Thời tiết chuyển mùa mưa kéo dài với độ ẩm tăng cao và nhiệt độ thay đổi thất thường là điều kiện thuận lợi cho các bệnh lý đường hô hấp bùng phát. Nhiều người có thói quen vội vã mua các loại viên sủi, viên nén vitamin C liều cao về uống liên tục mỗi ngày với hy vọng tạo ra "lá chắn" ngăn ngừa cảm cúm.
Tuy nhiên, các dữ liệu nghiên cứu y khoa cho thấy việc uống vitamin C liều cao không có tác dụng phòng ngừa cảm lạnh ở người bình thường. Vi chất này chỉ hỗ trợ rút ngắn thời gian mắc bệnh hoặc giảm nhẹ một phần triệu chứng, đồng thời chỉ phát huy tác dụng phòng bệnh rõ rệt ở những nhóm đối tượng vận động thể lực cường độ rất cao.
Cơ chế tác động của vitamin C đối với hệ miễn dịch
Vitamin C là một vi chất dinh dưỡng thiết yếu tham gia vào nhiều chức năng tế bào của cả hệ miễn dịch bẩm sinh và thích ứng [1]. Vi chất này tích tụ trong các tế bào thực bào như bạch cầu trung tính, qua đó giúp tăng cường khả năng hóa ứng động, thực bào và tạo ra các phản ứng oxy hóa để tiêu diệt mầm bệnh [1].
Thiếu hụt vitamin C và E đã được ghi nhận làm suy yếu hệ miễn dịch thích ứng ở cả đáp ứng miễn dịch dịch thể và trung gian tế bào [2]. Sự thiếu hụt này tác động xấu đến quá trình tăng sinh, biệt hóa của tế bào lympho B, lympho T, cũng như làm mất cân bằng giữa tế bào T hỗ trợ loại 1 (Th1) và loại 2 (Th2) [2].
Bên cạnh đó, vitamin C còn là chất chống oxy hóa hòa tan trong nước, đóng vai trò quan trọng trong việc hấp thu sắt, sản xuất chất dẫn truyền thần kinh, tổng hợp collagen và làm lành vết thương [3]. Dù vậy, việc nạp một lượng lớn vi chất này vượt quá nhu cầu bình thường có thực sự tạo ra khả năng miễn nhiễm với virus đường hô hấp hay không lại là câu chuyện hoàn toàn khác.
Bằng chứng phòng bệnh ở người bình thường: Không ngăn được cảm cúm
Một đánh giá tổng quan có hệ thống gồm 29 thử nghiệm với 11.306 người tham gia đã được thực hiện để đánh giá tác dụng của vitamin C trong việc phòng ngừa cảm lạnh [2]. Trong đó, các thử nghiệm trên dân số nói chung gồm 10.708 người tham gia chỉ ra rằng việc bổ sung vitamin C thường xuyên không ngăn ngừa nguy cơ mắc cảm lạnh thông thường [2]. Nguy cơ nhiễm bệnh ở nhóm bổ sung vitamin C tương đương với nhóm không sử dụng [2].
Một nghiên cứu tổng quan công bố năm 2007 phân tích 30 thử nghiệm so sánh với 11.350 người tham gia dùng liều từ 0,2 g/ngày trở lên để phòng ngừa định kỳ [4]. Kết quả phân tích tổng hợp cho thấy tỷ số rủi ro (RR) là 0,96 (khoảng tin cậy 95% từ 0,92 đến 1,00), cho thấy không có sự khác biệt có ý nghĩa thống kê về nguy cơ mắc bệnh ở cộng đồng chung [4].
Dữ liệu tổng hợp năm 2025 cũng khẳng định trong các thử nghiệm có đối chứng ở dân số nói chung, liều vitamin C lớn hơn 1 g/ngày không ngăn ngừa được cảm lạnh thông thường [5]. Dù người dùng dùng liều lớn hơn 500 mg/ngày hay liều thấp dưới 500 mg/ngày thì nguy cơ mắc bệnh vẫn không suy chuyển [2].
Trường hợp ngoại lệ: Tác dụng bảo vệ ở nhóm hoạt động thể lực nặng
Trái ngược với người bình thường, vitamin C lại thể hiện tác dụng phòng ngừa cảm lạnh rõ ràng ở những nhóm đối tượng tập luyện hoặc lao động thể lực cực kỳ căng thẳng. Trong 5 thử nghiệm thực hiện trên những người vận động thể chất nặng, vitamin C đã giúp giảm một nửa tỷ lệ mắc cảm lạnh [5].
Một phân tích gộp năm 2007 trên phân nhóm gồm 6 thử nghiệm với tổng cộng 642 vận động viên chạy marathon, vận động viên trượt tuyết và binh lính tập trận ở vùng cận Bắc Cực đã báo cáo tỷ số rủi ro gộp là 0,50 (khoảng tin cậy 95% từ 0,38 đến 0,66) [4]. Một tổng quan năm 2013 cũng chứng minh việc bổ sung vitamin C giúp làm giảm tỷ lệ mắc cảm lạnh ở phân nhóm chịu căng thẳng thể chất nặng ngắn hạn [3].
Nghiên cứu thử nghiệm ngẫu nhiên, mù đôi có đối chứng giả dược năm 2022 trên 1.444 tân binh quân đội Hàn Quốc trong 30 ngày tập huấn từ ngày 12 tháng 2 đến ngày 13 tháng 3 năm 2018 cũng ghi nhận hiệu quả này [6]. Trong đó, 695 người dùng vitamin C liều 6.000 mg/ngày và 749 người dùng giả dược [6]. Kết quả cho thấy nhóm dùng vitamin C giảm được nguy cơ mắc cảm lạnh xuống 0,80 lần so với nhóm dùng giả dược, tác dụng bảo vệ rõ hơn ở người chưa từng hút thuốc và người thuộc phân hạng thể chất cấp độ 3 [6].
Tuy nhiên, kết quả này không đồng nhất ở tất cả các nghiên cứu trên quân nhân. Một nghiên cứu ngẫu nhiên, mù đôi năm 1979 trên 674 tân binh thủy quân lục chiến trong thời gian 8 tuần sử dụng liều 2,0 g/ngày so với giả dược cho thấy: nồng độ axit ascorbic trong máu toàn phần sau 6 tuần ở nhóm dùng vitamin C cao hơn rõ rệt, nhưng không có sự khác biệt giữa hai nhóm về tỷ lệ mắc cũng như thời gian mắc bệnh cảm lạnh [7].
Tác dụng thực tế khi mắc bệnh: Rút ngắn thời gian và giảm nhẹ triệu chứng
Dù không thể ngăn virus xâm nhập ở người bình thường, vitamin C vẫn mang lại một số lợi ích nhất định trong việc giảm nhẹ tiến trình bệnh. Phân tích trên 30 nghiên cứu so sánh với 9.676 đợt nhiễm trùng đường hô hấp cho thấy việc bổ sung dự phòng định kỳ giúp giảm thời gian mắc cảm lạnh 8% ở người lớn và 13,6% ở trẻ em [4].
Về mức độ nghiêm trọng, dữ liệu từ 15 thử nghiệm có đối chứng trên 6.244 người cho thấy việc bổ sung thường xuyên từ 1 g/ngày vitamin C trở lên làm giảm mức độ nghiêm trọng của bệnh cảm lạnh khoảng 15% [5]. Khi bệnh nhân bắt đầu có dấu hiệu nhiễm virus đường hô hấp cấp tính, dùng vitamin C đường uống có thể hỗ trợ giảm các triệu chứng như sốt, ớn lạnh, đau ngực, đau mỏi cơ thể và giảm các triệu chứng hen suyễn do cảm lạnh gây ra [1].
Một thử nghiệm mù đôi vào năm 1972 trên 818 tình nguyện viên dùng 1 g vitamin C mỗi ngày cũng cho thấy nhóm sử dụng vitamin C giảm đáng kể tổng số ngày phải nghỉ ốm ở nhà so với nhóm dùng giả dược [3]. Đồng thời, hai thử nghiệm điều trị cho thấy việc nâng liều lên 6-8 g/ngày khi bắt đầu có triệu chứng mang lại hiệu quả rút ngắn thời gian cảm lạnh cao gấp đôi so với liều 3-4 g/ngày [5].
Hiểu lầm thường gặp về việc phòng chống các bệnh hô hấp khác
Nhiều người tin rằng uống vitamin C liều cao có thể ngăn ngừa viêm phổi hoặc các bệnh nhiễm virus nặng như COVID-19. Đây là nhận thức chưa chính xác. Hiện tại không có nghiên cứu nào chứng minh vitamin C đường uống có thể ngăn ngừa hoặc điều trị các bệnh nhiễm trùng do coronavirus, bao gồm cả COVID-19 [1]. Các thử nghiệm về vitamin C đối với COVID-19 và nhiễm trùng huyết vẫn cho kết quả mâu thuẫn [5].
Đối với bệnh viêm phổi, mặc dù từng có 3 thử nghiệm có đối chứng ghi nhận vitamin C ngăn ngừa được viêm phổi, nhưng bối cảnh đều rất đặc thù: học sinh trường nội trú tại Anh trước Thế chiến thứ hai, binh sĩ nhập viện vì cúm A và tân binh thủy quân lục chiến Mỹ [5]. Nghiên cứu chỉ ra vitamin C khó có khả năng làm giảm nguy cơ viêm phổi ở dân số nói chung [5]. Vitamin C và E cũng không cho thấy lợi ích bảo vệ ở trẻ em mắc viêm phổi [2].
Những ai cần thận trọng khi dùng liều cao?
Việc lạm dụng vitamin C liều cao dạng viên uống hoặc viên sủi có thể gây ra những gánh nặng không cần thiết cho cơ thể. Mặc dù các đánh giá ghi nhận vitamin C đường uống có độ an toàn tương đối tốt và không gây ra các biến cố bất lợi lớn [1], việc tự ý dùng liều nhiều gam mỗi ngày vẫn tiềm ẩn rủi ro về tiêu hóa như tiêu chảy, buồn nôn hoặc kích ứng dạ dày.
Đặc biệt, những người có bệnh nền suy giảm chức năng thận, tiền sử sỏi thận (đặc biệt là sỏi oxalate) hoặc người mắc bệnh liên quan đến chuyển hóa sắt cần hết sức thận trọng. Do vitamin C làm tăng cường sự hấp thu chất sắt trong cơ thể [3], việc bổ sung liều cao kéo dài có thể gây quá tải sắt ở người có rối loạn chuyển hóa.
Bệnh nhân đang điều trị bệnh lý mạn tính hoặc đang dùng các loại thuốc điều trị đặc thù nên tham khảo ý kiến của bác sĩ chuyên khoa trước khi muốn bắt đầu bổ sung bất kỳ sản phẩm vitamin C liều cao nào.
Hướng dẫn bổ sung đúng cách trong mùa mưa
Thay vì tăng vọt liều bổ sung bằng các viên uống tổng hợp liều cao mỗi khi trời đổ mưa, cách tiếp cận khoa học nhất là đảm bảo cung cấp đủ vi chất đều đặn mỗi ngày. Cơ thể không tích trữ vitamin C vì đây là vitamin tan trong nước, lượng dư thừa sẽ bị đào thải qua nước tiểu [3].
Nguồn cung cấp vitamin C an toàn và bền vững nhất đến từ chế độ dinh dưỡng cân bằng thông qua các loại rau xanh và trái cây tươi, đặc biệt là trái cây có múi như cam, chanh, bưởi [3]. Việc duy trì khẩu phần ăn nhiều rau quả vừa đáp ứng đủ nhu cầu miễn dịch cơ bản của cơ thể, vừa bổ sung kèm theo các chất chống oxy hóa tự nhiên và chất xơ.
Nếu bắt đầu xuất hiện những triệu chứng cảm cúm đầu tiên như gai rét, ớn lạnh hay đau họng, bạn có thể cân nhắc sử dụng thêm viên uống bổ sung trong thời gian ngắn để hỗ trợ giảm bớt sự khó chịu và rút ngắn số ngày ốm [5], [1]. Nên chia nhỏ lượng dùng và uống sau bữa ăn cùng nhiều nước để tránh gây khó chịu cho dạ dày.
Mùa mưa kéo dài dễ khiến sức đề kháng suy giảm do độ ẩm cao và sự lưu hành của các virus hô hấp. Tuy nhiên, vitamin C liều cao không phải là tấm khiên giúp bạn miễn nhiễm hoàn toàn với cảm cúm thông thường [5], [2]. Lời khuyên cân bằng là duy trì chế độ dinh dưỡng tự nhiên đầy đủ, uống đủ nước, giữ ấm cơ thể và chỉ sử dụng viên bổ sung một cách vừa phải, hợp lý khi có dấu hiệu bệnh.
