại có thể bù trừ cho những tác dụng phụ của một số hoạt chất kháng androgen dùng trong y khoa [7].

Bằng chứng lâm sàng trên người: Giảm testosterone nhưng cần thận trọng

Tác dụng hạ hormone nam của cam thảo đã được kiểm chứng trên các thử nghiệm lâm sàng nhỏ ở người [6], [7]. Một nghiên cứu được tiến hành trên 9 phụ nữ khỏe mạnh trong độ tuổi 22–26, đang ở pha hoàng thể của chu kỳ kinh nguyệt và không dùng bất kỳ thuốc nào khác [6]. Các tình nguyện viên được cho dùng 3,5 g chế phẩm cam thảo thương mại mỗi ngày (chứa 7,6% trọng lượng là acid glycyrrhizic) liên tục trong 2 chu kỳ kinh nguyệt [6].

Kết quả cho thấy nồng độ testosterone toàn phần trong huyết thanh đã giảm rõ rệt từ mức ban đầu 27,8 ± 8,2 ng/dL xuống còn 19,0 ± 9,4 ng/dL sau tháng đầu tiên, và tiếp tục hạ xuống 17,5 ± 6,4 ng/dL ở tháng thứ hai của liệu trình [6]. Đáng chú ý, nồng độ hormone này đã quay trở lại mức ban đầu sau khi ngừng dùng cam thảo [6]. Trong suốt thời gian can thiệp, các chỉ số hormone khác như androstenedione, 17OH-progesterone, LH và cortisol không có sự biến động đáng kể, đồng thời huyết áp của các đối tượng tham gia vẫn duy trì ổn định [6]. Các nhà khoa học kết luận cam thảo có thể được xem xét như một liệu pháp hỗ trợ điều trị rậm lông và hội chứng buồng trứng đa nang [6].

Tuy vậy, nghiên cứu này chỉ tiến hành trên một cỡ mẫu rất nhỏ gồm 9 phụ nữ khỏe mạnh chứ chưa phải bệnh nhân PCOS thực thụ, và thời gian can thiệp chỉ kéo dài 2 chu kỳ [6]. Do đó, việc suy diễn tác động hạ testosterone trên người khỏe mạnh sang khả năng giải quyết triệt để tình trạng dư thừa androgen tự do ở người mắc bệnh buồng trứng đa nang vẫn cần thêm nhiều kiểm chứng quy mô lớn hơn.

Vai trò giảm tác dụng phụ khi kết hợp thuốc Tây y

Một bước tiến đáng chú ý khác là việc ứng dụng cam thảo nhằm tối ưu hóa phác đồ điều trị PCOS bằng thuốc kháng androgen [7]. Trong thực hành y khoa, spironolactone là một thuốc đối kháng thụ thể androgen và mineralocorticoid thường dùng để giảm các triệu chứng cường androgen [7]. Tuy nhiên, tác dụng lợi tiểu của spironolactone thường khiến người bệnh bị hạ huyết áp và tụt thể tích tuần hoàn [7].

Để khắc phục nhược điểm này, một thử nghiệm lâm sàng được thực hiện trên 32 phụ nữ mắc PCOS [7]. Nhóm nghiên cứu chia các bệnh nhân thành hai nhóm: 16 người dùng 100 mg spironolactone đơn độc mỗi ngày, và 16 người dùng phối hợp 100 mg spironolactone cùng 3,5 g cam thảo mỗi ngày [7].

Kết quả thu được rất khả quan: Huyết áp trung bình giảm đáng kể ở nhóm chỉ dùng spironolactone, trong khi nhóm dùng spironolactone phối hợp cam thảo thì huyết áp hoàn toàn ổn định [7]. Có tới 20% phụ nữ ở nhóm spironolactone đơn thuần phàn nàn về các triệu chứng do tụt thể tích tuần hoàn (như chóng mặt, mệt mỏi), trong khi nhóm được bổ sung cam thảo không ghi nhận bất kỳ trường hợp nào gặp tình trạng này [7]. Sự kích hoạt của hệ thống renin-aldosterone ở nhóm dùng cam thảo phối hợp cũng thấp hơn rõ rệt so với nhóm dùng thuốc đơn độc [7]. Đặc biệt, tỷ lệ gặp biến chứng rong kinh, rong huyết (metrorrhagia) cũng giảm hẳn khi có mặt cam thảo [7]. Thử nghiệm này chứng minh đặc tính giống mineralocorticoid của cam thảo có thể phát huy tác dụng tích cực trong việc giảm bớt tác dụng phụ lợi tiểu của spironolactone ở người bệnh PCOS [7].

Kết quả từ phòng thí nghiệm trên mô hình động vật

Bên cạnh các thử nghiệm trên người, tác động của chiết xuất cam thảo đối với cấu trúc buồng trứng và khả năng sinh sản cũng được khảo sát trên động vật [1]. Một nghiên cứu thực nghiệm năm 2020 trên 32 con chuột cái NMRI bị gây hội chứng buồng trứng đa nang bằng estradiol valerate đã chia chuột thành 4 nhóm (8 con mỗi nhóm): nhóm đối chứng, nhóm PCOS không điều trị, và hai nhóm can thiệp dùng chiết xuất cam thảo qua đường uống với liều lần lượt là 100 mg/kg và 150 mg/kg thể trọng mỗi ngày trong 3 tuần [1].

Kết quả mô học cho thấy chiết xuất cam thảo giúp tăng đáng kể số lượng nang noãn khỏe mạnh (nang sơ cấp và nang tiền hốc) cũng như hoàng thể, đồng thời làm giảm số lượng các nang thoái hóa và nang ứ dịch dạng nang nước [1]. Hơn nữa, chuột dùng cam thảo có tỷ lệ thụ tinh noãn và tỷ lệ phôi phát triển lên giai đoạn phôi nang tăng cao rõ rệt so với nhóm PCOS không được can thiệp [1]. Hai mức liều 100 mg/kg và 150 mg/kg đều cho thấy hiệu quả làm giảm nang buồng trứng và cải thiện chất lượng phôi tương đương nhau mà không có sự khác biệt có ý nghĩa thống kê giữa hai mức liều [1].

Tuy nhiên, nghiên cứu trên chuột cũng ghi nhận nhóm dùng cam thảo có nồng độ testosterone và estradiol cao hơn nhóm PCOS [1]. Sự khác biệt này giữa mô hình động vật và thử nghiệm lâm sàng trên người cho thấy phản ứng sinh lý đối với cam thảo có thể rất phức tạp, phụ thuộc vào mô hình nghiên cứu, liều lượng sử dụng và loài tiếp nhận. Vì vậy, các kết quả trên động vật không thể thay thế cho các chỉ định lâm sàng trực tiếp trên người.

Những hiểu lầm phổ biến khi dùng cam thảo trị buồng trứng đa nang

Nhiều người lầm tưởng rằng vì cam thảo là thảo dược tự nhiên nên có thể uống trà cam thảo hàng ngày với lượng tùy thích để "thanh lọc" cơ thể và triệt tiêu mụn buồng trứng đa nang. Đây là một quan niệm sai lầm và tiềm ẩn rủi ro sức khỏe.

Thứ nhất, cam thảo không thể thay thế hoàn toàn các phương pháp điều trị y khoa tiêu chuẩn. Hiện nay, các hiệp hội sản phụ khoa khuyến nghị phương pháp điều trị nền tảng cho PCOS là điều chỉnh lối sống kết hợp với thuốc tránh thai nội tiết phối hợp (CHCs) hoặc các thuốc kháng androgen chuyên biệt [4], [2]. Thuốc tránh thai phối hợp chứa estrogen giúp gan tăng cường sản xuất globulin liên kết hormone sinh dục (SHBG), từ đó làm giảm trực tiếp lượng testosterone tự do hoạt động [2]. Đồng thời, thành phần progestogen giúp ức chế hormone LH và giảm hoạt tính của enzyme 5 alpha-reductase [2]. Các thuốc ức chế androgen khác như flutamide cũng đã được chứng minh giúp hạ nồng độ androgen, phục hồi chu kỳ rụng trứng và cải thiện rõ rệt tình trạng rậm lông trên siêu âm buồng trứng [3]. Cam thảo chỉ đóng vai trò hỗ trợ sinh lý hoặc bổ trợ kiểm soát tác dụng phụ của thuốc chứ không có khả năng đảo ngược hoàn toàn bệnh lý [6], [7].

Thứ hai, hiểu lầm rằng cam thảo an toàn tuyệt đối có thể dẫn tới những hệ lụy tim mạch nghiêm trọng. Tác dụng phụ phổ biến và nguy hiểm nhất của cam thảo là gây tăng huyết áp kèm theo hạ kali máu [6]. Nguyên nhân là do hoạt chất trong cam thảo gây ức chế enzyme 11beta-hydroxysteroid dehydrogenase type 2 (11beta-HSD2) tại thận, khiến hormone cortisol không bị bất hoạt và kích hoạt quá mức thụ thể mineralocorticoid, dẫn tới tăng giữ muối natri và đào thải kali ra nước tiểu [6].

Ai nên thận trọng hoặc tránh dùng cam thảo?

Do cơ chế tác động lên chuyển hóa nước, điện giải và hệ thống mạch máu, việc sử dụng cam thảo cần được kiểm soát chặt chẽ trên các đối tượng sau:

  • Người có tiền sử tăng huyết áp hoặc bệnh lý tim mạch: Cam thảo ức chế enzyme 11beta-HSD2 ở thận, làm tăng hoạt tính giữ nước và muối, dễ làm trầm trọng thêm tình trạng huyết áp cao [6].
  • Người có nguy cơ hoặc đang bị hạ kali máu: Việc mất kali qua đường nước tiểu khi dùng cam thảo dài ngày có thể gây yếu cơ, chuột rút hoặc rối loạn nhịp tim nguy hiểm [6].
  • Bệnh nhân đang dùng các loại thuốc điều hòa nội tiết hoặc tim mạch khác mà không có sự theo dõi của bác sĩ: Cam thảo làm suy giảm hoạt độ renin huyết tương và aldosterone, có thể tương tác với các thuốc tác động lên hệ thống renin-aldosterone-angiotensin [6], [7].
  • Phụ nữ PCOS đang gặp các bệnh lý chuyển hóa phức tạp đi kèm: Rối loạn lipid máu, béo phì hoặc nguy cơ huyết khối tĩnh mạch đòi hỏi sự đánh giá toàn diện từ bác sĩ chuyên khoa trước khi nạp thêm bất kỳ hoạt chất có hoạt tính sinh học nào [2], [5].

Áp dụng cam thảo hợp lý trong đời sống

Nếu bạn mắc hội chứng buồng trứng đa nang và quan tâm đến cam thảo, hãy tiếp cận dược liệu này một cách tỉnh táo và khoa học.

Về liều lượng, nghiên cứu lâm sàng trên người thường chỉ sử dụng chế phẩm thương mại chuẩn hóa với liều khoảng 3,5 g mỗi ngày (tương ứng khoảng 7,6% acid glycyrrhizic) và chỉ dùng trong các chu kỳ ngắn có theo dõi y tế chặt chẽ [6], [7]. Người bệnh tuyệt đối không nên tự ý mua rễ cam thảo khô về sắc uống thay trà liên tục từ tháng này qua tháng khác.

Trong chế độ ăn uống thường ngày, bạn chỉ nên sử dụng cam thảo như một loại gia vị thoảng nhẹ trong các món hầm hoặc dùng 1-2 lát mỏng để tạo vị ngọt tự nhiên cho trà thảo mộc không đường, tránh dùng các dạng cao đậm đặc không rõ hàm lượng. Thời điểm dùng nên vào ban ngày và tránh dùng sát giờ đi ngủ.

Quan trọng nhất, cam thảo không thể thay thế cho chế độ ăn cân bằng dinh dưỡng, việc rèn luyện thể chất đều đặn và các đơn thuốc điều trị chuyên khoa. Nếu nhận thấy các dấu hiệu mọc mụn nhiều, rậm lông, rụng tóc hay mất kinh, việc đầu tiên cần làm là đến các cơ sở y tế chuyên khoa sản phụ khoa hoặc nội tiết để được thăm khám, xét nghiệm hormone và nhận phác đồ điều trị an toàn [4].

Lời khuyên cho phụ nữ mắc hội chứng buồng trứng đa nang

Hội chứng buồng trứng đa nang là một rối loạn chuyển hóa và nội tiết mạn tính đòi hỏi người bệnh phải kiên trì quản lý bằng lối sống lành mạnh kết hợp các biện pháp y khoa chuẩn mực [4], [2]. Mặc dù cam thảo cho thấy tiềm năng sinh học nhất định trong việc giảm testosterone và hạn chế tác dụng phụ của thuốc spironolactone [6], [7], người bệnh không nên xem đây là thần dược điều trị dứt điểm buồng trứng đa nang. Hãy luôn thảo luận cởi mở với bác sĩ điều trị trước khi muốn sử dụng cam thảo như một liệu pháp bổ trợ, nhằm đảm bảo an toàn tối đa cho huyết áp và sức khỏe tim mạch của bản thân.