Bước vào giai đoạn dậy thì, nhiều phụ huynh và thanh thiếu niên hốt hoảng khi nhận thấy cơ thể bỗng nhiên phát ra mùi hôi nồng nặc dù vẫn tắm rửa mỗi ngày. Không ít người lập tức đổ lỗi cho chế độ ăn uống nhiều dầu mỡ, đồ cay nóng hoặc thức ăn nhanh vốn rất phổ biến ở lứa tuổi này.
Thực tế khoa học cho thấy sự bùng nổ mùi cơ thể ở tuổi dậy thì có nguồn gốc chủ yếu từ sự thay đổi nội tiết tố kích hoạt tuyến mồ hôi đầu hủy (apocrine), chứ không phải do thức ăn là căn nguyên chính. Thức ăn chỉ đóng vai trò thứ yếu hoặc gián tiếp, trong khi sự biến đổi sinh học bên trong cơ thể mới là yếu tố quyết định.
Tuyến mồ hôi apocrine "thức giấc": Thủ phạm chính gây mùi
Làn da con người sở hữu ba loại tuyến ngoại tiết chính bao gồm tuyến eccrine, tuyến bã nhờn và tuyến apocrine [1]. Trong đó, tuyến eccrine phân bố khắp cơ thể, hoạt động từ sớm nhằm mục đích điều hòa thân nhiệt và bài tiết chất lỏng chứa hơn 90% là nước, vốn hoàn toàn không màu và hầu như không mùi [1]. Số lượng tuyến eccrine được ấn định cố định từ khoảng 2 đến 3 tuổi và duy trì trong suốt cuộc đời [2].
Ngược lại hoàn toàn với eccrine, tuyến mồ hôi apocrine (còn gọi là tuyến đầu hủy hay tuyến mùi) có cấu trúc lớn hơn nhiều và ống dẫn mở thẳng vào nang lông thay vì mở trực tiếp ra bề mặt da [1], [2]. Dù đã hiện diện ngay từ khi con người mới sinh ra, chức năng bài tiết của tuyến apocrine hoàn toàn "ngủ yên" trong suốt thời thơ ấu và chỉ thực sự bắt đầu hoạt động khi bước vào tuổi dậy thì [2].
Tuyến apocrine tập trung mật độ cao tại những vùng da có lông rậm rạp như nách, quầng vú và vùng sinh dục [1]. Khi hoạt động, tuyến này tiết ra một lượng nhỏ dịch nhờn màu trắng đục giàu lipid, protein, đường và amoniac [1], [2]. Bản thân dịch tiết này khi mới thoát ra vốn không hề có mùi, nhưng chúng chứa các tiền chất hóa học tạo mùi đặc trưng [1], [3].
Nội tiết tố androgen và sự biến đổi hệ vi sinh vật trên da
Giai đoạn dậy thì được thúc đẩy mạnh mẽ bởi sự gia tăng của các nội tiết tố sinh dục như androgen (bao gồm testosterone, dehydroepiandrosterone), estrogen và progesterone [3]. Dưới tác động trực tiếp của androgen, lông nách và lông mu bắt đầu phát triển, tuyến bã nhờn tăng tiết bã, đồng thời tuyến apocrine phát triển vượt bậc dẫn đến sự gia tăng rõ rệt mùi cơ thể [3].
Mồ hôi apocrine ban đầu vô trùng và không mùi, nhưng khi tiếp xúc với bề mặt da, hệ vi sinh vật thường trú sẽ lập tức chuyển hóa các thành phần dinh dưỡng như axit amin chuỗi nhánh, axit béo và glycerol thành các hợp chất dễ bay hơi [1], [3]. Sự thay đổi sinh lý do hormone còn làm biến đổi sâu sắc quần thể vi sinh vật trên da, tạo điều kiện thuận lợi cho các loài vi khuẩn ưa mỡ phát triển mạnh mẽ [3].
Ở trẻ em và thiếu niên mới bước vào giai đoạn dậy thì, mùi cơ thể thường liên quan đến hoạt động vi khuẩn tạo ra axit isovaleric và axit axetic mang mùi chua, hoặc hợp chất chứa lưu huỳnh mang mùi trứng thối [3]. Khi lớn hơn một chút, vi khuẩn thuộc chi Corynebacterium phân hủy bã nhờn và dịch tiết thành các axit béo dễ bay hơi tạo ra mùi giống phô mai, cùng các hợp chất sulfanylalkanol tạo ra mùi hăng nồng giống hành tây [3]. Ngoài ra, mồ hôi eccrine giàu nước cũng tham gia vào quá trình vận chuyển và khuếch tán chất tiết có mùi đi khắp vùng nách [4].
Thức ăn nặng mùi hay nội tiết tố: Đâu mới là nguồn cơn thực sự?
Nhiều gia đình lầm tưởng rằng chỉ cần cắt giảm tỏi, hành hoặc đồ ăn vặt là cơ thể trẻ sẽ hết mùi hôi. Tuy nhiên, các nghiên cứu chuyên sâu về mùi nách người trưởng thành chỉ ra rằng các hợp chất mùi cốt lõi phản ánh đặc trưng sinh học nội tại của từng cá nhân [1], [5]. Các chất tạo mùi từ thức ăn bên ngoài chủ yếu chỉ bám dính vào trang phục sợi vải hoặc đóng vai trò như tạp chất gây nhiễu từ môi trường xung quanh [5].
Căn nguyên sinh học của chứng hôi nách (bromhidrosis) xuất phát từ việc vi khuẩn phân giải các hợp chất hữu cơ trong dịch tiết apocrine thành các axit béo chưa bão hòa mang mùi khó chịu đặc trưng [6]. Chẳng hạn, hiện tượng thủy phân và oxy hóa axit epsilon-3-methyl 2-hexenoic bởi các vi khuẩn thường trú như Staphylococcus aureus và trực khuẩn gram âm tạo ra mùi hôi nồng nặc không thể biến mất chỉ bằng việc thay đổi chế độ ăn [7].
Dù thực phẩm nặng mùi có thể làm thay đổi nhẹ các hợp chất bài tiết qua da, chúng không thể kích hoạt tuyến apocrine nếu thiếu đi sự hiện diện của hormone sinh dục tuổi dậy thì [5], [3]. Việc điều chỉnh dinh dưỡng chỉ hỗ trợ giảm bớt cảm giác khó chịu cục bộ, chứ không giải quyết được gốc rễ bài tiết hormone và chuyển hóa vi sinh [3].
Yếu tố di truyền và cấu trúc tuyến mồ hôi theo nghiên cứu
Mùi cơ thể nồng nặc ở tuổi dậy thì còn mang tính di truyền gia đình rõ nét [6]. Nghiên cứu di truyền học phân tử đã xác định gen ABCC11 đóng vai trò quyết định cấu trúc và khả năng bài tiết của tuyến apocrine ở người [8]. Những người mang kiểu hình rái tai ướt sở hữu tuyến apocrine phát triển với kích thước lòng tuyến lớn hơn và bài tiết nhiều dịch mồ hôi chứa lượng lớn tiền chất tạo mùi [8].
Ngược lại, những người mang kiểu gen đồng hợp tử ABCC11 538A/A có tuyến apocrine với hoạt tính bài tiết cực kỳ thấp, tạo ra lượng tiền chất gây mùi nách ít hơn hẳn so với người mang kiểu gen 538G/G hoặc 538G/A [8]. Điều này lý giải vì sao trong cùng một điều kiện ăn uống và môi trường sống, nhiều trẻ dậy thì hầu như không có mùi hôi, trong khi những trẻ khác lại phát tỏa mùi rất mạnh [8].
Nghiên cứu cũng ghi nhận sự khác biệt về giới tính trong thành phần vi sinh vật da: nam giới bước vào tuổi dậy thì có độ phong phú tương đối của vi khuẩn Corynebacterium cao hơn, trong khi nữ giới có xu hướng chiếm ưu thế bởi vi khuẩn Cutibacterium [3]. Sự khác biệt này kết hợp cùng độ dài của lông nách tạo nên những đặc điểm tiếp nhận mùi riêng biệt giữa các cá nhân [4], [3].
Các nghiên cứu lâm sàng nói gì về mùi cơ thể và điều trị?
Để tìm hiểu nguồn gốc mùi cơ thể, một nghiên cứu công bố năm 2013 tại Ba Lan đã thu thập mẫu mùi nách từ 50 người trưởng thành (24 nữ, 26 nam, độ tuổi từ 18 đến 30) và mời 75 trẻ em (7 đến 9 tuổi) cùng 75 thanh niên (19 đến 26 tuổi) đánh giá [5]. Các nhà khoa học quyết định chỉ lấy mẫu từ người lớn vì tuyến apocrine hoàn toàn không hoạt động trước tuổi dậy thì và trẻ em chưa phát triển lông nách để giữ các phân tử hóa học phát tín hiệu [5]. Nghiên cứu phải sử dụng miếng gạc cotton chuyên dụng áp vào nách thay vì áo thun nhằm loại trừ sự nhiễm bẩn từ mùi thức ăn bên ngoài [5].
Đối với những trường hợp nặng mắc chứng tăng tiết mùi hôi nách (osmidrosis), các can thiệp y khoa chuyên sâu đã được kiểm chứng. Một thử nghiệm lâm sàng năm 2013 trên 12 bệnh nhân đã so sánh phương pháp cạo tối thiểu dưới da kết hợp tiêm xơ bằng cồn tuyệt đối so với kỹ thuật cạo dưới da truyền thống [7]. Kết quả cho thấy phương pháp mới giúp rút ngắn thời gian lưu ống dẫn lưu 1 ngày, loại bỏ tuyến apocrine và vi sinh vật gây hại hiệu quả mà không ghi nhận biến chứng tụ máu hay tụ dịch nghiêm trọng [7].
Nghiên cứu phẫu thuật năm 2019 cũng khẳng định việc loại bỏ tuyến apocrine là giải pháp tốt nhất cho các trường hợp bromhidrosis nghiêm trọng [6]. Các phẫu thuật viên đã sử dụng đường rạch nhỏ khoảng 1 cm kết hợp kéo nhãn khoa và dụng cụ nạo răng cưa đặc biệt để cắt bỏ tuyến apocrine nằm giữa lớp trung bì và mô dưới da, bảo toàn vạt da và hạn chế tối đa nguy cơ hoại tử da nách [6].
Hiểu lầm thường gặp về mùi cơ thể ở tuổi dậy thì
Hiểu lầm phổ biến nhất là cho rằng mùi hôi nách bắt nguồn từ mồ hôi thông thường. Sự thật là mồ hôi eccrine điều hòa thân nhiệt gồm hơn 90% nước hoàn toàn không có mùi [1]. Tuyến apocrine mới là nguồn cung cấp tiền chất lipid và protein để vi khuẩn tạo mùi [1], [2].
Nhiều người cũng tin rằng mùi hôi ở thiếu niên là bằng chứng của việc vệ sinh cá nhân cẩu thả hoặc ăn uống buông thả. Khoa học chứng minh chứng hôi nách chịu sự chi phối mạnh của kiểu gen di truyền ABCC11 và tác động của nội tiết tố androgen tuổi dậy thì [3], [8]. Một đứa trẻ vệ sinh rất kỹ vẫn có thể tỏa mùi nếu tuyến apocrine có kích thước lớn và hoạt động bài tiết mạnh mẽ [8].
Hiểu lầm khác là cạo sạch lông nách sẽ triệt tiêu hoàn toàn mùi hôi. Dù lông nách đóng vai trò như rào cản cơ học lưu giữ phân tử mùi [5] và độ dài lông nách có liên quan đến cường độ nhận thức mùi [4], việc cạo lông chỉ hỗ trợ giảm bớt bề mặt bám dính của dịch tiết chứ không thể ngăn chặn hoạt động bài tiết từ sâu bên trong nang lông [1], [2].
Ai nên thận trọng và khi nào cần can thiệp y khoa?
Mùi cơ thể là một phần tự nhiên của quá trình trưởng thành, nhưng tình trạng hôi nách nghiêm trọng (bromhidrosis) có thể gây ảnh hưởng tiêu cực nặng nề đến trạng thái tâm lý, tinh thần và đời sống xã hội của thanh thiếu niên [6]. Trẻ có thể trở nên tự ti, cô lập bản thân hoặc rơi vào trạng thái căng thẳng tâm lý mạn tính [6].
Thanh thiếu niên và phụ huynh cần đặc biệt thận trọng, không nên tự ý áp dụng các biện pháp dân gian truyền miệng thiếu kiểm chứng như bôi hóa chất mạnh, cồn nồng độ cao chưa pha chế hay phèn chua thô ráp lên vùng da nách nhạy cảm. Những can thiệp không đúng cách này có thể gây bỏng rát, viêm da tiếp xúc hoặc hoại tử mô.
Khi mùi hôi nách kèm theo hiện tượng tăng tiết mồ hôi quá mức (hyperhidrosis) gây cản trở nghiêm trọng sinh hoạt, gia đình nên đưa trẻ đến gặp bác sĩ chuyên khoa da liễu để được thăm khám cẩn thận [7]. Tuyệt đối không tự ý tìm đến các cơ sở thẩm mỹ chui để phẫu thuật cắt tuyến mồ hôi, bởi các can thiệp xâm lấn không an toàn tiềm ẩn nguy cơ tụ máu dưới da, hoại tử vạt da và sẹo co rút ảnh hưởng vận động cánh tay [6].
Lời khuyên chăm sóc thực tế cho lứa tuổi dậy thì
Để kiểm soát mùi cơ thể một cách khoa học, trẻ dậy thì nên duy trì thói quen tắm rửa hàng ngày với các loại xà phòng dịu nhẹ để làm sạch dịch tiết và giảm bớt mật độ vi khuẩn thường trú trên da [5], [3]. Chú ý lau khô hoàn toàn vùng nách sau khi tắm trước khi mặc quần áo nhằm hạn chế môi trường ẩm ướt cho vi khuẩn phát triển.
Cắt tỉa lông nách gọn gàng là biện pháp hỗ trợ hữu ích nhằm giảm thiểu diện tích bề mặt lưu giữ dịch tiết và phân tử mùi [5], [4]. Nên lựa chọn trang phục rộng rãi, thoáng mát, làm từ chất liệu cotton thấm hút tốt để mồ hôi eccrine bay hơi dễ dàng, tránh tình trạng tích tụ dịch nhờn hữu cơ tại nách áo [5], [4].
Về chế độ ăn uống, gia đình nên hướng dẫn trẻ duy trì chế độ dinh dưỡng cân bằng, uống đủ nước và hạn chế lạm dụng các thực phẩm chứa nhiều gia vị cay nồng nặng mùi. Khi phát hiện các dấu hiệu viêm nhiễm vùng da dưới cánh tay hoặc mùi hôi quá mức ảnh hưởng tâm lý, hãy tìm kiếm sự tư vấn chuyên môn từ bác sĩ y khoa thay vì tự ý điều trị.
Tóm lại, mùi cơ thể nồng nặc ở tuổi dậy thì là hệ quả sinh lý tất yếu khi nội tiết tố androgen đánh thức tuyến mồ hôi apocrine và thúc đẩy hệ vi khuẩn da phát triển [3], [2]. Thức ăn chỉ là yếu tố phụ họa bên ngoài, không phải nguồn cơn bản chất [5]. Hiểu đúng cơ chế khoa học sẽ giúp phụ huynh và các bạn trẻ vượt qua giai đoạn biến đổi nhạy cảm này một cách tự tin, nhẹ nhàng.