Nhiều người sau khi điều trị khỏi sốt xuất huyết thường nghĩ rằng cơ thể sẽ nhanh chóng hồi phục thể lực như trước. Dù vậy, không ít trường hợp rơi vào tình trạng uể oải, kiệt sức, suy giảm trí nhớ kéo dài nhiều tuần, thậm chí nhiều tháng dù các xét nghiệm virus đã hoàn toàn âm tính.

Hiện tượng mệt mỏi kéo dài sau sốt xuất huyết là biểu hiện đặc trưng của hội chứng mệt mỏi sau nhiễm sốt xuất huyết (Post-dengue fatigue syndrome - PDFS), một dạng cụ thể của hội chứng mệt mỏi sau nhiễm virus hay hội chứng mệt mỏi mạn tính [1] [2]. Đây là một tình trạng bệnh lý có thật, được ghi nhận trong nhiều nghiên cứu lâm sàng quốc tế và cần được nhìn nhận đúng đắn thay vì bị coi là sự lười biếng hay tâm lý chủ quan.

Hội chứng mệt mỏi sau sốt xuất huyết là gì?

Hội chứng mệt mỏi sau nhiễm sốt xuất huyết được định nghĩa là cảm giác mệt mỏi dai dẳng, kiên trì khiến người bệnh suy giảm rõ rệt khả năng làm việc thể chất lẫn trí óc [2]. Tình trạng này không đơn thuần là sự mệt mỏi thông thường sau một đợt ốm, mà là sự kiệt sức sâu sắc không thuyên giảm khi nghỉ ngơi [3] [2].

Nhiều trường hợp tiến triển thành hội chứng mệt mỏi mạn tính (CFS), hay còn gọi là viêm não tủy cơ hoặc hội chứng không dung nạp gắng sức mang tính hệ thống [3]. Tình trạng này đặc trưng bởi các đợt tái phát những triệu chứng giống như cúm đi kèm với hàng loạt rối loạn cơ xương khớp và thần kinh [3].

Một đánh giá tổng quan cho thấy hội chứng mệt mỏi sau nhiễm trùng có thể kéo dài gây suy giảm chức năng từ 6 tháng trở lên ở 10% đến 35% thanh thiếu niên hoặc người trưởng thành sau khi nhiễm các mầm bệnh khác nhau [1]. Trái ngược với các đợt cảm lạnh thông thường vốn không làm tăng nguy cơ mệt mỏi mạn tính, các bệnh nhiễm trùng cấp tính rõ rệt như sốt xuất huyết là tác nhân kích hoạt phổ biến cho hội chứng này [1].

Cơ chế sinh học: Vì sao cơ thể kiệt quệ dù đã hết sốt?

Mặc dù người bệnh đã sạch virus trong máu, quá trình viêm và rối loạn điều hòa miễn dịch vẫn có thể tiếp diễn trong thời gian dài [4]. Các nhà nghiên cứu phát hiện sự tồn tại kéo dài của các triệu chứng sau sốt xuất huyết có mối liên quan đến sự đa hình của gen FcgammaRIIa, sự hiện diện của các kháng thể kháng nhân (ANA) và phức hợp miễn dịch lưu hành [4].

Sau khi mắc sốt xuất huyết, tỷ lệ mắc một số bệnh tự miễn cũng được ghi nhận gia tăng, bao gồm hội chứng Reiter, nhược cơ, viêm não tủy tự miễn và viêm mạch hệ thống [4]. Hiện tượng này cho thấy hệ thống phòng vệ của cơ thể có thể rơi vào trạng thái kích hoạt quá mức hoặc nhầm lẫn, dẫn đến tổn thương tự miễn âm ỉ [4].

Trong một báo cáo ca bệnh ở trẻ em, một bệnh nhi 11 tuổi được chẩn đoán mắc hội chứng mệt mỏi mạn tính thứ phát sau sốt xuất huyết dù các xét nghiệm chuyên sâu đều bình thường, ngoại trừ men gan tăng nhẹ [3]. Điều này cho thấy tổn thương tế bào và phản ứng miễn dịch sau nhiễm trùng có thể diễn ra âm thầm mà các xét nghiệm thường quy không phát hiện hết [3].

Bằng chứng nghiên cứu về tỷ lệ người bệnh bị ảnh hưởng

Tại Việt Nam, một nghiên cứu công bố năm 2023 theo dõi 247 bệnh nhân (chủ yếu là bệnh nhi, trong đó 200 ca sốt xuất huyết) sau 3 tháng mắc bệnh cho thấy có tới 47% bệnh nhân sốt xuất huyết ghi nhận ít nhất một triệu chứng kéo dài [5]. Nghiên cứu này ghi nhận 8% bệnh nhân bị mệt mỏi sau 3 tháng, tương đồng với con số 9% tại một nghiên cứu ở Singapore, nhưng thấp hơn mức 24% trong một nghiên cứu khác tại Singapore và 28% tại Cuba [5].

Một bài tổng quan năm 2022 cũng chỉ ra rằng có khoảng 32% người bệnh báo cáo tình trạng mệt mỏi tại thời điểm 2 tháng sau khi nhiễm sốt xuất huyết [4]. Ở một nghiên cứu quy mô nhỏ hơn được trích dẫn, khoảng 50% người từng mắc sốt xuất huyết có triệu chứng vẫn còn các dấu hiệu dai dẳng như đau cơ khớp, nhức đầu và mất ngủ sau 2 năm [4].

Một nghiên cứu tiền cứu năm 2022 theo dõi 209 bệnh nhân nhiễm trùng cấp tính (gồm 48 ca sốt xuất huyết) ghi nhận 95,8% bệnh nhân sốt xuất huyết xuất hiện ít nhất một triệu chứng như mệt mỏi, ngủ gà, nhức đầu, giảm tập trung hoặc giảm trí nhớ trong tuần đầu tiên [6]. Sau ít nhất 3 tháng theo dõi, tỷ lệ bệnh nhân còn triệu chứng dai dẳng trong nhóm sốt xuất huyết là 18,0% [6].

Các triệu chứng kèm theo và tác động đến chất lượng sống

Bên cạnh tình trạng suy kiệt thể lực, người mắc hội chứng này thường phải đối mặt với nhiều triệu chứng thần kinh và cơ xương khớp đa dạng. Bệnh nhân có thể bị đau nhức cơ bắp dữ dội, đau khớp dai dẳng, tê bì hoặc có cảm giác bỏng rát [2].

Nghiên cứu tại Việt Nam cho thấy phần lớn triệu chứng cấp tính biến mất sau 3 tháng, nhưng tình trạng rụng tóc và các vấn đề về thị lực lại thường kéo dài [5]. Một số bệnh nhân còn gặp các rối loạn vận mạch hiếm gặp như bốc hỏa, đổ mồ hôi đầm đìa kèm theo thay đổi tâm trạng thất thường [2].

Tình trạng mệt mỏi thể chất kéo dài gây ảnh hưởng nghiêm trọng đến sức khỏe tinh thần. Đánh giá bằng thang đo chuẩn SF-12v2 cho thấy điểm tổng kết sức khỏe tinh thần sau 3 tháng ở những người còn triệu chứng thấp hơn đáng kể so với những người đã hồi phục hoàn toàn (47,7 so với 56,0) [6]. Tại Mexico, gánh nặng kinh tế hàng năm do các triệu chứng dai dẳng sau sốt xuất huyết ước tính lên tới 22,6 triệu USD [4] [7]. Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) cũng đã chính thức công nhận các triệu chứng kéo dài sau sốt xuất huyết, bao gồm mệt mỏi và trầm cảm [7].

Yếu tố nào làm tăng nguy cơ mệt mỏi kéo dài?

Mức độ nghiêm trọng của đợt nhiễm trùng cấp tính ban đầu là yếu tố dự báo sinh học và lâm sàng nhất quán nhất đối với sự phát triển của hội chứng mệt mỏi mạn tính sau nhiễm trùng [1]. Những bệnh nhân trải qua đợt bệnh nặng thường có nguy cơ cao hơn gặp phải các di chứng chức năng sau đó [1].

Một nghiên cứu tổng quan hệ thống năm 2017 nhấn mạnh vai trò của các yếu tố tâm lý xã hội bên cạnh yếu tố thể chất [8]. Theo đó, phản ứng nhận thức và hành vi của người bệnh đối với đợt bệnh cấp tính, cùng với mức độ căng thẳng và mệt mỏi sẵn có trước khi nhiễm bệnh, là những yếu tố nguy cơ nhất quán dẫn đến mệt mỏi kéo dài [8].

Mặc dù vậy, nghiên cứu năm 2022 tại nhóm bệnh nhân sốt xuất huyết ghi nhận không có sự khác biệt có ý nghĩa thống kê về tuổi tác, giới tính hay tình trạng nhập viện giữa nhóm có và không có di chứng mạn tính [6]. Điều này đồng nghĩa với việc ngay cả những người trẻ tuổi hoặc người mắc bệnh mức độ không quá nặng vẫn có khả năng mắc phải hội chứng này [6].

Những ai cần đặc biệt thận trọng khi mệt mỏi kéo dài?

Trẻ em và thanh thiếu niên là nhóm đối tượng cần được theo dõi sát sao, bởi các em cũng chịu gánh nặng lớn từ di chứng sau sốt xuất huyết [3] [5]. Trường hợp bé trai 11 tuổi phát triển hội chứng mệt mỏi mạn tính sau sốt xuất huyết Dengue xuất huyết cho thấy các triệu chứng đau khớp, đau cơ dữ dội và đau đầu không thể chịu nổi vẫn có thể tiếp diễn sau 1 năm dù đã được can thiệp dinh dưỡng và vật lý trị liệu [3].

Những người có tiền sử căng thẳng tâm lý, lo âu hoặc mệt mỏi mạn tính từ trước khi mắc bệnh cần đặc biệt lưu ý vì đây là nhóm nguy cơ cao [8]. Nếu tình trạng mệt mỏi đi kèm các dấu hiệu sưng đau khớp đối xứng, sốt nhẹ kéo dài hoặc yếu cơ, người bệnh cần đến bệnh viện kiểm tra để loại trừ các bệnh tự miễn thứ phát như nhược cơ hay viêm mạch [4].

Người bệnh tuyệt đối không nên tự ý sử dụng các loại thuốc giảm đau, thuốc kích thích thần kinh hoặc các thực phẩm chức năng không rõ nguồn gốc. Việc chẩn đoán hội chứng mệt mỏi sau sốt xuất huyết đòi hỏi phải loại trừ các bệnh lý nội khoa và tâm thần khác thông qua thăm khám kỹ lưỡng [3] [1].

Hướng dẫn chăm sóc và phục hồi thể lực đúng cách

Để hỗ trợ cơ thể vượt qua giai đoạn mệt mỏi hậu nhiễm trùng, việc điều chỉnh lối sống đóng vai trò then chốt. Người bệnh cần thiết lập chế độ nghỉ ngơi hợp lý, ngủ đủ giấc và áp dụng nguyên tắc quản lý năng lượng, chia nhỏ công việc trong ngày để tránh rơi vào tình trạng kiệt sức đột ngột.

Về dinh dưỡng, cần duy trì chế độ ăn uống cân bằng, giàu dưỡng chất, bổ sung đầy đủ nước và chất điện giải để hỗ trợ tế bào hồi phục. Bệnh nhân nên tăng cường các loại thực phẩm tươi, giàu vitamin và khoáng chất tự nhiên, hạn chế rượu bia, caffeine và các thực phẩm chế biến sẵn.

Hoạt động thể chất cần được thực hiện từ tốn và nâng dần cường độ theo khả năng thích ứng của cơ thể. Bệnh nhân có thể bắt đầu bằng các bài tập giãn cơ nhẹ nhàng hoặc đi bộ chậm, sau đó theo dõi phản ứng của cơ thể trong 24 giờ tiếp theo. Nếu nhận thấy tình trạng mệt mỏi gia tăng dữ dội sau vận động, cần giảm tải ngay lập tức và tham khảo ý kiến chuyên môn từ bác sĩ hoặc chuyên viên vật lý trị liệu [3].

Mệt mỏi kéo dài sau sốt xuất huyết là một thực thể bệnh lý có cơ sở khoa học rõ ràng, không phải do người bệnh tưởng tượng ra [4] [2]. Nhận biết sớm hội chứng, giữ tâm lý tích cực kết hợp chăm sóc dinh dưỡng và nghỉ ngơi khoa học sẽ giúp người bệnh từng bước lấy lại sức khỏe và nhịp sống bình thường.