Nhiều người có thói quen pha một ly nước ấm với mật ong vào mỗi buổi sáng để thanh lọc cơ thể và bồi bổ sức khỏe. Tuy nhiên, mật ong chứa lượng đường fructose tự nhiên rất cao, khiến không ít người lo lắng liệu dùng hàng ngày có gây tích tụ mỡ trong gan hay không.

Theo các bằng chứng dịch tễ học và dinh dưỡng hiện nay, việc sử dụng mật ong với tần suất vừa phải từ 2 đến 6 lần mỗi tuần có mối liên quan nghịch với tỷ lệ mắc bệnh gan nhiễm mỡ không do rượu [1]. Ngược lại, nếu lạm dụng từ 1 lần trở lên mỗi ngày hoặc tiêu thụ vượt ngưỡng năng lượng khuyến cáo, nguy cơ tổn thương gan do tích lũy đường đơn có thể gia tăng [1], [2].

Bệnh gan nhiễm mỡ không do rượu là gì?

Bệnh gan nhiễm mỡ không do rượu (NAFLD) được định nghĩa là sự tích tụ quá mức của triglyceride trong các tế bào gan vượt quá 5% diện tích bề mặt nhu mô gan hoặc vượt quá 55 mg/g mô gan (5,5%), trong điều kiện người bệnh không lạm dụng rượu bia [3], [4], [2]. Đây là bệnh lý gan mạn tính phổ biến nhất hiện nay và được xem là biểu hiện tại gan của hội chứng chuyển hóa [5], [6], [7].

Tình trạng gan nhiễm mỡ có thể diễn tiến từ thoái hóa mỡ đơn thuần (NAFL) sang viêm gan nhiễm mỡ không do rượu (NASH) đi kèm thâm nhiễm tế bào viêm hỗn hợp [4], [2]. Nếu không can thiệp, bệnh có nguy cơ tiến triển thành xơ hóa gan, xơ gan và ung thư biểu mô tế bào gan [3], [4], [7]. Tỷ lệ lưu hành của NAFLD ước tính khoảng 24% đến 26% tại các nước công nghiệp hóa và dao động từ 10% đến 46% tại Mỹ [6], [4], [2].

Fructose chuyển hóa tại gan như thế nào?

Fructose là một loại đường đơn tự nhiên có trong trái cây và mật ong, đồng thời cũng là thành phần chính của đường ăn sucrose và siro ngô hàm lượng fructose cao (HFCS) [7]. Hầu hết lượng fructose sau khi ăn không được chuyển hóa ở ruột non mà được hấp thu qua tĩnh mạch cửa để dẫn thẳng về gan với nồng độ cao hơn rất nhiều so với các mô khác [5], [4].

Tại gan, fructose kích thích quá trình tân tạo mỡ (de novo lipogenesis - DNL) mạnh hơn cả chế độ ăn giàu chất béo [5]. Quá trình chuyển hóa fructose không phụ thuộc vào hormone insulin, cho phép nó tiếp tục tạo mỡ ngay cả trong bối cảnh kháng insulin [5]. Fructose kích hoạt trực tiếp SREBP-1c - một yếu tố điều hòa phiên mã quan trọng của quá trình DNL, đồng thời làm tăng nồng độ protein của toàn bộ các enzyme tham gia tạo triglyceride [5].

Bên cạnh việc thúc đẩy tổng hợp mỡ mới, fructose còn ức chế quá trình oxy hóa axit béo tại ty thể thông qua việc tăng sản xuất malonyl CoA [5], [6]. Quá trình này gây cạn kiệt phân tử năng lượng ATP, kích hoạt stress lưới nội chất, tăng sản xuất các gốc oxy hóa phản ứng (ROS) và thúc đẩy tổng hợp axit uric dẫn đến tích tụ thêm mỡ trong tế bào gan [5], [6], [7]. Ngoài ra, chế độ ăn nhiều đường còn làm thay đổi tính thấm của ruột, gia tăng độc tố nội sinh gây hại gan [6], [7].

Các nghiên cứu nói gì về mật ong và gan nhiễm mỡ?

Để làm rõ ảnh hưởng thực tế của mật ong và fructose, các nhà khoa học đã tiến hành nhiều nghiên cứu từ quy mô phòng thí nghiệm đến cộng đồng:

Nghiên cứu thuần tập cắt ngang công bố năm 2021 thuộc Nghiên cứu Đoàn hệ Viêm hệ thống mức độ thấp mạn tính và Sức khỏe Thiên Tân (TCLSIH) đã phân tích dữ liệu từ 21.979 người trưởng thành từ 20 đến 90 tuổi [1]. Tình trạng gan nhiễm mỡ được xác định qua siêu âm sau khi đã loại trừ các bệnh gan khác và việc uống nhiều rượu [1]. Trong số đó, có 6.513 người (29,6%) mắc NAFLD [1].

Kết quả mô hình hồi quy logistic sau khi hiệu chỉnh các biến số gây nhiễu cho thấy nhóm người dùng mật ong 2-6 lần/tuần có tỷ số chênh (OR) mắc NAFLD là 0,86 (khoảng tin cậy 95% CI: 0,77 - 0,97) so với nhóm dùng từ 1 lần/tuần trở xuống [1]. Tuy nhiên, nhóm tiêu thụ mật ong từ 1 lần trở lên mỗi ngày (>=1 lần/ngày) có OR là 1,10 (95% CI: 0,95 - 1,27) và không ghi nhận mối liên quan bảo vệ đối với NAFLD [1]. Kết quả này tương đồng ở cả các phân nhóm chỉ số khối cơ thể (BMI) dưới và trên 24,0 kg/m2 [1]. Giới hạn của nghiên cứu là thiết kế cắt ngang nên chưa khẳng định được mối quan hệ nhân quả tuyệt đối [1].

Nghiên cứu thực nghiệm công bố năm 2021 đánh giá tác động của trái cây giàu fructose và mật ong trên 44 con chuột được chia thành 4 nhóm gồm: chế độ ăn bình thường, nhóm fructose cao (HF), nhóm trái cây nhiều fructose (HFF) và nhóm dùng mật ong (HO) trong vòng 120 ngày [8]. Kết quả cho thấy cả 3 nhóm can thiệp đều gia tăng tình trạng kháng insulin cũng như tăng biểu hiện các gen tổng hợp mỡ ACC và SREBP-1c so với nhóm đối chứng [8]. Tuy nhiên, nồng độ men gan chỉ tăng rõ rệt ở nhóm dùng đường fructose công nghiệp HF (p < 0,01) mà không tăng ở nhóm mật ong [8].

Đồng thời, nhóm dùng mật ong còn giảm cholesterol toàn phần và giảm HDL-C so với đối chứng [8]. Mức độ biểu hiện các gen gây viêm IL-6 và TGF-beta ở nhóm fructose công nghiệp tăng mạnh hơn đáng kể so với nhóm mật ong [8]. Đánh giá mô bệnh học ở nghiên cứu này chưa ghi nhận tổn thương viêm hay sự hình thành gan nhiễm mỡ rõ rệt giữa các nhóm sau 120 ngày [8].

Nghiên cứu cắt ngang năm 2019 trên 100 người trưởng thành trẻ tuổi tại Mexico City đã đánh giá lượng fructose qua bảng hỏi tần suất thực phẩm, đối chiếu với mỡ gan qua chỉ số HSI, FLI và chụp cộng hưởng từ (MRI) [3]. Tỷ lệ mắc NAFLD theo MRI là 18%, trong khi phát hiện qua HSI là 44% và FLI là 46% [3]. Kết quả chỉ ra đồ uống có đường và nước ép công nghiệp được tiêu thụ nhiều hơn đáng kể ở người mắc gan nhiễm mỡ, khẳng định đường ngọt dạng lỏng là yếu tố nguy cơ hàng đầu [3].

Thực nghiệm trên động vật cũng cho thấy chế độ ăn chứa 70% tổng năng lượng từ fructose gây thoái hóa mỡ gan rõ rệt trên mô học kèm theo dấu hiệu hủy hoại tế bào gan trên xét nghiệm [4].

Lợi ích thực tế và giới hạn của bằng chứng

Các dữ liệu cho thấy mật ong và trái cây tự nhiên không gây độc tính cấp tính cho gan tương tự như fructose công nghiệp hay nước ngọt có ga [8], [3]. Các thành phần tự nhiên trong mật ong có thể giúp cải thiện các chỉ dấu viêm và men gan tốt hơn so với các nguồn đường tinh luyện [8].

Tuy nhiên, giới hạn khoa học nằm ở chỗ mật ong về bản chất vẫn cung cấp một lượng lớn fructose tự do [7]. Khi đưa vào cơ thể, fructose từ mật ong vẫn phải đi qua tĩnh mạch cửa về gan và tham gia vào con đường tân tạo mỡ nếu cơ thể dư thừa năng lượng [5], [7]. Các nghiên cứu đoàn hệ lớn cũng chỉ ra việc sử dụng mật ong quá thường xuyên hàng ngày không còn mang lại lợi ích giảm nguy cơ thoái hóa mỡ gan [1].

Hiểu lầm thường gặp về mật ong tự nhiên

Nhiều người tin rằng mật ong là dược liệu tự nhiên nên có thể dùng bao nhiêu tùy thích mà không gây hại cho gan hay chuyển hóa. Đây là nhận định sai lầm bởi mật ong chứa nồng độ đường đơn rất cao gồm fructose và glucose [7]. Quá trình thoái biến fructose tại gan tạo ra axit uric, gây cạn kiệt ATP và kích thích gen sinh mỡ SREBP-1c bất kể nguồn gốc của fructose là tự nhiên hay nhân tạo [5], [7].

Một quan niệm khác cho rằng uống nước mật ong ngọt đậm hàng ngày giúp giải độc gan. Thực tế, tiêu thụ đường ngọt đậm đặc làm tăng tải chuyển hóa tại gan, thúc đẩy tích tụ mỡ và thúc đẩy tình trạng kháng insulin [5], [8], [3].

Ai nên thận trọng khi sử dụng mật ong?

Những người đã được chẩn đoán mắc hội chứng chuyển hóa, thừa cân béo phì, đái tháo đường hoặc gan nhiễm mỡ cần đặc biệt hạn chế sử dụng mật ong [6], [2]. Bệnh nhân có tình trạng tăng men gan hoặc có nguy cơ tiến triển xơ hóa gan cần kiểm soát chặt chẽ mọi nguồn đường hấp thu nhanh [4], [7].

Người có chỉ số axit uric máu cao hoặc mắc bệnh gút cũng nên thận trọng, do quá trình chuyển hóa fructose tại gan trực tiếp thúc đẩy tạo axit uric [5], [6], [7]. Người bệnh có các bệnh lý nền mạn tính cần tham khảo ý kiến bác sĩ điều trị để xây dựng mức nạp năng lượng từ chất ngọt phù hợp.

Cách áp dụng mật ong an toàn cho gan

Các hướng dẫn dinh dưỡng khuyến cáo nên giảm lượng đường bổ sung xuống chỉ còn 5% tổng lượng calo nạp vào hàng ngày để phòng ngừa gan nhiễm mỡ và các biến chứng chuyển hóa [2].

Dựa trên dữ liệu dịch tễ, tần suất tiêu thụ mật ong tối ưu cho lá gan là duy trì khoảng 2 đến 6 lần mỗi tuần, thay vì lạm dụng liên tục từ 1 lần trở lên mỗi ngày [1]. Về lượng dùng, bạn chỉ nên sử dụng 1 đến 2 thìa cà phê nhỏ (tương đương 5 - 10ml) cho mỗi lần uống nhằm đảm bảo không vượt quá ngưỡng đường tự do cho phép trong ngày [2].

Thời điểm phù hợp để sử dụng là pha loãng với nước ấm vào buổi sáng hoặc dùng sau các hoạt động thể lực để bù năng lượng. Tuyệt đối không pha mật ong quá đặc và không sử dụng mật ong cùng lúc với các loại nước giải khát chứa đường hay siro ngô công nghiệp nhằm tránh gây quá tải chuyển hóa de novo lipogenesis tại gan [5], [3], [6].

Lời kết

Mật ong là thực phẩm có giá trị dinh dưỡng nhưng không phải là dưỡng chất có thể dùng tùy tiện mà không ảnh hưởng tới gan. Để bảo vệ gan trước nguy cơ nhiễm mỡ không do rượu, hãy xem mật ong như một loại gia vị tạo ngọt thay thế, sử dụng điều độ với tần suất vừa phải từ 2 đến 6 lần mỗi tuần và kết hợp chế độ ăn uống cân bằng, lành mạnh.