Nam giới ăn nhiều cà chua có thực sự giảm nguy cơ ung thư tuyến tiền liệt?

Ung thư tuyến tiền liệt từ lâu đã là mối bận tâm lớn của nhiều đấng mày râu, đặc biệt là khi bước qua độ tuổi trung niên. Trước nỗi lo về căn bệnh này, nhiều người truyền tai nhau thói quen uống nước ép cà chua hoặc tăng cường các món chế biến từ cà chua mỗi ngày để phòng bệnh. Liệu loại quả đỏ mọng quen thuộc trong gian bếp này có thực sự đem lại hiệu quả bảo vệ tuyến tiền liệt như lời đồn?

Dưới góc nhìn khoa học thực chứng, các bằng chứng hiện nay cho thấy cà chua và hoạt chất lycopene có liên quan đến việc hỗ trợ sức khỏe tuyến tiền liệt, nhưng tác dụng này ở mức khiêm tốn chứ chưa thể khẳng định là một giải pháp phòng ngừa tuyệt đối.

Nỗi lo ung thư tuyến tiền liệt và sự chú ý dành cho quả cà chua

Ung thư tuyến tiền liệt là căn bệnh ung thư có tỷ lệ mắc đứng hàng thứ ba trong số tất cả các loại ung thư ở nam giới trên toàn thế giới ^[1]. Tại nhiều quốc gia phát triển, đây là dạng u tân sinh phổ biến nhất được chẩn đoán ở nam giới sau độ tuổi trung niên ^[1]. Riêng tại Mỹ, ung thư tuyến tiền liệt cũng giữ vị trí là loại ung thư phổ biến hàng đầu ở nam giới ^[2].

Mặc dù có mức độ phổ biến cao, các biện pháp dự phòng đặc hiệu cho căn bệnh ác tính này hiện vẫn chưa được thiết lập một cách toàn diện ^[2]. Trong số các hợp chất tự nhiên được nghiên cứu về tiềm năng phòng ngừa, carotenoid lycopene nhận được sự chú ý lớn từ giới y khoa ^[2]. Hoạt chất này phần lớn được cung cấp thông qua các thực phẩm chế biến từ quả cà chua ^[2]. Tại các quốc gia phương Tây, có tới 85% lượng lycopene trong khẩu phần ăn uống bắt nguồn từ việc tiêu thụ các sản phẩm từ cà chua ^[1].

Lycopene: "Lá chắn" chống oxy hóa hoạt động thế nào trong cơ thể?

Lycopene là một sắc tố tự nhiên tạo nên màu đỏ đặc trưng cho nhiều loại thực phẩm ^[1]. Về mặt sinh hóa, lycopene là một carotenoid chuỗi hở không có hoạt tính tiền vitamin A ^[3]. Trong số hơn 600 loại carotenoid tồn tại trong tự nhiên, lycopene được đánh giá là chất chống oxy hóa hiệu quả nhất xét về khả năng dập tắt oxy đơn phân ^[3].

Khả năng chống oxy hóa của lycopene cao gấp đôi so với beta-carotene và gấp 10 lần so với alpha-tocopherol ^[3]. Khi đi vào mô, lycopene kích thích các phản ứng chống tăng sinh tế bào, chống oxy hóa và kháng viêm ở tế bào biểu mô tuyến tiền liệt của con người ^[4]. Ngoài ra, hoạt chất này còn có khả năng làm giảm các mục tiêu trong con đường truyền tín hiệu của thụ thể androgen ^[4]. Do tình trạng stress oxy hóa có liên quan mật thiết đến nguy cơ ung thư tuyến tiền liệt, lycopene đã trở thành ứng viên sáng giá trong các chiến lược hóa dự phòng ^[3].

Các nghiên cứu dịch tễ học: Những con số biết nói nhưng chưa đồng nhất

Mối liên hệ giữa việc ăn cà chua và nguy cơ mắc bệnh tuyến tiền liệt đã được theo dõi trong nhiều nghiên cứu dịch tễ học quy mô lớn. Một tổng quan dịch tễ học ghi nhận có 5 nghiên cứu ủng hộ mức giảm từ 30% đến 40% nguy cơ ung thư tuyến tiền liệt khi tiêu thụ lượng lớn cà chua hoặc lycopene ^[2]. Ba nghiên cứu khác ghi nhận mức giảm khoảng 30% nhưng kết quả lại không đạt ý nghĩa thống kê ^[2]. Bên cạnh đó, có 7 nghiên cứu không tìm thấy mối liên quan có lợi nào giữa việc dùng cà chua và nguy cơ ung thư tuyến tiền liệt ^[2].

Điểm đáng chú ý đến từ nghiên cứu theo dõi tiến cứu lớn nhất trên các chuyên gia y tế nam giới ^[2]. Kết quả cho thấy những người ăn từ 2 đến 4 khẩu phần sốt cà chua mỗi tuần có mức giảm khoảng 35% nguy cơ ung thư tuyến tiền liệt nói chung ^[2]. Đặc biệt, nguy cơ mắc ung thư tuyến tiền liệt giai đoạn tiến triển lan ra ngoài bao tuyến giảm tới 50% ở nhóm đối tượng này ^[2]. Nghiên cứu cũng xác định sốt cà chua là yếu tố dự báo mạnh nhất về nồng độ lycopene trong huyết tương ^[2]. Tương tự, trong nghiên cứu lớn nhất dựa trên nồng độ huyết tương, các nhà khoa học quan sát thấy nguy cơ ung thư toàn thể và tiến triển giảm rõ rệt ở nhóm có mức lycopene cao nhất so với nhóm thấp nhất ^[2].

Tuy nhiên, bức tranh tổng thể vẫn còn nhiều mảng chưa thống nhất. Một phân tích gộp năm 2013 dựa trên 11 nghiên cứu đoàn hệ và 6 nghiên cứu bệnh chứng lồng ghép đã đánh giá lại toàn bộ dữ liệu ^[5]. Kết quả cho thấy tỷ số chênh (OR) về tỷ lệ mắc ung thư tuyến tiền liệt ở người tiêu thụ nhiều cà chua sống so với người ăn ít là 0,81 ^[5]. Với nhóm tiêu thụ nhiều cà chua nấu chín so với nhóm ăn ít, tỷ số OR là 0,85 ^[5]. Khi xét riêng lượng lycopene nạp vào cơ thể, tỷ số OR giữa mức cao và mức thấp là 0,93 ^[5]. Đối với nồng độ lycopene trong huyết thanh, tỷ số OR giữa mức cao và thấp là 0,97 ^[5]. Các tác giả kết luận rằng cà chua có thể chỉ đóng một vai trò khiêm tốn trong việc phòng ngừa ung thư tuyến tiền liệt ^[5].

Bằng chứng từ thử nghiệm lâm sàng: Có thực sự giảm tổn thương DNA?

Khi chuyển từ nghiên cứu quan sát sang các thử nghiệm can thiệp trên người, kết quả thu được lại phức tạp hơn nhiều. Một đánh giá về các nghiên cứu can thiệp cho thấy việc tiêu thụ hàng ngày một khẩu phần cà chua hoặc sản phẩm từ cà chua giúp tăng sức đề kháng của bạch cầu đơn nhân chống lại hiện tượng đứt gãy chuỗi DNA do các gốc oxy hóa phản ứng gây ra ở người tình nguyện khỏe mạnh ^[6]. Tuy nhiên, việc bổ sung bằng viên uống chứa lycopene đơn độc lại không mang lại hiệu quả bảo vệ này ^[6]. Đối với bệnh nhân ung thư tuyến tiền liệt, dữ liệu từ các thử nghiệm lâm sàng can thiệp hiện còn rất khan hiếm và mang lại kết quả trái ngược nhau ^[6].

Một thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên, mù đôi, có đối chứng với giả dược đã được tiến hành trên 105 nam cựu chiến binh người Mỹ gốc Phi được chỉ định sinh thiết tuyến tiền liệt ^[3]. Các bệnh nhân được chia ngẫu nhiên để uống 30 mg lycopene mỗi ngày dưới dạng nhựa dầu cà chua hoặc dùng giả dược trong 21 ngày trước khi sinh thiết ^[3]. Sau can thiệp, có 47 người được chẩn đoán mắc ung thư tuyến tiền liệt và 58 người được xác định phì đại tuyến tiền liệt lành tính ^[3].

Kết quả đo lường sinh học cho thấy nồng độ lycopene huyết tương trung bình ở nhóm dùng hoạt chất đã tăng từ 0,74 lên 1,43 micromol/L ^[3]. Nồng độ lycopene trong mô tuyến tiền liệt cũng tăng từ 0,45 lên 0,59 picomol/mg ^[3]. Mặc dù hoạt chất đã tích lũy thành công vào máu và mô tuyến tiền liệt, nghiên cứu lại không ghi nhận bất kỳ thay đổi có ý nghĩa nào đối với sản phẩm oxy hóa DNA là 8-oxo-deoxyguanosine trong mô tuyến tiền liệt ^[3]. Đồng thời, sản phẩm peroxy hóa lipid là malondialdehyde trong huyết tương cũng không có sự suy giảm đáng kể ^[3].

Tranh luận khoa học: Cà chua nguyên bản hay chỉ riêng hoạt chất lycopene?

Một câu hỏi lớn được giới nghiên cứu đặt ra là: Lợi ích đến từ chính bản thân lycopene hay từ sự phối hợp tổng thể của quả cà chua? Các phân tích gộp về thử nghiệm lâm sàng đến nay vẫn chưa đủ cơ sở để khuyến nghị sử dụng lycopene như một liệu pháp dứt khoát trong phòng ngừa lâm sàng ^[4].

Nghiên cứu trong phòng thí nghiệm đã mở ra một hướng giải thích thú vị về hiện tượng này. Khi nuôi cấy dòng tế bào ung thư tuyến tiền liệt có thụ thể androgen, các nhà nghiên cứu đã ủ tế bào với huyết thanh từ những con chuột được cho ăn các chế độ khác nhau ^[7]. Chuột được nuôi bằng cà chua đỏ, cà chua vàng (hoàn toàn không chứa lycopene), viên hạt lycopene hoặc chế độ ăn đối chứng ^[7]. Sau 48 giờ tiếp xúc, huyết thanh từ chuột ăn cà chua đỏ và chuột ăn cà chua vàng đều làm tăng đáng kể sự biểu hiện của Connexin43 - một loại protein có vai trò điều hòa sự phát triển của tế bào ^[7]. Ngược lại, huyết thanh từ nhóm chuột dùng lycopene đơn thuần không tạo ra sự khác biệt đáng kể so với nhóm đối chứng ^[7].

Phát hiện này chứng minh rằng huyết thanh được bổ sung dưỡng chất từ cà chua đỏ và vàng có thể điều hòa Connexin43 mà không phụ thuộc vào nồng độ lycopene ^[7]. Điều đó dẫn tới kết luận rằng bên cạnh lycopene, còn có những hợp chất tự nhiên khác trong quả cà chua cùng đóng góp vào tác dụng phòng ngừa ^[7]. Cà chua chứa rất nhiều hoạt chất tiềm năng khác và sự tương tác phức tạp giữa các thành phần này có thể mới chính là yếu tố tạo nên hoạt tính chống ung thư ^[8].

Những hiểu lầm phổ biến khi sử dụng cà chua phòng bệnh

Nhiều người thường cho rằng cứ ăn thật nhiều cà chua sống thì cơ thể sẽ hấp thu được lượng lớn dưỡng chất chống ung thư. Trên thực tế, khả năng sinh khả dụng và nồng độ lycopene có sự khác biệt rất lớn giữa các loại thực phẩm khác nhau ^[2]. Sốt cà chua chế biến chín chính là yếu tố dự báo tốt nhất cho nồng độ lycopene trong máu, vượt trội hơn so với việc tiêu thụ cà chua sống đơn thuần ^[2].

Một hiểu lầm tai hại khác là xem các sản phẩm chiết xuất lycopene hoặc viên uống bổ sung như "thần dược" thay thế cho phác đồ điều trị y khoa. Hiện tại, dữ liệu khoa học chưa cho phép khẳng định lycopene hay cà chua có thể điều trị khỏi ung thư tuyến tiền liệt ^[4]. Các nghiên cứu can thiệp trên người bệnh vẫn còn nhiều mâu thuẫn và bằng chứng trên mô tuyến tiền liệt thực tế vẫn còn hạn chế ^[6]. Mọi sự thay đổi về khẩu phần dinh dưỡng chỉ đóng vai trò hỗ trợ lối sống lành mạnh và tuyệt đối không thể thay thế việc thăm khám chuyên khoa định kỳ.

Những ai cần thận trọng khi tăng cường cà chua trong khẩu phần?

Mặc dù cà chua là thực phẩm lành tính và giàu dinh dưỡng, việc đột ngột tăng lượng tiêu thụ quá mức không phải lúc nào cũng phù hợp với tất cả mọi người. Người có tiền sử mắc các bệnh lý về dạ dày, trào ngược dạ dày thực quản nên cẩn trọng, bởi độ chua và lượng axit tự nhiên trong cà chua có thể kích thích niêm mạc đường tiêu hóa gây ợ chua hoặc đau rát.

Bên cạnh đó, các bệnh nhân đang chuẩn bị thực hiện các thủ thuật y khoa, sinh thiết tuyến tiền liệt hoặc đang trong phác đồ điều trị ung thư không nên tự ý sử dụng các viên uống chứa hoạt chất lycopene liều cao khi chưa trao đổi với bác sĩ điều trị. Việc bổ sung bất kỳ chất chống oxy hóa đậm đặc nào cũng cần có sự theo dõi chuyên môn để tránh gây nhiễu các chỉ số xét nghiệm hoặc tương tác không mong muốn.

Cách dùng cà chua đúng cách để hấp thu tối đa dưỡng chất

Để tận dụng tối đa giá trị dinh dưỡng từ quả cà chua trong bữa ăn gia đình, người tiêu dùng nên ưu tiên các món cà chua đã được nấu chín. Việc gia nhiệt trong quá trình nấu nướng giúp phá vỡ các thành tế bào thực vật, từ đó giải phóng lycopene tốt hơn và làm tăng nồng độ hoạt chất này trong huyết tương ^[2].

Một khẩu phần cà chua hoặc sản phẩm từ cà chua được bổ sung đều đặn vào thực đơn hàng ngày đã được ghi nhận là mang lại lợi ích hỗ trợ bảo vệ tế bào khỏi tổn thương oxy hóa ^[6]. Việc duy trì khoảng 2 đến 4 khẩu phần sốt cà chua mỗi tuần trong chế độ ăn là thói quen thực phẩm tích cực từng được quan sát thấy có liên quan đến việc giảm nguy cơ bệnh lý tuyến tiền liệt ^[2]. Ngoài ra, do lycopene là một chất tan trong chất béo, bạn nên kết hợp cà chua khi chế biến cùng một lượng nhỏ dầu thực vật lành mạnh như dầu ô liu để cơ thể hấp thu dưỡng chất một cách tối ưu nhất.

Tóm lại, cà chua là một thực phẩm bổ dưỡng rất đáng có mặt trong thực đơn lành mạnh của nam giới nhờ hàm lượng chất chống oxy hóa phong phú. Dù vậy, bạn không nên kỳ vọng cà chua như một phương thuốc thần kỳ để loại bỏ hoàn toàn nguy cơ ung thư tuyến tiền liệt. Một lối sống cân bằng, dinh dưỡng đa dạng kết hợp cùng việc kiểm tra sức khỏe nam khoa định kỳ mới là chìa khóa vững chắc nhất để bảo vệ sức khỏe tuyến tiền liệt lâu dài.