Áp lực điểm số và khối lượng kiến thức khổng lồ trước mỗi kỳ thi thường khiến học sinh, sinh viên rơi vào tình trạng căng thẳng tột độ. Để duy trì sự tỉnh táo và tăng cường trí nhớ cấp tốc, nhiều gia đình tìm đến các loại thực phẩm chức năng bổ não (nhóm nootropic). Thị trường hiện nay quảng cáo rầm rộ vô số sản phẩm với lời hứa hẹn giúp tiếp thu nhanh, học đâu nhớ đó chỉ sau vài ngày sử dụng.
Tuy nhiên, các bằng chứng khoa học hiện tại cho thấy thực phẩm bổ sung tăng cường nhận thức không phải là "viên thuốc thông minh" có thể thay thế giấc ngủ hay việc ôn luyện. Tác dụng thực tế của chúng trên người trẻ khỏe mạnh còn nhiều mâu thuẫn, phụ thuộc chặt chẽ vào thời gian dùng, liều lượng và thể trạng từng cá nhân [1], [2].
Kỳ vọng và thực tế về thực phẩm chức năng bổ não
Khái niệm nootropic chỉ các hợp chất tự nhiên hoặc tổng hợp có khả năng cải thiện chức năng nhận thức, bao gồm sự tập trung, ghi nhớ và tốc độ xử lý thông tin [2]. Trong mùa thi, nhu cầu về khả năng ghi nhớ dài hạn và phản xạ tư duy tăng cao, tạo nên mảnh đất màu mỡ cho các sản phẩm gắn mác thảo dược bổ não. Nhiều người tin rằng thành phần tự nhiên thì luôn an toàn và lập tức mang lại kết quả vượt trội.
Thực tế, giới nghiên cứu chỉ ra rằng bằng chứng khoa học cho các chất bổ não dạng ăn uống hiện nay nhìn chung còn yếu [2]. Hiệu quả của chúng bị chi phối bởi nhiều yếu tố ngoại cảnh phức tạp như tình trạng thiếu ngủ, áp lực tâm lý, khối lượng công việc, cũng như hiệu ứng tâm lý giả dược [2]. Do đó, việc kỳ vọng uống thực phẩm chức năng để đạt điểm cao tức thì là suy nghĩ thiếu cơ sở thực nghiệm.
Cơ chế tác động được ghi nhận qua đo đạc điện não
Khi đi sâu vào cơ chế hoạt động, các nhà khoa học đã dùng thiết bị đo điện não đồ (EEG) để đánh giá sự thay đổi của mạng lưới thần kinh dưới tác động của các hợp chất bổ não thảo dược [3]. Một nghiên cứu can thiệp mù đôi có đối chứng giả dược năm 2025 cho thấy, sau 60 ngày bổ sung nootropic gốc thực vật, người tham gia có sự gia tăng tính liên kết, đồng vận và tương hỗ rộng khắp giữa các mạng lưới não bộ trên nhiều quy mô không gian khác nhau [3].
Sự thay đổi này thể hiện rõ nhất ở dải tần số delta, phản ánh việc cải thiện tính gắn kết và hiệu quả sử dụng năng lượng tổng thể của não [3]. Tuy nhiên, sự biến chuyển về mặt mạng lưới này không đồng nghĩa với việc gia tăng tốc độ đưa ra quyết định hay độ chính xác trong các nhiệm vụ thị giác tức thì ở người trưởng thành khỏe mạnh [3]. Các chất thảo dược có thể hỗ trợ cấu trúc hoạt động bền vững của não, nhưng không biến một người bình thường thành xuất chúng ngay lập tức.
Các nghiên cứu lâm sàng nói gì về hiệu quả nhận thức?
Dữ liệu thực nghiệm về các công thức bổ não thương mại ghi nhận nhiều kết quả trái chiều nhau. Điển hình là sản phẩm nootropic đa thành phần Alpha Brain đã được đưa vào nhiều thử nghiệm độc lập để đo lường công dụng thực tế [1], [4].
Năm 2016, một thử nghiệm ngẫu nhiên, mù đôi, đối chứng giả dược thực hiện trên 63 người khỏe mạnh chưa từng can thiệp từ 18 đến 35 tuổi đã ghi nhận kết quả khả quan [4]. Tất cả người tham gia trải qua 2 tuần dùng giả dược sàng lọc trước khi uống sản phẩm thật hoặc giả dược trong 6 tuần [4]. Kết thúc thử nghiệm, nhóm dùng sản phẩm có sự cải thiện đáng kể về khả năng nhớ lại ngôn ngữ có độ trễ và chức năng điều hành so với nhóm chứng [4].
Trái lại, một nghiên cứu năm 2018 trên các binh sĩ đang tại ngũ của quân đội Mỹ lại đưa ra kết luận hoàn toàn khác [1]. Nghiên cứu này cho nhóm người tham gia khỏe mạnh sử dụng thực phẩm bổ sung 3 lần mỗi ngày với tổng lượng 1972,5 mg mỗi ngày liên tục trong 30 ngày [1]. Kết quả cho thấy sản phẩm không tạo ra bất kỳ tác động có ý nghĩa thống kê nào đối với hiệu suất bắn súng, tâm trạng hay mức độ căng thẳng [1]. Tỷ lệ bắn trúng mục tiêu, khoảng cách tới tâm, thời gian phản ứng, chỉ số phục hồi và nồng độ cortisol đo trong tóc đều không cải thiện so với ban đầu [1]. Các nhà nghiên cứu nhận định rằng việc thiếu kiểm tra nồng độ hấp thu hoạt chất trong máu và nhiệm vụ thử nghiệm chưa đủ độ phức tạp có thể là nguyên nhân dẫn tới sự khác biệt này, đồng thời việc bổ sung có thể cần thời gian dài hơn để tạo ra thay đổi [1].
Mặt khác, một thử nghiệm chéo ngẫu nhiên, mù ba, có đối chứng giả dược năm 2022 nghiên cứu tác động cấp tính của thực phẩm bổ sung nootropic đa thành phần lại ghi nhận lợi ích tức thì ở người trưởng thành trẻ tuổi [5]. Sau khi sử dụng một liều duy nhất, người tham gia cải thiện tốc độ xử lý thông tin trong các bài kiểm tra ức chế và độ linh hoạt nhận thức, gia tăng độ chính xác, tăng cường khả năng sáng tạo và trạng thái cảm xúc mà không gây biến động nhịp tim [5]. Dù vậy, ứng dụng thực tế đòi hỏi nhiều thử nghiệm sâu hơn trên từng nhóm ngành nghề chuyên biệt [5].
Hiệu quả trên người suy giảm chức năng khác với người khỏe mạnh
Một hiểu lầm phổ biến trong mùa thi là phụ huynh thường mua các hoạt chất bổ não vốn dùng cho người bệnh để cho con uống với hy vọng kích thích trí thông minh. Nghiên cứu năm 2010 theo dõi 76 thanh thiếu niên 12-18 tuổi bị di chứng suy nhược thần kinh sau chấn thương sọ não kín từ 0,5 đến 5 năm trước đó [6]. Bệnh nhân được chia thành 3 nhóm điều trị trong một tháng bằng cerebrolysin, piracetam hoặc magne-B6 [6].
Kết quả cho thấy 77% bệnh nhân dùng cerebrolysin và 50% bệnh nhân dùng piracetam hoặc magne-B6 có chuyển biến tích cực về trạng thái chức năng não bộ trên bản ghi điện não EEG [6]. Biểu hiện gồm sự xuất hiện hoặc tăng công suất phổ của sóng alpha vùng chẩm, bình thường hóa tần số alpha, giảm sóng chậm theta và delta, giảm hoạt động kịch phát và rút ngắn thời gian tiềm tàng của sóng P300 [6]. Những chuyển biến sinh lý thần kinh này tương quan chặt chẽ với sự cải thiện điểm số chú ý và trí nhớ trên lâm sàng [6].
Tuy nhiên, kết quả này ghi nhận trên nhóm vị thành niên có tổn thương thực thể ở não [6]. Việc áp đặt tác dụng điều trị trên người bệnh sang nhóm học sinh bình thường đang ôn thi là hoàn toàn sai lầm. Ở người khỏe mạnh, não bộ đã ở trạng thái cân bằng; việc tùy tiện dùng các chất tác động mạch máu não hay dẫn truyền thần kinh liều cao không mang lại hiệu quả vượt trội mà còn tiềm ẩn tác dụng phụ.
Rủi ro tương tác chất và nguy cơ nhiễm tạp
Nhiều sĩ tử có thói quen kết hợp cùng lúc nhiều loại thực phẩm chức năng, nước tăng lực và cà phê để chống buồn ngủ. Điều này dẫn tới nguy cơ tương tác bất lợi giữa các thành phần bổ não tổng hợp và dinh dưỡng thường ngày. Các phân tích năm 2024 chỉ ra rằng việc tiêu thụ song song các chất kích thích như caffeine với các sản phẩm bổ não khác đòi hỏi sự đánh giá hết sức cẩn trọng [2].
Ngoài ra, thị trường thực phẩm bổ sung nootropic còn tồn tại rủi ro về chất lượng kiểm định và nguy cơ nhiễm tạp chất [2]. Việc phối trộn nhiều thành phần thảo dược không rõ nguồn gốc có thể gây rối loạn tiêu hóa, tăng gánh nặng chuyển hóa cho gan, thận, hoặc làm mất ngủ kéo dài. Nghiên cứu cũng chỉ ra hiện nay caffeine và L-tyrosine là hai ứng viên nootropic nổi bật nhất được nghiên cứu hỗ trợ nhận thức trong điều kiện căng thẳng cao độ, thay vì các công thức phối hợp phức tạp chưa được kiểm chứng độ hấp thu [2].
Những đối tượng học sinh cần thận trọng
Trước khi cho học sinh sử dụng bất kỳ thực phẩm bổ não nào, phụ huynh cần đặc biệt lưu tâm đến tiền sử sức khỏe. Trong các tiêu chuẩn thử nghiệm lâm sàng đối với các hợp chất nootropic tự nhiên như ashwagandha, các tình nguyện viên đều phải trải qua sàng lọc sức khỏe nghiêm ngặt [7]. Những người có tiền sử bệnh lý tim mạch, rối loạn nhịp tim, huyết áp cao, đau nửa đầu chưa kiểm soát, rối loạn lo âu, rối loạn giấc ngủ đang phải điều trị y tế hoặc có bệnh đường tiêu hóa đều bị loại khỏi nghiên cứu để đảm bảo an toàn [7].
Những người đang dùng thuốc kê đơn có thể tương tác với chức năng não hoặc được bác sĩ khuyến cáo hạn chế dùng chất kích thích, caffeine cũng không được tự ý dùng các chất bổ não thảo dược [7]. Nếu học sinh có các bệnh nền mạn tính, việc bổ sung bất kỳ sản phẩm tăng cường nhận thức nào nhất thiết phải thông qua ý kiến tư vấn của bác sĩ chuyên khoa.
Áp dụng đúng cách để đạt điểm số cao trong mùa thi
Để hỗ trợ não bộ vận hành tối ưu trong giai đoạn ôn thi nước rút, học sinh và phụ huynh nên tập trung vào các thói quen nền tảng đã được chứng minh thay vì phụ thuộc thực phẩm chức năng:
- Ngủ đủ giấc: Giấc ngủ là thời điểm não bộ dọn dẹp chuyển hóa và củng cố các ký ức mới học; không dùng thực phẩm chức năng để thức thâu đêm vì tình trạng thiếu ngủ sẽ triệt tiêu hoàn toàn hiệu quả nhận thức [2].
- Ăn uống cân bằng: Đảm bảo năng lượng từ bữa ăn đầy đủ carbohydrate phức hợp, chất đạm, omega-3 từ cá, rau xanh và uống đủ nước.
- Cân nhắc khi dùng chất kích thích: Nếu dùng caffeine để tỉnh táo, cần kiểm soát liều lượng hợp lý, tránh lạm dụng phối hợp nhiều chế phẩm nootropic cùng lúc gây quá tải thần kinh [2].
- Kiểm tra tính minh bạch của sản phẩm: Trường hợp muốn dùng thảo dược bổ sung, cần chọn thương hiệu uy tín có kiểm định rõ ràng, có nghiên cứu lâm sàng độc lập, tránh các sản phẩm trôi nổi quảng cáo quá đà.
Thực phẩm chức năng bổ não không thể thay thế cho phương pháp học tập khoa học và một lối sống lành mạnh. Sự chuẩn bị kiến thức đều đặn, phân bổ thời gian nghỉ ngơi hợp lý và giữ tâm lý bình tĩnh chính là "chất xúc tác" an toàn, hiệu quả nhất giúp sĩ tử vượt vũ môn thành công.
