Nhiều người cai thuốc lá thường gặp tình trạng giấc mơ bỗng trở nên sống động kỳ lạ, thậm chí xuất hiện ác mộng dồn dập sau khi dán miếng dán nicotine qua đêm. Hiện tượng này khiến không ít người hoang mang, băn khoăn liệu miếng dán hỗ trợ cai nghiện có phải là thủ phạm trực tiếp gây xáo trộn giấc ngủ hay không.
Thực tế nghiên cứu cho thấy miếng dán nicotine 24 giờ giải phóng hoạt chất liên tục vào ban đêm, làm thay đổi cấu trúc giấc ngủ tự nhiên. Nicotine hấp thu qua da vào ban đêm kích thích hệ thần kinh trung ương, làm giảm tỷ lệ ngủ chuyển động mắt nhanh (REM) và khiến các giấc mơ trong giai đoạn này trở nên sống động, rõ nét bất thường [1].
Cơ chế tác động của nicotine lên giấc ngủ REM
Giấc ngủ của con người gồm nhiều chu kỳ lặp lại giữa các giai đoạn chuyển động mắt không nhanh (NREM) và giai đoạn chuyển động mắt nhanh (REM) – thời điểm não bộ sản sinh ra phần lớn các giấc mơ trực quan. Thông thường ở người hút thuốc, nồng độ nicotine trong máu sẽ giảm dần khi ngủ [2]. Tuy nhiên, việc sử dụng miếng dán transdermal loại 24 giờ duy trì lượng nicotine liên tục đi vào máu suốt đêm [2].
Sự xuất hiện liên tục của nicotine ban đêm kích thích hệ thần kinh và làm tăng số lần thức giấc vi mô (micro-arousal) [1]. Khi hệ thần kinh trung ương bị kích thích liên tục trong lúc ngủ, tính liên tục của giấc ngủ bị phá vỡ [2]. Nicotine làm suy giảm tỷ lệ phần trăm giai đoạn ngủ REM, nhưng đồng thời lại khuếch đại độ sống động và hình ảnh thị giác của những giấc mơ diễn ra trong giai đoạn REM còn lại này [1]. Người dùng thường nhớ giấc mơ rất rõ ràng sau khi thức giấc giữa chừng từ giai đoạn REM, tạo cảm giác như gặp ác mộng hoặc mơ dữ dội hơn [1].
Các bằng chứng khoa học ghi nhận về giấc mơ và giấc ngủ
Các nhà khoa học đã tiến hành nhiều thử nghiệm lâm sàng nhằm làm rõ tác động của miếng dán nicotine lên giấc ngủ và các báo cáo giấc mơ:
Một nghiên cứu công bố năm 2006 thực hiện trên 15 người hút thuốc lá ở độ tuổi từ 20 đến 33, áp dụng thiết kế đo lường lặp lại để so sánh miếng dán nicotine 24 giờ với giả dược [1]. Kết quả chỉ ra khi mang miếng dán nicotine, người tham gia trải qua thời gian thức nhiều hơn và gia tăng các vi thức giấc ASDA so với dùng giả dược [1]. Đồng thời, tỷ lệ phần trăm giấc ngủ REM sụt giảm rõ rệt, dù độ trễ REM và tỷ lệ các giai đoạn NREM không biến đổi đáng kể [1]. Đáng chú ý, trong giấc ngủ REM, số lượng báo cáo giấc mơ chứa hình ảnh thị giác và đánh giá mức độ sống động thị giác ở nhóm dán nicotine cao hơn hẳn so với giả dược, trong khi hiện tượng này không thấy ở giai đoạn ngủ 2 (NREM) [1].
Năm 2017, một nghiên cứu đối chứng giả dược chéo mù đôi trên 16 nam giới trẻ tuổi khỏe mạnh, không hút thuốc bằng kỹ thuật đo đa ký giấc ngủ ban đêm [2]. Kết quả ghi nhận đêm sử dụng miếng dán nicotine làm tăng đáng kể độ trễ giấc ngủ, thời gian thức sau khi bắt đầu ngủ (WASO) và thời gian ngủ giai đoạn 1 [2]. Ngược lại, tổng thời gian ngủ, hiệu quả giấc ngủ và tỷ lệ phần trăm giai đoạn ngủ REM đều sụt giảm nghiêm trọng, đồng thời gây gián đoạn tính liên tục và kiến trúc giấc ngủ [2]. Nhóm nghiên cứu chỉ ra giới hạn mẫu nghiên cứu nhỏ và đối tượng là người không hút thuốc nên không thể ngoại suy hoàn toàn sang người hút thuốc thường xuyên [2].
Một nghiên cứu công bố năm 1994 thực hiện trên 12 người tình nguyện khỏe mạnh không hút thuốc để đánh giá tác dụng phụ thuộc liều của miếng dán nicotine liều 7 mg và 14 mg (dán 2 giờ trước khi đi ngủ) so với giả dược [3]. Kết quả cho thấy miếng dán nicotine liên quan đến việc thức giấc sớm vào buổi sáng và làm giảm tổng thời gian ngủ REM cũng như tỷ lệ REM% theo kiểu phụ thuộc vào liều lượng [3]. Sang đêm hồi phục (không dùng nicotine), thời gian ngủ REM và tỷ lệ REM% bật tăng trở lại [3]. Tuy nhiên, nghiên cứu này ghi nhận tâm trạng và trí nhớ chủ quan về giấc mơ không bị ảnh hưởng đáng kể [3].
Năm 1996, một nghiên cứu khác theo dõi 71 người hút thuốc chia thành các nhóm hút nhẹ (23 người), vừa (24 người) và nặng (24 người) dùng các mức liều giả dược, 11, 22, hoặc 44 mg/ngày [4]. Đánh giá bằng máy đo vận động cổ tay (wrist actigraphy) trong 1 tuần nội trú và 7 tuần ngoại trú cho thấy miếng dán 24 giờ không gây ra sự xáo trộn nào lên hiệu quả giấc ngủ hay hoạt động ban đêm so với mức nền [4]. Điểm giới hạn là phương pháp đo vận động cổ tay không phân tích sâu được cấu trúc giấc ngủ REM hay nội dung giấc mơ như đo đa ký giấc ngủ [4].
Giấc ngủ xáo trộn do miếng dán hay do hội chứng cai thuốc?
Tình trạng khó ngủ, thức giấc giữa đêm là phản ứng phụ rất phổ biến nhưng thường bị nhầm lẫn giữa nguyên nhân do thiếu nicotine hay do tác dụng phụ của miếng dán [5]. Một nghiên cứu đoàn hệ lớn công bố năm 1999 trên 1.392 người hút thuốc trưởng thành (18 đến 70 tuổi) sử dụng miếng dán nicotine 24 giờ trong 12 tuần ghi nhận vấn đề về giấc ngủ xảy ra ở 669 người, chiếm tỷ lệ 48% [5]. Các vấn đề này xuất hiện phổ biến nhất ngay vào ngày đầu tiên ngừng hút thuốc lá [5].
Một đánh giá tổng quan công bố năm 1994 cho thấy rối loạn giấc ngủ do hấp thu nicotine ban đêm xuất hiện ở tối đa 13% người sử dụng miếng dán qua đêm [6]. Ngược lại, một phân tích gộp được nhắc đến trong y văn chỉ ra rằng những rối loạn giấc ngủ do hội chứng cai thuốc lá dường như không thuyên giảm khi dùng miếng dán nicotine, mà nghịch lý thay còn có thể bị gia tăng do miếng dán làm gián đoạn tính liên tục của giấc ngủ [2].
Lợi ích cai thuốc và những phản ứng phụ cần cân nhắc
Miếng dán nicotine vẫn là một công cụ hỗ trợ cai thuốc hiệu quả cao, giúp tăng hơn gấp đôi tỷ lệ cai thuốc thành công sau 12 tháng ở những người hút từ 10-15 điếu mỗi ngày với tỷ số chênh (odds ratio) là 2,3 [6]. Miếng dán giúp giảm cảm giác thèm thuốc và các triệu chứng tiêu cực do việc ngừng hút gây ra [7].
Tuy nhiên, ngoài rối loạn giấc ngủ, người dùng miếng dán thường đối mặt với các phản ứng tại chỗ dán [5]. Nghiên cứu năm 1999 ghi nhận phản ứng tại vị trí dán xuất hiện ở 478 trên 1.392 người (chiếm 34%), thường khởi phát sau 6 ngày sử dụng [5]. Tổng quan năm 1994 cho thấy tỷ lệ ban đỏ hoặc cảm giác nóng rát tại chỗ dán lên đến dưới hoặc bằng 16%, ngứa thoáng qua dưới hoặc bằng 50%, và khiến tối đa 10% bệnh nhân phải ngưng trị liệu [6].
Trong một tổng quan năm 2020 về việc dùng nicotine điều trị viêm loét đại tràng (ở liều 15-25 mg mỗi ngày), các tác dụng phụ thường gặp nhất gồm buồn nôn, choáng váng, run rẩy, đau đầu, rối loạn giấc ngủ và kích ứng da [8]. Các phản ứng phụ này diễn ra thường xuyên hơn nhiều ở những người cả đời chưa từng hút thuốc so với người từng hút thuốc [8].
Ai nên thận trọng khi sử dụng miếng dán nicotine?
Người có tiền sử mắc các bệnh về da như chàm (eczema) hoặc vảy nến (psoriasis) cần đặc biệt cẩn trọng vì đây là các yếu tố dự báo làm tăng nguy cơ gặp phản ứng viêm, kích ứng tại vị trí dán da [5]. Nữ giới và những người trẻ tuổi dưới 40 cũng được ghi nhận có tỷ lệ phản ứng da cao hơn [5]. Bên cạnh đó, nghiên cứu cho thấy giới nữ và những người cai thuốc thành công là những đối tượng có tỷ lệ ghi nhận rối loạn giấc ngủ cao hơn [5].
Phụ nữ mang thai hoặc bệnh nhân mắc bệnh động mạch vành không ổn định là những đối tượng cần tránh sử dụng liệu pháp thay thế nicotine theo khuyến cáo chung, trừ khi có chỉ định và cân nhắc kỹ giữa nguy cơ và lợi ích từ bác sĩ chuyên khoa [6].
Gợi ý áp dụng thực tế để giảm thiểu giấc mơ sống động
Để kiểm soát tác dụng phụ lên giấc mơ và chất lượng giấc ngủ khi sử dụng liệu pháp thay thế nicotine, người dùng có thể tham khảo các bước:
Thứ nhất, kiểm tra loại miếng dán đang sử dụng. Nếu đang dùng loại miếng dán 24 giờ và gặp tình trạng mơ thấy ác mộng, giấc mơ quá sống động hoặc mất ngủ, có thể tham khảo ý kiến chuyên môn để chuyển sang dán ban ngày và tháo miếng dán ra trước khi đi ngủ, tránh để nicotine hấp thu liên tục vào ban đêm [6].
Thứ hai, luân phiên thay đổi vị trí dán da mỗi ngày để giảm thiểu nguy cơ ngứa, đỏ rát tại chỗ [6]. Nếu có bệnh nền về da hoặc tim mạch, cần hỏi ý kiến bác sĩ trước khi bắt đầu lộ trình cai thuốc bằng miếng dán [4, 8].
Tóm lại, hiện tượng giấc mơ sống động kỳ lạ hoặc ác mộng khi dùng miếng dán nicotine ban đêm là phản ứng phụ có cơ sở khoa học, xuất phát từ việc nicotine liên tục kích thích não bộ và thay đổi cấu trúc giấc ngủ REM [1, 2]. Việc hiểu rõ cơ chế giúp người cai thuốc chủ động điều chỉnh thời gian dán thích hợp, đảm bảo vừa duy trì hiệu quả bỏ thuốc vừa bảo vệ giấc ngủ ngon.
