Nhiều phụ nữ lựa chọn lối sống thuần chay để thanh lọc cơ thể và bảo vệ môi trường, nhưng lại đối mặt với nỗi lo lắng lớn khi bước vào giai đoạn cho con bú: liệu dòng sữa mẹ từ thực vật có đủ dưỡng chất nuôi con khỏe mạnh? Mối bận tâm lớn nhất thường tập trung vào vitamin B12, vi chất thiết yếu thường chỉ hiện diện tự nhiên trong nguồn gốc động vật.

Thực tế khoa học khẳng định mẹ ăn thuần chay hoàn toàn có thể nuôi con bằng sữa mẹ an toàn và đủ chất, với điều kiện bắt buộc là phải chủ động bổ sung vitamin B12 thông qua viên uống bổ sung hoặc thực phẩm tăng cường vi chất [1], [2]. Nếu không có sự can thiệp bổ sung đúng cách, nguồn dự trữ B12 của mẹ sẽ suy kiệt, dẫn tới sữa mẹ thiếu hụt vi chất nghiêm trọng và đe dọa trực tiếp đến sự phát triển của trẻ nhỏ [3], [4].

Cơ chế sinh học: Vì sao cơ thể không thể tự tạo vitamin B12?

Vitamin B12 (cobalamin) là một vi chất hòa tan trong nước mà cơ thể con người hoàn toàn không thể tự tổng hợp được [5]. Trong tự nhiên, vitamin B12 chỉ được tổng hợp bởi các vi khuẩn sống trong đất và hệ vi sinh đường ruột động vật, sau đó tích tụ vào các mô động vật [5]. Do đó, các loại thực phẩm có nguồn gốc động vật như thịt, cá, trứng, sữa là nguồn cung cấp vitamin B12 chủ yếu cho con người [5], [6]. Dù là vitamin tan trong nước, phần lớn lượng dự trữ B12 của cơ thể lại được lưu trữ tại các tế bào gan [5].

Khi mẹ ăn chay trường hoặc ăn thuần chay, lượng cung cấp từ bữa ăn tự nhiên gần như bằng không [3], [5]. Tình trạng thiếu hụt vitamin B12 ở mẹ trong giai đoạn cho con bú làm suy giảm trực tiếp nồng độ cobalamin có trong sữa mẹ [4], [5]. Trẻ sơ sinh phụ thuộc hoàn toàn vào nguồn sữa mẹ sẽ không nhận đủ lượng vi chất này, từ đó đối mặt với nguy cơ suy giảm phát triển thần kinh lâu dài [3], [4]. Lượng cobalamin ở trẻ bú mẹ được quyết định chủ yếu bởi tình trạng vitamin B12 của người mẹ, khiến nhóm trẻ này trở nên đặc biệt dễ tổn thương [4], [5].

Hậu quả sức khỏe từ các ca lâm sàng thực tế

Tình trạng thiếu hụt vitamin B12 ở trẻ bú mẹ thuần chay không bổ sung vi chất đã được ghi nhận trong nhiều báo cáo y khoa thực tế. Một nghiên cứu ca bệnh công bố năm 2005 ghi nhận trường hợp một bé gái 9,5 tháng tuổi nhập viện với tình trạng chậm phát triển thể chất và giảm trương lực cơ nghiêm trọng [3]. Bệnh nhi được chẩn đoán mắc bệnh thiếu máu hồng cầu to thứ phát do thiếu hụt vitamin B12, kèm theo hình ảnh teo não trên phim chụp cộng hưởng từ (MRI) [3]. Khai thác tiền sử cho thấy bé được bú mẹ hoàn toàn, trong khi người mẹ cũng bị thiếu vitamin B12 và thiếu máu hồng cầu to do chế độ ăn thuần chay từ thời điểm xuất viện sau sinh [3].

Một báo cáo lâm sàng khác vào năm 2009 tại khoa nhi đã tiếp nhận một bé gái 10 tháng tuổi và một bé trai 12 tháng tuổi bị sụt cân, suy giảm kỹ năng vận động, thiếu máu và chậm phát triển [7]. Nguyên nhân được xác định là do thiếu vitamin B12 bắt nguồn từ chế độ ăn thuần chay nghiêm ngặt của người mẹ trong suốt thai kỳ và giai đoạn cho con bú [7]. Sau khi được điều trị can thiệp bằng cyanocobalamin, các triệu chứng lâm sàng của hai trẻ đã thuyên giảm [7]. Những trường hợp này cho thấy việc phát hiện và điều trị sớm là yêu cầu bắt buộc để ngăn chặn các tổn thương thần kinh vĩnh viễn ở trẻ nhỏ [4], [7].

Trẻ bú mẹ hoàn toàn từ những người mẹ ăn thuần chay dài hạn không bổ sung vi chất thường bộc lộ dấu hiệu thiếu B12 rõ rệt trong khoảng từ 2 đến 12 tháng tuổi [8]. Tình trạng thiếu hụt này có thể dẫn tới hàng loạt biểu hiện lâm sàng như chán ăn, chậm lớn, thiếu máu, chậm phát triển, các bất thường thần kinh (vận động không tự chủ, sóng điện não EEG bất thường) và tăng sắc tố da ở lòng bàn tay, lòng bàn chân [8]. Ngoài ra, thiếu hụt B12 trong thời gian dài còn có thể gây bệnh đa dây thần kinh hoặc bệnh lý võng mạc với những di chứng kéo dài [5].

Các nghiên cứu quy mô nói gì về tỷ lệ thiếu hụt vi chất?

Nghiên cứu dịch tễ cho thấy nguy cơ thiếu B12 là vấn đề có thật trong cộng đồng ăn thực vật. Một tổng quan hệ thống năm 2014 chỉ ra rằng tỷ lệ thiếu hụt cobalamin ở người trưởng thành và người cao tuổi ăn chay dao động từ 0% đến 86,5%, trong đó nhóm ăn thuần chay ghi nhận tỷ lệ cao hơn rõ rệt [5]. Tại Slovakia, một nghiên cứu gốc cho thấy có hơn 78% người ăn thuần chay xuất hiện các dấu hiệu xét nghiệm chỉ điểm tình trạng thiếu hụt cobalamin [5].

Một nghiên cứu cắt ngang do Pawlak và các cộng sự thực hiện trên 74 phụ nữ (bao gồm nhóm ăn thuần chay, ăn chay có trứng sữa và không ăn chay) đã khảo sát tình trạng vi chất [4]. Kết quả cho thấy tỷ lệ nồng độ vitamin B12 thấp (<310 pmol/L) lần lượt là 19,2% ở nhóm thuần chay, 18,2% ở nhóm ăn chay và 15,4% ở nhóm không ăn chay [4]. Đáng chú ý, khoảng 85% đối tượng tham gia thuộc nhóm có mức B12 thấp này cho biết họ có sử dụng chế phẩm bổ sung vitamin B12 với liều cao hơn liều khuyến nghị hàng ngày (RDA) [4]. Dù vậy, nhóm nghiên cứu cũng lưu ý giới hạn về cỡ mẫu nhỏ của công trình này [4].

Mối liên quan giữa chế độ ăn và nồng độ vi chất còn được phản ánh qua các so sánh địa lý. Dữ liệu tiến cứu chỉ ra rằng ở các khu vực tiêu thụ ít thực phẩm nguồn gốc động vật và việc bổ sung vi chất trước sinh chưa phổ biến, trẻ sơ sinh có nguy cơ cao bị thiếu hụt [4]. Cụ thể, nồng độ vitamin B12 tổng số trong huyết thanh mẹ, sữa mẹ và huyết thanh trẻ sơ sinh ở các bà mẹ Canada cao hơn đáng kể so với các bà mẹ Campuchia [4].

Bằng chứng về chất lượng sữa mẹ từ các tổng quan hệ thống

Mặc dù lo ngại về việc thiếu chất thường khiến các ngân hàng sữa mẹ tại một số quốc gia loại trừ người ăn thuần chay hiến sữa, bằng chứng khoa học hiện đại lại đưa ra góc nhìn khách quan hơn [1]. Một tổng quan hệ thống công bố năm 2021 tiến hành trích xuất dữ liệu theo quy trình PRISMA từ các cơ sở dữ liệu MEDLINE (Pubmed) và Scopus, tổng hợp 13 công trình nghiên cứu về tác động của mô hình ăn uống lên thành phần sữa mẹ [1].

Kết quả đánh giá từ 13 nghiên cứu này chỉ ra rằng tất cả các bà mẹ ăn không chay, ăn chay có trứng sữa và ăn thuần chay đều có khả năng sản xuất sữa mẹ có giá trị dinh dưỡng tương đương nhau [1]. Những khác biệt ghi nhận được chủ yếu tập trung vào thành phần axit béo và một số vi chất, đứng đầu là vitamin B12 [1]. Nghiên cứu kết luận rằng chỉ cần được bổ sung vi chất thích hợp đáp ứng nhu cầu dinh dưỡng giai đoạn cho con bú, người mẹ ăn thuần chay hoàn toàn có thể tạo ra nguồn sữa mẹ giàu giá trị dinh dưỡng cho con [1]. Lựa chọn chế độ ăn không nên là tiêu chí loại trừ vĩnh viễn đối với người hiến sữa tại các ngân hàng sữa mẹ [1].

Bên cạnh B12, thành phần chất béo trong sữa mẹ cũng chịu ảnh hưởng từ dinh dưỡng của người mẹ [4]. Tại Vương quốc Anh, sữa mẹ của người ăn chay và đặc biệt là thuần chay ghi nhận hàm lượng DHA thấp hơn so với người ăn tạp [4]. Ngược lại, tại Hoa Kỳ, nồng độ DHA trong lipid sữa mẹ ở người ăn chay không bị thấp hơn, có thể nhờ việc tiêu thụ nhiều ALA từ dầu đậu nành hoặc bổ sung DHA có sẵn [4]. So với người ăn tạp, sữa của bà mẹ ăn chay chứa hàm lượng LA và ALA cao hơn gấp hai lần [4]. Đánh giá y khoa năm 2025 tại Đan Mạch cũng đồng thuận rằng với hướng dẫn phù hợp, việc bổ sung B12 cùng giám sát các chất then chốt như protein và sắt sẽ giúp chế độ ăn chay hoàn toàn tương thích với thai kỳ và quá trình cho con bú khỏe mạnh [2].

Cạm bẫy che giấu triệu chứng và những hiểu lầm thường gặp

Một trong những cạm bẫy y khoa nguy hiểm nhất ở người ăn chay là hiện tượng che giấu triệu chứng lâm sàng. Chế độ ăn giàu thực vật thường cung cấp lượng axit folic (folate) rất cao [5], [8]. Nồng độ axit folic cao này có thể vô tình che lấp các dấu hiệu huyết học kinh điển của thiếu hụt vitamin B12, cụ thể là bệnh thiếu máu hồng cầu to [5], [8]. Hậu quả là ở trẻ trên 6 tháng tuổi, tổn thương thần kinh thường lại là dấu hiệu lâm sàng đầu tiên xuất hiện thay vì triệu chứng thiếu máu, khiến bệnh dễ bị chẩn đoán muộn [8].

Ngoài ra, nhiều người nhầm tưởng rằng thực phẩm lên men thực vật có thể thay thế nguồn thịt cá để bổ sung B12. Một nghiên cứu tại Trung Quốc ghi nhận việc tiêu thụ rau củ muối chua thường xuyên (>6 bữa/tuần) làm gia tăng nguy cơ dị tật ống thần kinh (NTD) do hàm lượng cao nitrat, nitrit và các hợp chất N-nitroso [6]. Ngược lại, việc người mẹ tiêu thụ thịt, trứng hoặc sữa (>1 bữa/tuần) giúp làm giảm nguy cơ dị tật ống thần kinh ở thai nhi [6]. Thiếu hụt B12 của mẹ cũng được xác định là một yếu tố nguy cơ độc lập đối với dị tật ống thần kinh, sinh non và trẻ nhẹ cân [6]. Điều này bác bỏ quan niệm cho rằng rau muối lên men là nguồn cung cấp vi chất an toàn và đầy đủ [6].

Cần lưu ý thêm rằng các nghiên cứu quan sát về người ăn chay thường dễ gặp sai số lựa chọn [6]. Người ăn thuần chay thường có điều kiện kinh tế xã hội tốt hơn, lối sống lành mạnh hơn, tập thể dục nhiều hơn và ít hút thuốc lá hơn so với nhóm ăn thông thường, khiến việc tách biệt hoàn toàn tác động của chế độ ăn lên sức khỏe trở nên phức tạp [6].

Ai cần đặc biệt thận trọng khi cho con bú?

Những đối tượng sau đây cần được giám sát dinh dưỡng chặt chẽ và không bao giờ được chủ quan:

  • Phụ nữ ăn thuần chay trường kỳ: Nhóm mẹ ăn chay nghiêm ngặt nhiều năm mà không bổ sung vi chất đều đặn khiến nguồn dự trữ B12 tại gan cạn kiệt, khiến trẻ sơ sinh bú mẹ dễ thiếu hụt ngay từ 2 tháng tuổi [5], [8].
  • Mẹ có khẩu phần ăn nghèo năng lượng: Phụ nữ thuần chay có thể có tình trạng dinh dưỡng trước sinh kém, dẫn tới dự trữ mỡ cơ thể thấp [6]. Hồ sơ dinh dưỡng sau sinh của mẹ ăn chay có xu hướng suy giảm nếu không nạp đủ năng lượng, khiến nguồn dự trữ của cơ thể mẹ bị hao hụt [6].
  • Trẻ sơ sinh bú mẹ hoàn toàn không được bổ sung: Thiếu vitamin B12 đã được mô tả ở mức lên tới 45% trẻ ăn chế độ thuần chay [8]. Trẻ sơ sinh bú mẹ từ người mẹ thuần chay có nguy cơ thiếu vi chất rất cao nếu không có can thiệp y tế [4].

Giải pháp áp dụng thực tế để dòng sữa mẹ luôn đủ vitamin B12

Để duy trì nguồn sữa mẹ đạt chuẩn chất lượng và an toàn tuyệt đối cho sự phát triển của trẻ nhỏ, người mẹ cần tuân thủ các nguyên tắc khoa học sau:

  • Bổ sung vi chất trực tiếp: Bổ sung vitamin B12 bằng các sản phẩm thích hợp là điều bắt buộc đối với phụ nữ mang thai và cho con bú theo chế độ thuần chay hoặc ăn chay [7], [2], [8]. Mẹ có thể sử dụng các chế phẩm bổ sung như cyanocobalamin theo hướng dẫn y khoa [7].
  • Sử dụng thực phẩm tăng cường vi chất: Cần chủ động đưa vào thực đơn hàng ngày các loại thực phẩm đã được tăng cường vitamin B12 nhằm bù đắp nhu cầu vi chất gia tăng trong thời kỳ tiết sữa [1], [6].
  • Giải pháp dinh dưỡng cho trẻ nhỏ: Khi trẻ bước vào giai đoạn ăn dặm hoặc cai sữa, nếu mẹ tiếp tục định hướng chế độ ăn thực vật cho con, trẻ bắt buộc phải được bổ sung vitamin B12 ngay từ khi bắt đầu cai sữa, trừ trường hợp trẻ sử dụng các loại sữa công thức dành cho trẻ sơ sinh từ gạo hoặc đậu nành đã được tăng cường vitamin B12 đầy đủ [8].
  • Đánh giá và theo dõi định kỳ: Cán bộ y tế cần đánh giá định kỳ tình trạng dinh dưỡng và mức tiêu thụ năng lượng của người mẹ [6]. Việc sàng lọc sớm, cung cấp thông tin và giám sát các dưỡng chất quan trọng như protein, sắt và B12 giúp đảm bảo an toàn cho cả mẹ lẫn bé [3], [2].

Nhìn chung, nuôi con bằng sữa mẹ khi đang thực hiện chế độ ăn thuần chay hoàn toàn khả thi và có thể mang lại nguồn dinh dưỡng tương đương người ăn tạp [1], [2]. Điểm mấu chốt để bảo vệ sức khỏe và hệ thần kinh của bé là sự chủ động bổ sung vitamin B12 đúng cách, không để sự thiếu hụt vi chất âm thầm diễn ra trong suốt thai kỳ và giai đoạn cho con bú [7], [8].