Sữa có trong tủ lạnh nhiều gia đình Việt để bổ sung dưỡng chất. Nhiều người uống sữa thay nước lọc, dùng hơn 1 lít mỗi ngày để khỏe xương, tăng cơ. Thói quen nạp lượng lớn sữa này đặt ra câu hỏi về gánh nặng chất béo lên tim mạch.
Uống quá nhiều sữa mỗi ngày, đặc biệt là sữa nguyên kem giàu chất béo, làm tăng nguy cơ tử vong do bệnh tim mạch và tử vong do mọi nguyên nhân [1], [2], [3]. Dữ liệu khoa học cho thấy ngưỡng tiêu thụ cao từ 3 ly sữa/ngày (khoảng 680 g đến 830 g) đã bắt đầu ghi nhận rủi ro sức khỏe rõ rệt so với việc uống ít [1]. Lợi ích bảo vệ cơ thể chỉ xuất hiện khi uống lượng vừa phải và ưu tiên sữa ít béo [4], [5], [2].
Cơ chế tác động của sữa và chất béo bão hòa
Sữa cung cấp canxi, đạm động vật và vitamin B12 cho cơ thể [6]. Tuy nhiên, sữa cũng giàu chất béo bão hòa [7]. Chất béo bão hòa khi nạp vượt ngưỡng dễ gây lắng đọng mảng bám thành mạch, dẫn đến xơ vữa động mạch và bệnh tim thiếu máu cục bộ.
Tiêu thụ lượng sữa quá mức còn làm tăng nồng độ yếu tố tăng trưởng giống insulin I (IGF-I) lưu hành trong máu [4]. Sự gia tăng IGF-I được cho là cơ chế giải thích việc uống quá nhiều sữa có thể làm tăng nguy cơ ung thư và tử vong [4]. Tác động của sữa lên hệ tim mạch phụ thuộc trực tiếp vào tổng lượng uống và hàm lượng chất béo trong loại sữa người dùng lựa chọn [2], [3].
Cảnh báo từ các nghiên cứu tiêu thụ lượng sữa lớn
Một nghiên cứu đoàn hệ công bố năm 2014 tại Thụy Điển đánh giá mối liên hệ giữa lượng sữa tiêu thụ với tỷ lệ tử vong và gãy xương ở hai nhóm nam và nữ [1]. Ở nhóm phụ nữ, mỗi ly sữa uống thêm làm tăng 15% nguy cơ tử vong do mọi nguyên nhân (tỷ số rủi ro HR: 1,15), tăng 15% nguy cơ tử vong do bệnh tim mạch (HR: 1,15) và tăng 7% nguy cơ tử vong do ung thư (HR: 1,07) [1]. Phụ nữ uống từ 3 ly sữa trở lên mỗi ngày (trung bình 680 g/ngày) có nguy cơ tử vong chung cao gần gấp đôi (HR: 1,93) so với người uống dưới 1 ly/ngày (trung bình 60 g/ngày), với mức tăng tương đương ở tử vong tim mạch và tăng 44% tử vong do ung thư (HR: 1,44) [1]. Nhóm phụ nữ uống từ 3 ly/ngày cũng tăng 16% nguy cơ gãy xương bất kỳ và tăng 60% nguy cơ gãy xương hông [1]. Ở nam giới Thụy Điển, uống từ 3 ly sữa trở lên mỗi ngày (trung bình 830 g/ngày) làm tăng 10% nguy cơ tử vong chung (HR: 1,10) so với uống dưới 1 ly (trung bình 50 g/ngày), chủ yếu do tăng tử vong tim mạch [1].
Nghiên cứu đoàn hệ tại 3 hạt của Na Uy theo dõi 73.860 người (tuổi trung bình 41,2; 49% là nữ) qua các đợt khám sàng lọc giai đoạn 1974-1988 [2]. Trong thời gian theo dõi trung vị 33 năm, có 26.393 ca tử vong, gồm 8.590 ca do bệnh tim mạch, 4.372 ca do bệnh tim thiếu máu cục bộ và 3.047 ca nhồi máu cơ tim cấp [2]. Nhóm tiêu thụ tổng lượng sữa cao nhất (nhóm ngũ phân vị thứ 5) có nguy cơ tử vong do bệnh tim mạch cao hơn 12% (HR: 1,12) và tử vong do mọi nguyên nhân cao hơn 22% (HR: 1,22) so với nhóm uống ít nhất [2].
Một phân tích gộp công bố năm 2022 tổng hợp các nghiên cứu đoàn hệ tính đến tháng 2/2020 để so sánh tác động của sữa nhiều béo và ít béo [3]. Kết quả chỉ ra tiêu thụ sữa giàu chất béo làm tăng 15% nguy cơ tử vong do mọi nguyên nhân (ES: 1,15), tăng 9% tử vong do bệnh tim mạch (ES: 1,09) và tăng 17% tử vong do ung thư (ES: 1,17) [3]. Ngược lại, tổng lượng tiêu thụ các chế phẩm từ sữa nói chung lại liên quan đến giảm 7% nguy cơ tử vong tim mạch (ES: 0,93) [3].
Một nghiên cứu đoàn hệ lớn công bố năm 2023 dựa trên dữ liệu UK Biobank cũng phân tích sâu theo từng nhóm đối tượng [8]. Việc uống sữa nguyên kem làm tăng 20% nguy cơ tử vong do mọi nguyên nhân ở phụ nữ (HR: 1,20) và tăng 13% ở người không bị tăng huyết áp (HR: 1,13) [8]. Với sữa tách béo một phần, mối liên hệ với tử vong tim mạch mạnh hơn ở người hút thuốc và người không dùng viên bổ sung khoáng chất, còn rủi ro biến cố tim mạch rõ hơn ở người có bệnh tăng huyết áp [8]. Với sữa tách béo hoàn toàn, mối liên hệ với tử vong chung mạnh hơn ở người hút thuốc, người tăng huyết áp và người đang dùng thuốc huyết áp [8].
Nghiên cứu tại châu Á và châu Âu về mức uống vừa phải
Trái với nhóm uống lượng lớn, các quần thể uống sữa mức độ thấp đến trung bình ghi nhận kết quả an toàn hoặc có lợi. Nghiên cứu đoàn hệ EPIC-Italy công bố năm 2019 theo dõi 45.009 người Ý trong thời gian trung vị 14,9 năm, ghi nhận 2.468 ca tử vong (59% do ung thư, 19% do tim mạch) [5]. Kết quả cho thấy uống từ 120 g đến 160 g sữa mỗi ngày giúp giảm 25% nguy cơ tử vong do mọi nguyên nhân (HR: 0,75) so với không uống [5]. Tuy nhiên, ở mức uống trên 200 g/ngày, lợi ích giảm tử vong này không còn ý nghĩa thống kê (HR: 0,95) [5].
Tại châu Á, nghiên cứu công bố năm 2022 trên người trưởng thành Trung Quốc chỉ ra mức uống từ 0,1 đến 2 khẩu phần sữa mỗi tuần liên quan đến việc giảm nguy cơ tử vong [4]. Tác giả lưu ý nhóm uống nhiều nhất trong nghiên cứu này (trên 2 khẩu phần/tuần) vẫn ở mức thấp so với các nước phát triển, nơi nhóm uống nhiều thường dùng vài khẩu phần mỗi ngày [4]. Ngược lại, các báo cáo từ nước phát triển cho thấy tiêu thụ nhiều sữa làm tăng nguy cơ tử vong do ung thư (HR: 1,56) [4].
Tại Nhật Bản, nghiên cứu JACC công bố năm 2015 theo dõi 94.980 người từ 40 đến 79 tuổi không có tiền sử ung thư, đột quỵ hay bệnh tim mạch mạn tính từ năm 1988 đến 2009 [7]. Sau trung vị 19 năm theo dõi với 21.775 ca tử vong (28,8% do tim mạch, 35,3% do ung thư), nam giới uống sữa 1-2 lần/tháng giảm 8% nguy cơ tử vong chung (HR: 0,92) so với người không bao giờ uống, đồng thời giảm tử vong do tim mạch và ung thư [7]. Ở phụ nữ Nhật Bản, uống sữa 3-4 lần/tuần giúp giảm 9% nguy cơ tử vong chung (HR: 0,91) so với không uống [7].
Một phân tích gộp công bố năm 2016 tổng hợp 21 nghiên cứu trên 19 đoàn hệ (tính đến tháng 6/2015) với mức uống từ 0 đến 850 mL/ngày [6]. Phân tích cho thấy mỗi 200 mL sữa mỗi ngày không làm thay đổi đáng kể nguy cơ tử vong chung (SRR: 1,01), bệnh mạch vành (SRR: 1,01) hay đột quỵ (SRR: 0,91) [6]. Dù vậy, các tác giả cảnh báo có khả năng tồn tại sai lệch xuất bản đối với dữ liệu tử vong chung và đột quỵ, nghĩa là rủi ro thực tế của việc uống nhiều sữa có thể đã bị đánh giá thấp [6].
Lợi ích, giới hạn bằng chứng và hiểu lầm thường gặp
Bằng chứng hiện tại cho thấy sữa mang lại lợi ích phòng ngừa tiểu đường và bệnh tim mạch khi dùng lượng vừa phải ở các quần thể tiêu thụ thấp [4]. Các chế phẩm từ sữa nói chung cũng hỗ trợ giảm rủi ro tử vong tim mạch [3]. Tuy nhiên, giới hạn của các bằng chứng này là tính không đồng nhất cao giữa các phân tích gộp, do mẫu nghiên cứu và phương pháp đánh giá tại từng quốc gia rất khác nhau [4]. Nhiều nghiên cứu chỉ dựa trên bảng câu hỏi tần suất thực phẩm tự khai báo, và kết quả có thể yếu đi nếu chỉ xét lượng uống tại thời điểm ban đầu mà không đo lường lặp lại [1], [5], [2].
Hiểu lầm phổ biến nhất là "uống càng nhiều sữa xương càng chắc và cơ thể càng khỏe". Thực tế tại Thụy Điển, uống từ 3 ly sữa/ngày trở lên không giúp nam giới giảm gãy xương, thậm chí làm phụ nữ tăng 60% nguy cơ gãy xương hông [1].
Hiểu lầm thứ hai là "sữa nguyên kem tự nhiên tốt hơn sữa tách béo". Nghiên cứu tại Na Uy chứng minh uống nhiều sữa nguyên kem làm tăng 13% nguy cơ tử vong do bệnh tim thiếu máu cục bộ (HR: 1,13) và tăng 15% tử vong chung (HR: 1,15) so với không uống [2]. Ngược lại, sữa ít béo liên quan đến mức rủi ro tử vong do bệnh tim mạch, bệnh tim thiếu máu cục bộ, nhồi máu cơ tim cấp và tử vong chung thấp hơn hẳn so với sữa nguyên kem [2].
Ai nên thận trọng khi uống nhiều sữa?
Người có bệnh lý nền tim mạch, rối loạn mỡ máu hoặc nguy cơ xơ vữa động mạch cần kiểm soát chặt lượng sữa nguyên kem vì loại này làm tăng tử vong do bệnh tim thiếu máu cục bộ [2], [3]. Người bị tăng huyết áp, người đang dùng thuốc điều trị huyết áp và người hút thuốc lá cần đặc biệt lưu ý, vì dữ liệu UK Biobank cho thấy nhóm này có sự tương tác làm tăng mạnh rủi ro tử vong và biến cố tim mạch khi tiêu thụ các loại sữa khác nhau [8].
Phụ nữ cũng là nhóm nhạy cảm hơn với việc tiêu thụ lượng sữa lớn. Cả nghiên cứu Thụy Điển và UK Biobank đều ghi nhận phụ nữ uống nhiều sữa hoặc dùng sữa nguyên kem có mức tăng nguy cơ tử vong rõ rệt hơn nam giới [1], [8]. Những người không sử dụng thực phẩm bổ sung khoáng chất cũng có mối liên hệ mạnh hơn giữa việc uống sữa tách béo một phần, sữa tách béo hoặc sữa đậu nành với tử vong tim mạch [8]. Người có bệnh nền hoặc đang dùng thuốc điều trị dài ngày nên hỏi ý kiến bác sĩ để xác định lượng sữa phù hợp.
Cách áp dụng thực tế để bảo vệ tim mạch
Về lượng dùng, người trưởng thành tuyệt đối không nên uống hơn 1 lít sữa mỗi ngày. Ngưỡng an toàn và có lợi cho sức khỏe được ghi nhận ở mức từ 120 g đến 160 g mỗi ngày (khoảng hơn nửa ly tiêu chuẩn), hoặc duy trì tần suất 3-4 lần mỗi tuần [5], [7]. Việc vượt quá 680 g đến 830 g mỗi ngày (tương đương 3 ly lớn) đã nằm trong vùng tăng rủi ro tử vong tim mạch [1].
Về cách lựa chọn và kết hợp, hãy ưu tiên sữa ít béo thay cho sữa nguyên kem để giảm tải lượng chất béo bão hòa đưa vào mạch máu [2], [3]. Thay vì chỉ uống sữa tươi dạng lỏng với lượng lớn, người dùng nên đa dạng hóa sang các chế phẩm từ sữa khác như sữa chua hoặc phô mai với lượng vừa phải để tận dụng lợi ích bảo vệ tim mạch của nhóm thực phẩm này [1], [5], [3]. Kết hợp chế độ ăn cân bằng, uống đủ nước lọc và không dùng sữa để thay thế hoàn toàn nước uống hàng ngày.
Uống sữa đúng cách là bài toán về liều lượng và loại chất béo. Duy trì khoảng nửa ly đến một ly nhỏ sữa ít béo mỗi ngày hoặc vài lần mỗi tuần giúp cơ thể nhận đủ dưỡng chất mà không gây quá tải cho hệ tim mạch [5], [2], [7]. Người có bệnh tim mạch, huyết áp cao cần tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa để điều chỉnh chế độ dinh dưỡng sát với tình trạng sức khỏe [8].
