Mỡ máu ở người tiểu đường cải thiện ra sao nhờ thực dưỡng?

Nhiều người mắc đái tháo đường type 2 thường xuyên phải đối mặt với tình trạng rối loạn lipid máu, đặc biệt là sự gia tăng của các hạt mỡ xấu gây xơ vữa động mạch. Chế độ ăn thực dưỡng thường được truyền tai nhau như một giải pháp tự nhiên giúp kiểm soát đường huyết và làm sạch lòng mạch máu. Liệu can thiệp dinh dưỡng này có thực sự mang lại hiệu quả hạ mỡ máu như lời đồn?

Nghiên cứu khoa học xác nhận chế độ ăn thực dưỡng chuẩn (như Ma-Pi 2) có thể làm giảm mạnh nồng độ cholesterol toàn phần và LDL-cholesterol có hại trong máu người bệnh đái tháo đường ^[1], ^[2]. Tuy nhiên, do thành phần dinh dưỡng chiếm lượng lớn carbohydrate (tinh bột), chế độ ăn này cũng đặt ra nhiều câu hỏi về sự kiểm soát chỉ số triglycerid và việc duy trì an toàn lâu dài ^[1], ^[2].

Chế độ ăn thực dưỡng Ma-Pi 2 tác động ra sao?

Phương pháp thực dưỡng nghiên cứu trong các thử nghiệm lâm sàng điều trị đái tháo đường phổ biến nhất là chế độ Ma-Pi 2 ^[1], ^[3]. Khẩu phần này cung cấp tỷ lệ năng lượng gồm 12% chất đạm, 18% chất béo và 70% carbohydrate ^[1]. Nguồn thức ăn tập trung hoàn toàn vào ngũ cốc nguyên hạt, rau củ quả, hoàn toàn không chứa chất béo hoặc đạm từ động vật, cũng như không sử dụng đường bổ sung ^[3].

Cơ chế cải thiện mỡ máu của chế độ này đến từ việc cắt bỏ hoàn toàn mỡ động vật và gia tăng tối đa chất xơ tự nhiên ^[3], ^[4]. Việc loại trừ chất béo bão hòa từ thịt giúp gan giảm sản xuất các lipoprotein tỉ trọng thấp mang cholesterol đi khắp cơ thể. Đồng thời, lượng xơ dồi dào từ ngũ cốc nguyên hạt làm chậm quá trình hấp thu chất béo tại ruột ^[3], ^[4].

Bên cạnh đó, việc cung cấp thức ăn thực vật giàu xơ giúp làm thay đổi tích cực hệ vi sinh vật đường ruột ^[3]. Những biến chuyển có lợi của hệ vi khuẩn ruột góp phần cải thiện mức độ nhạy cảm insulin, gián tiếp ổn định chỉ số mỡ máu và giảm đường huyết ^[3].

Bằng chứng lâm sàng về mức giảm LDL-cholesterol

Nhiều can thiệp ngắn hạn đã ghi nhận mức độ hạ lipid máu ấn tượng sau khi bệnh nhân chuyển sang dùng chế độ ăn Ma-Pi 2. Một phân tích tổng hợp vào năm 2014 đối với 4 nghiên cứu can thiệp kéo dài 21 ngày thực hiện tại Cuba, Trung Quốc, Ghana và Ý cho thấy chế độ ăn Ma-Pi 2 làm giảm đáng kể nồng độ lipid huyết thanh, ure máu và nguy cơ tim mạch ở người trưởng thành mắc đái tháo đường type 2 (p < 0.001) ^[1].

Tại Cuba, một thử nghiệm năm 2012 can thiệp trên các bệnh nhân đái tháo đường type 2 ở Bauta, Havana ghi nhận 72% bệnh nhân (44 người) có cholesterol ban đầu ở mức nguy cơ (>5,19 mmol/L), trong đó 51% (31 người) ở mức nguy cơ rất cao (>=6,2 mmol/L) ^[5]. Sau 21 ngày ăn thực dưỡng Ma-Pi 2, số bệnh nhân ở mức nguy cơ chỉ còn 8 người và mức nguy cơ rất cao chỉ còn 1 người ^[5]. Tỷ lệ LDL-cholesterol/HDL-cholesterol đã giảm 34% sau 21 ngày và duy trì mức giảm 29% sau 3 tháng theo dõi ^[5]. Chỉ số non-HDL cholesterol từ 5,11 mmol/L lúc đầu giảm mạnh xuống 3,25 mmol/L sau 21 ngày và ở mức 3,39 mmol/L sau 3 tháng ^[5].

Một nghiên cứu can thiệp kéo dài 6 tháng tại Matanzas, Cuba năm 2009 trên 16 người bệnh đái tháo đường type 2 kiểm soát đường huyết kém (HbA1 >8,5%) cũng ghi nhận kết quả khả quan ^[6]. Sau 6 tháng áp dụng thực dưỡng Ma-Pi 2 được chuẩn bị chuyên nghiệp, nồng độ LDL-cholesterol trung bình giảm 22,7%, cholesterol toàn phần giảm 16,4%, triglycerid giảm 37,0% và HDL-cholesterol tăng 97,8% ^[6].

Nghiên cứu đối chứng ngẫu nhiên MADIAB công bố năm 2014 tiến hành so sánh chế độ ăn Ma-Pi 2 với chế độ ăn tiêu chuẩn dành cho người đái tháo đường trong 21 ngày ^[2]. Kết quả cho thấy nhóm ăn thực dưỡng giảm cholesterol toàn phần, giảm LDL-cholesterol và giảm tỷ số LDL/HDL vượt trội hơn hẳn so với chế độ khuyến nghị chuẩn ^[2].

Nguy cơ tăng triglycerid khi ăn quá nhiều carbohydrate

Mặc dù LDL-cholesterol hạ rõ rệt, chế độ ăn chứa tỷ lệ carbohydrate cao (lên đến 70% năng lượng) như Ma-Pi 2 tiềm ẩn nguy cơ tác động bất lợi đến chỉ số triglycerid nếu lựa chọn tinh bột không đúng cách ^[1], ^[2]. Tinh bột khi vào cơ thể sẽ phân cắt thành glucose; nếu lượng glucose dư thừa không được tế bào cơ tiêu thụ hết, gan sẽ chuyển đổi chúng thành các phân tử acid béo tự do và dự trữ dưới dạng triglycerid.

Chính thử nghiệm MADIAB năm 2014 đã ghi nhận điểm hạn chế này: nhóm bệnh nhân ăn theo chế độ khuyến cáo chuẩn của hiệp hội chuyên môn lại có mức giảm triglycerid tốt hơn có ý nghĩa thống kê so với nhóm ăn thực dưỡng Ma-Pi 2 ^[2]. Điều này cho thấy gánh nặng carbohydrate cao từ thực dưỡng làm chậm tốc độ thanh thải triglycerid trong huyết tương hơn so với chế độ dinh dưỡng cân đối.

Mặt khác, kết quả từ nghiên cứu lớn TOSCA.IT năm 2016 trên 1.785 bệnh nhân đái tháo đường type 2 đã làm rõ thêm bản chất của vấn đề ^[4]. Nghiên cứu chỉ ra rằng khi tăng lượng carbohydrate từ mức dưới 45% lên từ 60% năng lượng trở lên, chỉ số triglycerid lại thấp hơn rõ rệt (p < 0.05), miễn là lượng đường bổ sung giữ dưới 10% và lượng chất xơ đạt từ 15 g/1000 kcal trở lên ^[4]. Ngược lại, nếu ăn lượng chất béo tăng từ dưới 25% lên từ 35% trở lên thì cả LDL-cholesterol lẫn triglycerid đều tăng cao (p < 0.05) ^[4]. Do đó, carbohydrate trong thực dưỡng chỉ an toàn với triglycerid khi nó hoàn toàn là tinh bột phức hợp giàu xơ, không bị biến thành tinh bột tinh chế hay đồ ngọt ^[3], ^[4].

Diễn biến mỡ máu và giới hạn khi áp dụng dài hạn

Hầu hết các bằng chứng lâm sàng ấn tượng của thực dưỡng Ma-Pi 2 được ghi nhận trong các can thiệp có kiểm soát chặt chẽ kéo dài 21 ngày ^[1], ^[5], ^[2]. Khi bước ra ngoài điều kiện thực tế dài hạn, hiệu quả duy trì mỡ máu có sự thay đổi.

Thử nghiệm theo dõi 6 tháng tiếp theo của nghiên cứu MADIAB (công bố năm 2016) trên 40 bệnh nhân đái tháo đường type 2 chuyển sang thực dưỡng Ma-Pi 4 trong đời sống thực đã ghi nhận hiện tượng nồng độ cholesterol toàn phần và LDL-cholesterol tăng trở lại ở cả hai nhóm ^[7]. Sau khi hiệu chỉnh tuổi và giới tính, chế độ ăn Ma-Pi có liên quan đến tỷ lệ tăng phần trăm LDL-cholesterol cao hơn (KTC 95%: -1,52; -33,16) dù các chỉ số của người tham gia vẫn nằm trong ngưỡng mục tiêu khuyến nghị (<100 mg/dl với LDL) ^[7].

Ngoài ra, ở can thiệp Bauta kéo dài 21 ngày và theo dõi 3 tháng, nồng độ mỡ tốt HDL-cholesterol chỉ ghi nhận sự cải thiện nhẹ không có ý nghĩa thống kê, cho thấy thời gian ngắn chưa đủ để khôi phục hoàn toàn cân bằng lipid ^[5]. Về mặt an toàn vi chất, can thiệp 6 tháng tại Matanzas ghi nhận chế độ Ma-Pi 2 cung cấp đủ năng lượng và đạm, song thiếu hụt lượng vitamin B12 cần thiết cho cơ thể ^[6].

Hiểu lầm thường gặp về thực dưỡng trị bệnh

Nhiều người bệnh lầm tưởng rằng ăn thực dưỡng là phải ăn gạo lứt muối mè thật nghiêm ngặt hoặc kiêng khem đến mức kiệt quệ. Trong các nghiên cứu chuẩn mực, khẩu phần Ma-Pi 2 vẫn đảm bảo cung cấp đầy đủ năng lượng và lượng đạm cần thiết (12% năng lượng) thông qua đa dạng các loại ngũ cốc, đậu đỗ và rau củ ^[1], ^[6]. Các chỉ số sinh hóa máu như protein toàn phần, albumin và hemoglobin ở người tham gia đều được giữ ở mức an toàn dinh dưỡng trong suốt thời gian can thiệp ^[5], ^[6].

Một hiểu lầm nguy hiểm khác là nghĩ rằng thực dưỡng có thể thay thế hoàn toàn và tức thì các loại thuốc điều trị của bác sĩ. Dù nghiên cứu năm 2012 cho thấy liều insulin tiêu thụ trung bình của người bệnh giảm 46% (617 đơn vị) sau 21 ngày và giảm 858 đơn vị sau 3 tháng ^[5], hay nghiên cứu năm 2009 cho thấy người bệnh ngưng được insulin và 25% chỉ cần duy trì glibenclamide ^[6], toàn bộ quá trình điều chỉnh thuốc này đều do nhân viên y tế theo dõi sát sao. Bệnh nhân tuyệt đối không được tự ý bỏ thuốc hạ đường huyết hay thuốc hạ mỡ máu vì có thể dẫn đến cơn tăng đường huyết kịch phát hoặc biến cố tim mạch.

Nhóm người bệnh cần thận trọng

Người bệnh đái tháo đường có cơ địa gầy sút, suy dinh dưỡng hoặc người cao tuổi có khối cơ kém không nên tự ý áp dụng chế độ thực dưỡng nghiêm ngặt vì chế độ này thúc đẩy giảm cân nhanh chóng ^[7], ^[2]. Nghiên cứu MADIAB chỉ ra chế độ Ma-Pi làm giảm cân nặng và vòng eo mạnh hơn chế độ tiêu chuẩn ^[2].

Những bệnh nhân có nồng độ triglycerid máu ban đầu quá cao hoặc có tiền sử viêm tụy cấp do tăng triglycerid cần đặc biệt lưu ý trước khẩu phần chứa tới 70% carbohydrate ^[1]. Bệnh nhân đang sử dụng thuốc kiểm soát đường huyết có nguy cơ hạ đường huyết cao (như insulin hoặc nhóm sulfonylurea) bắt buộc phải báo cho bác sĩ trước khi thay đổi thực đơn ăn nhiều rau củ ít béo để được điều chỉnh giảm liều kịp thời, tránh hôn mê do tụt đường huyết ^[5], ^[6]. Người áp dụng dài ngày cũng cần theo dõi tình trạng thiếu máu và nồng độ vitamin B12 ^[6].

Gợi ý áp dụng dinh dưỡng thực tế

Để khai thác lợi ích giảm LDL-cholesterol mà không làm bùng phát triglycerid, người bệnh đái tháo đường nên áp dụng các nguyên tắc cốt lõi của nghiên cứu một cách linh hoạt:

• Lựa chọn nguồn bột đường: Ưu tiên 100% ngũ cốc nguyên hạt (gạo lứt, yến mạch nguyên cám, hạt kê) thay vì gạo trắng hay bánh mì trắng; loại bỏ hoàn toàn các loại đường tinh luyện, nước ngọt và bánh kẹo ^[3], ^[4].
• Tăng cường lượng chất xơ: Đảm bảo lượng chất xơ đạt từ 15 g trên mỗi 1000 kcal tiêu thụ mỗi ngày thông qua các loại rau xanh nhiều lá, họ cải, bầu bí và các loại đậu ^[4].
• Cắt giảm chất béo bão hòa: Hạn chế tối đa mỡ động vật, thịt đỏ nhiều mỡ, phủ tạng; giữ lượng chất béo tổng thể ở mức vừa phải để tránh làm tăng LDL-cholesterol và CRP ^[4].
• Kết hợp đa dạng vi sinh: Bổ sung các nguồn thực phẩm lên men lành mạnh, ví dụ như sữa chua chứa lợi khuẩn Lactobacillus acidophilus và Bifidobacterium lactis đã được chứng minh giúp cải thiện tỷ số LDL/HDL và tăng HDL-cholesterol mà không làm tăng triglycerid ở người đái tháo đường ^[8].

Chế độ ăn thực dưỡng kiểu Ma-Pi 2 chứng minh khả năng cải thiện rõ rệt LDL-cholesterol và hỗ trợ kiểm soát đường huyết nhờ loại bỏ chất béo động vật và giàu chất xơ ^[1], ^[2]. Tuy nhiên, lượng carbohydrate cao đòi hỏi người bệnh phải kiểm soát chặt nguồn tinh bột để tránh nguy cơ tăng triglycerid ^[2], ^[4]. Việc thay đổi chế độ ăn cần thực hiện từng bước, duy trì lối sống vận động và luôn tham khảo ý kiến bác sĩ điều trị để đảm bảo an toàn tuyệt đối.