Trong gian bếp của các gia đình Việt, rau mùi (ngò rí) là loại rau gia vị quen thuộc giúp món ăn dậy mùi thơm hấp dẫn. Không chỉ dừng lại ở lá tươi, hạt rau mùi khô còn được nhiều người truyền tai nhau dùng để nấu nước uống đậm đặc nhằm hỗ trợ tiêu hóa hoặc giải cảm. Tuy nhiên, đối với phụ nữ đang mang thai hoặc đang mong con, thói quen dùng hạt thảo mộc với liều lượng lớn như một vị thuốc lại đặt ra nhiều lo ngại về tính an toàn cho thai kỳ.
Câu trả lời ngắn gọn từ góc độ khoa học là: Phụ nữ mang thai hoặc đang chuẩn bị mang thai không nên tự ý dùng nước sắc hoặc dịch chiết hạt rau mùi đậm đặc để trị bệnh. Dữ liệu thực nghiệm trên động vật cho thấy dịch chiết nước từ hạt rau mùi tươi ở liều cao có khả năng làm giảm nồng độ hormone progesterone trong máu vào giai đoạn đầu thai kỳ, từ đó gây cản trở quá trình làm tổ của phôi thai [1]. Ngoài ra, việc sử dụng các loại hạt thảo mộc tự đun sắc trong thai kỳ luôn tiềm ẩn nguy cơ kích thích co bóp tử cung hoặc gây tác dụng phụ khó lường khi không kiểm soát được liều lượng [2].
Cơ chế sinh lý của tử cung và vai trò của hormone trong thai kỳ
Để hiểu vì sao các loại dịch chiết thảo mộc đậm đặc có thể ảnh hưởng đến thai kỳ, cần nhìn vào cơ chế hoạt động của cơ tử cung và nội tiết tố. Việc điều hòa hoạt động co bóp của cơ tử cung đóng vai trò quyết định đối với một thai kỳ khỏe mạnh bình thường cũng như một cuộc chuyển dạ an toàn [3]. Trong suốt quá trình mang thai, tử cung sẽ giãn nở tăng dần và tương xứng với sự phát triển cùng kích thước của thai nhi [3].
Ở điều kiện bình thường, lớp nội mạc tử cung có thể tạo ra các sóng nhu động nhẹ nhàng [4]. Tần suất co bóp của tử cung sẽ giảm dần sau khi rụng trứng và biến mất dần trong giai đoạn "cửa sổ làm tổ", tạo điều kiện thuận lợi để phôi thai bám dính, định vị và làm tổ trong buồng tử cung [4]. Nếu cơ trơn tử cung co bóp quá mức hoặc quá thường xuyên, chẳng hạn vượt quá 5 lần mỗi phút vào ngày chuyển phôi trong hỗ trợ sinh sản, các cơn co này có thể đẩy phôi về phía ống dẫn trứng, cổ tử cung hoặc đẩy hẳn ra khỏi buồng tử cung, dẫn đến thất bại thai kỳ [4].
Song song với sự ổn định của cơ tử cung, hormone progesterone trong máu đóng vai trò duy trì niêm mạc tử cung để đón phôi. Khi cơ thể tiếp nhận các hoạt chất sinh học liều cao từ dịch chiết hạt rau mùi, nồng độ progesterone huyết thanh vào ngày thứ 5 của thai kỳ (thời điểm phôi đang tìm cách bám vào tử cung ở mô hình động vật) bị sụt giảm đáng kể [1]. Sự sụt giảm nội tiết tố này được xem là nguyên nhân chính dẫn đến hiệu ứng ngăn cản sự làm tổ của phôi [1]. Đến giai đoạn cuối thai kỳ, khi thai nhi đã phát triển đầy đủ làm độ căng thành tử cung đạt đến ngưỡng nhất định, cơ thể mới tăng biểu hiện các thụ thể oxytocin và các protein liên quan đến co bóp để bắt đầu quá trình chuyển dạ tự nhiên [3].
Nghiên cứu thực nghiệm về hạt rau mùi nói gì?
Tác động trực tiếp của hạt rau mùi đối với khả năng sinh sản và thai kỳ đã được ghi nhận trong một nghiên cứu công bố năm 1987 trên mô hình chuột cái [1]. Các nhà khoa học đã đánh giá tác dụng của dịch chiết nước từ hạt rau mùi tươi (Coriandrum sativum) lên khả năng sinh sản thông qua các chỉ số: chu kỳ động dục, sự làm tổ của phôi, mất thai, sẩy thai, khả năng gây quái thai và nồng độ progesterone trong máu vào các ngày thứ 5, 12 và 20 của thai kỳ [1].
Trong nghiên cứu này, chuột thí nghiệm được cho uống dịch chiết nước hạt rau mùi ở hai mức liều là 250 mg/kg và 500 mg/kg trọng lượng cơ thể [1]. Kết quả cho thấy cả hai mức liều đều tạo ra tác dụng chống làm tổ của phôi một cách rõ rệt theo cơ chế phụ thuộc liều (liều càng cao tác dụng cản trở càng mạnh), mặc dù không gây vô sinh hoàn toàn [1]. Khi xét nghiệm máu vào ngày thứ 5 của thai kỳ, nhóm dùng dịch chiết hạt rau mùi có sự sụt giảm đáng kể nồng độ progesterone huyết thanh, giải thích cho hiện tượng phôi khó làm tổ [1].
Tuy nhiên, nghiên cứu năm 1987 cũng ghi nhận một điểm đáng chú ý khác khi theo dõi ở các giai đoạn muộn hơn của thai kỳ [1]. Khi cho chuột dùng dịch chiết hạt rau mùi trong khoảng từ ngày thứ 8 đến ngày 12, hoặc từ ngày 12 đến ngày 20 của thai kỳ, các nhà nghiên cứu không ghi nhận hoạt tính gây sẩy thai đáng kể nào [1]. Những con chuột con được sinh ra từ chuột mẹ có dùng dịch chiết không có sự thay đổi đáng kể về cân nặng hay chiều dài cơ thể, đồng thời không phát hiện dị tật ở các cơ quan nội tạng [1]. Giới hạn của bằng chứng này là nghiên cứu được thực hiện trên động vật gặm nhấm với dịch chiết nước chuẩn hóa theo cân nặng, chưa phải là thử nghiệm lâm sàng trực tiếp trên phụ nữ mang thai [1].
Thực trạng dùng hạt thảo mộc trong thai kỳ và nguy cơ co bóp tử cung
Không riêng gì hạt rau mùi, thói quen sử dụng các loại hạt và thảo mộc khô để uống trong thai kỳ là vấn đề sức khỏe cộng đồng được nhiều nghiên cứu cảnh báo. Một nghiên cứu cắt ngang công bố năm 2021 thực hiện trên 125 phụ nữ nhập viện tại khoa phụ sản của một bệnh viện giảng dạy tuyến cuối ở Jimma, Ethiopia đã khảo sát thực trạng này [2]. Trong số 125 bệnh nhân, có 106 người (chiếm 84,8%) nhập viện do chấm dứt thai kỳ chủ động và/hoặc sẩy thai, và 19 người (15,2%) nhập viện vì các bệnh lý liên quan đến thai kỳ khác [2].
Trong nhóm 106 phụ nữ bị sẩy thai hoặc chấm dứt thai kỳ, có 19 người (17,9%) cho biết đã sử dụng từ 1 đến 3 loại cây thuốc trong lúc mang thai [2]. Đáng lưu ý, hạt là bộ phận thực vật được sử dụng nhiều nhất để làm thuốc (chiếm 57,6%), nguyên liệu dạng khô chiếm phổ biến nhất (60,1%), đường là chất phụ gia hay dùng kèm nhất (27,8%) và đường uống là cách dùng chiếm ưu thế tuyệt đối (89,7%) [2]. Khi phân loại mức độ an toàn ở nhóm này, có 9 trường hợp dùng thảo mộc cần thận trọng, 5 trường hợp dùng thảo mộc có khả năng gây hại và 11 trường hợp dùng thảo mộc chưa rõ độ an toàn [2]. Năm phụ nữ dùng nhóm nguy hại đã uống các loại thảo mộc như hạt cỏ cà ri (Trigonella foenum-graecum), quế (Cinnamomum verum), cửu lý hương (Ruta chalepensis)... vốn mang nguy cơ tiềm ẩn gây co bóp tử cung, hạ đường huyết, gây độc tế bào hoặc dị tật thai nhi [2].
Nghiên cứu năm 2021 cũng chỉ ra sự thiếu chuẩn hóa nghiêm trọng trong cách dùng thảo mộc tại nhà [2]. Hơn một nửa số người dùng (51,7%) đong liều lượng bằng đơn vị "cốc nước", với liều phổ biến nhất là uống một cốc nước mỗi lần (47,5%), tần suất uống mỗi ngày một lần (54,8%) và thời gian uống kéo dài "nhiều tháng tùy theo nhu cầu trong thai kỳ" (32,9%) [2]. Khoảng ba phần tư số thảo mộc được mua tự do ngoài chợ (76,5%) và đại đa số thai phụ (75,2%) dùng theo lời khuyên của các thành viên trong gia đình thay vì nhân viên y tế [2].
Một nghiên cứu khác công bố năm 2014 tại vùng nông thôn Tanzania cũng củng cố thêm mối lo ngại về tác động co bóp tử cung của các dịch chiết thực vật [5]. Khi kiểm tra dược lý học trên 21 loài thực vật được thu thập, các nhà khoa học phát hiện có tới 16 loài có tác dụng gây co bóp tử cung thông qua việc làm tăng lực co bóp, tăng tần suất co bóp hoặc tăng cả hai [5]. Một số loài hạt khác trong tự nhiên cũng từng được chứng minh thực nghiệm về nguy cơ này: chẳng hạn một nghiên cứu năm 2005 trên chuột mang thai cho thấy dịch chiết nước từ hạt ý dĩ (Coix lachryma-jobi) ở liều 1 g/kg cân nặng làm tăng đáng kể các cơn co tử cung tự nhiên, tăng tỷ lệ tiêu phôi và kích hoạt các protein gây viêm, co cơ như COX-2, ERK 1/2 và PKC-alpha [6]. Những dữ liệu từ các nghiên cứu năm 2005, 2014 và 2021 cho thấy việc tự ý đun nấu các loại hạt thảo mộc lấy nước đặc uống trong thai kỳ mang lại rủi ro sinh học hoàn toàn có thật đối với cơ tử cung [2][6][5].
Lợi ích và giới hạn của bằng chứng khoa học hiện tại
Việc nhìn nhận khách quan các bằng chứng khoa học giúp thai phụ tránh tâm lý hoang mang thái quá nhưng vẫn giữ được sự cẩn trọng cần thiết. Điểm tích cực từ nghiên cứu năm 1987 là dịch chiết hạt rau mùi khi dùng ở giai đoạn giữa và cuối thai kỳ trên chuột (từ ngày 8 đến ngày 20) không gây sẩy thai cấp tính và không gây dị tật hình thái hay làm giảm cân nặng của chuột con [1]. Điều này cho thấy hạt rau mùi không phải là một chất độc gây quái thai mạnh trong mô hình thí nghiệm [1].
Tuy nhiên, giới hạn lớn nhất của bằng chứng hiện tại là chưa có các thử nghiệm lâm sàng kiểm soát chặt chẽ trên phụ nữ mang thai để xác định "ngưỡng liều an toàn tuyệt đối" cho dịch chiết hạt rau mùi. Các dữ liệu trực tiếp về hạt rau mùi mới dừng lại ở mô hình chuột với liều quy đổi khá cao (250 đến 500 mg/kg cân nặng) [1]. Trong khi đó, các nghiên cứu thực tế trên người như tại Tanzania (2014) hay Ethiopia (2021) đều cảnh báo rằng những người cung cấp thảo mộc truyền thống thường không có liều lượng cụ thể, việc đong đếm bằng "cốc nước" tại nhà rất cảm tính và các tác dụng phụ hay độc tính tiềm ẩn chưa được mô tả đầy đủ [2][5]. Thậm chí, báo cáo từ Trung tâm Chống độc Montevideo được trích dẫn trong nghiên cứu năm 2014 từng ghi nhận 5 ca tử vong trong số 86 trường hợp ngộ độc do uống thảo mộc với mục đích tác động lên thai kỳ [5].
Những hiểu lầm thường gặp về rau mùi và thảo mộc tự nhiên
Hiểu lầm phổ biến nhất trong đời sống là đánh đồng việc "ăn rau gia vị hàng ngày" với việc "uống nước sắc hạt đậm đặc để trị bệnh". Khi ăn vài cọng rau mùi tươi trong bát phở hay rắc một chút bột hạt mùi làm gia vị ướp thịt, lượng hoạt chất đi vào cơ thể là rất nhỏ. Ngược lại, việc dùng hạt khô đun lấy từng cốc nước đặc để uống hàng ngày giống như cách dùng của 47,5% phụ nữ trong khảo sát tại Ethiopia sẽ đưa một lượng lớn hoạt chất sinh học vào máu cùng lúc [2]. Chính ở liều lượng đậm đặc (tương tự liều 250-500 mg/kg dịch chiết trên thực nghiệm), tác dụng làm giảm progesterone và ngăn cản phôi làm tổ mới biểu hiện rõ rệt [1].
Hiểu lầm thứ hai là tâm lý tin tưởng tuyệt đối vào kinh nghiệm truyền miệng trong gia đình. Khảo sát năm 2021 cho thấy có tới 75,2% phụ nữ mang thai dùng cây thuốc theo lời khuyên của người thân và 68,3% nguồn thảo mộc cũng do người nhà thu hái hoặc mang về cho [2]. Nhiều người cho rằng thảo mộc tự nhiên mua ngoài chợ (chiếm 76,5%) là lành tính [2]. Thực tế, tự nhiên không đồng nghĩa với an toàn cho thai kỳ, bởi nhiều hoạt chất thực vật có khả năng tác động trực tiếp lên kênh dẫn truyền của cơ trơn tử cung hoặc làm xáo trộn nội tiết tố thai kỳ [2][1][5].
Ai nên đặc biệt thận trọng?
Dựa trên cơ chế tác động lên hormone progesterone và sự nhạy cảm của cơ tử cung trong các nghiên cứu, một số nhóm đối tượng sau đây cần đặc biệt tránh dùng hạt rau mùi đậm đặc cũng như các loại nước sắc hạt thảo mộc chưa rõ độ an toàn:
Thứ nhất là phụ nữ đang canh trứng để mang thai tự nhiên hoặc đang trong quá trình thực hiện thụ tinh trong ống nghiệm (IVF), chuyển phôi đông lạnh [1][4]. Giai đoạn cửa sổ làm tổ đòi hỏi tử cung phải giảm tối đa tần suất co bóp và cần nồng độ progesterone ổn định để phôi bám dính [1][4]. Khoảng một phần ba bệnh nhân chuyển phôi vốn đã có nguy cơ xuất hiện cơn co tử cung trên 5 lần/phút làm đẩy phôi ra ngoài [4]. Việc uống thêm dịch chiết hạt rau mùi làm giảm progesterone vào những ngày đầu sau thụ tinh sẽ làm tăng nguy cơ thất bại làm tổ [1].
Thứ hai là phụ nữ mắc bệnh lạc nội mạc tử cung đang mong con hoặc đang mang thai giai đoạn sớm. Theo nghiên cứu năm 2022, có từ 30% đến 50% phụ nữ mắc lạc nội mạc tử cung bị hiếm muộn do tình trạng viêm và bất thường miễn dịch làm giảm khả năng tiếp nhận của nội mạc, gây co bóp cơ tử cung bất thường [4]. Dịch ổ bụng của nhóm bệnh nhân này vốn đã chứa nồng độ cao chất prostaglandin kích thích co bóp tử cung và làm rối loạn nhu động ống dẫn trứng [4]. Do đó, họ cần tránh mọi tác nhân thảo mộc có thể gây bất lợi thêm cho quá trình làm tổ của trứng đã thụ tinh [1][4].
Thứ ba là phụ nữ mang thai có tiền sử phẫu thuật tử cung hoặc có nguy cơ sinh non. Một báo cáo y khoa năm 2016 nhấn mạnh rằng những phụ nữ từng phẫu thuật bảo tồn tử cung (như mổ bóc cơ tuyến tử cung lan tỏa) có nguy cơ rất cao bị vỡ tử cung khi có cơn co, thường xảy ra quanh tuần thai thứ 30 [7]. Ngoài ra, nghiên cứu sinh lý học năm 2019 cũng chỉ ra cơ tử cung ở thai kỳ sinh non có hoạt tính co bóp cao hơn so với thai kỳ đủ tháng [3]. Những thai phụ này cần được theo dõi sát độ dày thành tử cung và kiểm soát chặt chẽ các cơn co, tuyệt đối không tự ý uống các loại nước lá, hạt thảo mộc có nguy cơ kích thích tử cung [2][7].
Gợi ý cách áp dụng thực tế và an toàn trong đời sống
Đối với phụ nữ mang thai khỏe mạnh bình thường, việc sử dụng lá rau mùi tươi với một lượng nhỏ để nêm nếm vào canh, súp, cháo trong bữa ăn hàng ngày vẫn có thể duy trì để tạo hương vị thơm ngon và kích thích vị giác, miễn là rau được rửa sạch và nấu chín. Lượng dùng vài nhánh rau tươi trong bữa ăn hoàn toàn khác biệt với việc chiết xuất liều cao từ hạt [1].
Trong trường hợp thai phụ muốn dùng hạt rau mùi khô làm gia vị ướp thực phẩm (như nấu bò kho, cà ri hoặc làm đồ nướng), chỉ nên dùng một lượng rất nhỏ tính bằng đầu muỗng cà phê cho cả nồi thức ăn của gia đình, không ăn dồn dập liên tục nhiều ngày. Tuyệt đối không áp dụng cách lấy hàng chục gram hạt rau mùi khô hoặc tươi để đun sắc lấy một cốc nước đặc uống trực tiếp mỗi ngày hoặc uống kéo dài hàng tháng như một phương thuốc trị bệnh [2][1].
Để đảm bảo một thai kỳ khỏe mạnh, thai phụ nên duy trì chế độ dinh dưỡng cân bằng, uống đủ nước lọc và nghỉ ngơi hợp lý. Nếu gặp các triệu chứng khó chịu trong thai kỳ như đầy bụng, khó tiêu, nghén hay cảm cúm, thai phụ không nên tự mua thảo mộc ngoài chợ theo lời khuyên truyền miệng của người thân [2]. Hãy luôn trao đổi trực tiếp với bác sĩ sản khoa trước khi muốn sử dụng bất kỳ loại thực phẩm chức năng hay thảo dược nào, đặc biệt khi có bệnh nền phụ khoa hoặc đang dùng thuốc dưỡng thai.
Tóm lại, hạt rau mùi khi dùng ở dạng dịch chiết đậm đặc có thể làm giảm hormone progesterone và cản trở sự làm tổ của phôi thai theo dữ liệu thực nghiệm [1]. Phụ nữ đang chuẩn bị mang thai và đang mang thai chỉ nên dùng rau mùi như một loại gia vị điểm xuyết với lượng nhỏ trong bữa ăn, đồng thời tránh xa các loại nước sắc hạt thảo mộc tự chế để bảo vệ sự an toàn của cả mẹ và bé [2][1].
