Nhiều người thường xuyên đối mặt với cảm giác nóng rát vùng ngực và dịch vị trào ngược lên cổ họng khi nằm ngủ ban đêm. Chứng ợ chua về đêm không chỉ làm gián đoạn giấc ngủ mà còn gây mệt mỏi kéo dài vào ban ngày. Đứng trước tình trạng này, một thói quen đơn giản được lan truyền là đổi tư thế sang nằm nghiêng bên trái.

Các bằng chứng khoa học cho thấy nằm nghiêng bên trái thực sự giúp giảm thời gian thực quản tiếp xúc với axit và đẩy nhanh tốc độ làm sạch dịch vị trào ngược [1], [2]. Đây là biện pháp hỗ trợ vật lý tự nhiên mang lại hiệu quả rõ rệt cho người mắc bệnh trào ngược dạ dày thực quản (GERD) [1].

Vì sao tư thế ngủ lại tác động đến axit dạ dày?

Cơ chế bảo vệ của tư thế nằm nghiêng trái bắt nguồn từ cấu trúc giải phẫu của hệ tiêu hóa. Dạ dày nằm lệch về phía bên trái của ổ bụng, nối với thực quản qua cơ thắt thực quản dưới. Khi nằm nghiêng bên phải, điểm nối giữa thực quản và dạ dày bị chìm xuống thấp hơn hồ chứa dịch vị, khiến dịch vị dễ dàng tràn ngược lên [3].

Ngược lại, nằm nghiêng sang trái giúp điểm nối thực quản - dạ dày được nâng cao hơn mức dịch vị, đóng vai trò như một chướng ngại vật cơ học ngăn dịch vị trào ngược [3]. Hơn nữa, ở tư thế nghiêng phải, góc uốn cong bình thường của thực quản có xu hướng bị kéo thẳng do trọng lực, làm tăng khả năng rò rỉ dịch vị lỏng [3]. Các cơn trào ngược khi nằm nghiêng phải gần như luôn chứa toàn chất lỏng, trong khi tư thế nằm nghiêng trái thường chỉ xuất hiện khí hoặc hỗn hợp khí và lỏng [3].

Các nghiên cứu lâm sàng chứng minh điều gì?

Nghiên cứu theo dõi đồng thời tư thế ngủ tự nhiên và đo trở kháng pH thực quản năm 2022 trên 57 bệnh nhân đã ghi nhận sự vượt trội của tư thế nghiêng trái [2]. Kết quả cho thấy tỷ lệ thời gian tiếp xúc với axit ở tư thế nghiêng trái chỉ ở mức trung vị 0,0%, thấp hơn rõ rệt so với mức 1,2% ở tư thế nghiêng phải và 0,6% ở tư thế nằm ngửa [2]. Thời gian thực quản tự làm sạch axit khi nằm nghiêng trái đạt trung vị 35 giây, nhanh hơn đáng kể so với 76 giây ở tư thế nằm ngửa và 90 giây ở tư thế nghiêng phải [2].

Một phân tích tổng hợp công bố năm 2023 rà soát các nghiên cứu đến tháng 7 năm 2023 cũng khẳng định kết quả tương tự [1]. Hai nghiên cứu không ngẫu nhiên trong phân tích cho thấy nằm nghiêng trái giúp giảm thời gian tiếp xúc axit so với nằm nghiêng phải (chênh lệch trung bình -2,03%) và so với nằm ngửa (-2,71%) [1]. Thời gian làm sạch axit ở tư thế nghiêng trái cũng ngắn hơn đáng kể so với nghiêng phải (-81,84 giây) và nằm ngửa (-74,47 giây) [1].

Hiệu quả này cũng từng được ghi nhận trong nghiên cứu năm 1999 trên 10 bệnh nhân GERD ăn bữa tối nhiều chất béo [4]. Dữ liệu chỉ ra tư thế nằm nghiêng phải khiến tỷ lệ thời gian thực quản tiếp xúc axit cao hơn và thời gian làm sạch axit kéo dài hơn so với nằm nghiêng trái, nằm ngửa hay nằm sấp [4]. Ngoài ra, một thử nghiệm năm 1998 trên 15 bệnh nhân sau khi truyền bữa ăn 400 kcal vào dạ dày cho thấy các cơn trào ngược axit xuất hiện nhiều hơn gấp đôi khi nằm nghiêng phải so với nằm nghiêng trái [5].

Nghiên cứu can thiệp năm 2023 trên 27 bệnh nhân dùng thiết bị rung chống nằm nghiêng phải trong 2 tuần ghi nhận thời gian ngủ nghiêng trái tăng từ 29,2% lên 63,3% [6]. Sự thay đổi tư thế này giúp giảm số cơn trào ngược từ trung vị 8,0 cơn xuống 3,0 cơn mỗi đêm, và 70,4% người tham gia báo cáo triệu chứng được cải thiện [6]. Một thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng năm 2022 trên 100 bệnh nhân sử dụng thiết bị rung tương tự cho thấy tỷ lệ điều trị thành công (giảm từ 50% điểm số trào ngược ban đêm trở lên) đạt 44% ở nhóm can thiệp so với 24% ở nhóm chứng [7]. Nhóm can thiệp cũng có số đêm hoàn toàn không bị trào ngược cao hơn rõ rệt (trung vị 9 đêm so với 6 đêm ở nhóm chứng) [7].

Lợi ích và giới hạn của bằng chứng hiện tại

Các kết quả nghiên cứu chỉ ra rằng điều chỉnh tư thế ngủ là giải pháp không dùng thuốc giúp giảm thời gian niêm mạc thực quản phải chịu đựng dịch axit [1], [2]. Điều này đặc biệt có ý nghĩa vào ban đêm, thời điểm phản xạ nuốt và tiết nước bọt suy giảm khiến quá trình trung hòa axit chậm lại [2].

Tuy nhiên, các dữ liệu hiện có cũng tồn tại một số giới hạn nhất định. Cỡ mẫu trong một số thử nghiệm can thiệp chuyên sâu còn tương đối nhỏ [6], [4], [5]. Tư thế ngủ là phản xạ tự nhiên của cơ thể và rất khó duy trì cố định suốt cả đêm nếu không có dụng cụ hoặc thiết bị định vị chuyên biệt hỗ trợ [6], [7].

Hiểu lầm thường gặp về tư thế ngủ và trào ngược

Một quan niệm sai lầm phổ biến là nằm nghiêng bên nào cũng như nhau miễn là không nằm ngửa. Thực tế khoa học chỉ ra nằm nghiêng bên phải thậm chí gây trào ngược dịch lỏng nhiều hơn và làm chậm quá trình làm sạch axit so với nằm nghiêng trái [2], [3]. Nghiên cứu cho thấy không có sự khác biệt đáng kể về thời gian tiếp xúc axit giữa tư thế nghiêng phải và nằm ngửa [1].

Một hiểu lầm khác là chỉ cần đổi tư thế ngủ nghiêng trái thì có thể ăn uống tùy ý trước khi đi ngủ. Tư thế nằm nghiêng trái chỉ hạn chế cơ học sự trào ngược, không thể triệt tiêu hoàn toàn áp lực dạ dày nếu ăn quá no sát giờ ngủ [8], [3]. Nghiên cứu cho thấy ăn tối muộn làm tăng đáng kể số cơn trào ngược và thời gian tiếp xúc axit trong đêm, đặc biệt ở người có thoát vị khe hoành, viêm thực quản hoặc thừa cân [8].

Những ai nên thận trọng?

Mặc dù nằm nghiêng bên trái an toàn cho đa số mọi người, những người mắc bệnh lý thoái hóa khớp vai trái hoặc chấn thương vùng hông trái cần cân nhắc khi duy trì một tư thế quá lâu. Việc tì đè liên tục có thể gây đau nhức cơ xương khớp hoặc tê bì tay chân.

Người có bệnh tim mạch hoặc các vấn đề sức khỏe đặc thù khác nên tham khảo ý kiến bác sĩ điều trị để lựa chọn tư thế nằm phù hợp nhất. Biện pháp thay đổi tư thế không thể thay thế phác đồ điều trị chuyên khoa hay thuốc theo chỉ định của bác sĩ đối với các trường hợp viêm loét thực quản nặng.

Cách áp dụng hiệu quả trong đời sống

Để duy trì tư thế ngủ nghiêng bên trái suốt đêm, bạn có thể kê một chiếc gối ôm dài phía sau lưng nhằm ngăn cơ thể vô thức lật ngửa hoặc xoay sang phải. Đặt thêm một chiếc gối mỏng kẹp giữa hai đầu gối giúp giữ cột sống thẳng hàng và giảm áp lực lên vùng hông.

Bên cạnh tư thế, các hướng dẫn điều trị quốc tế khuyến cáo không nên ăn uống trong vòng 3 giờ trước khi nằm [8]. Việc kết hợp bữa tối sớm, giảm chất béo và ngủ nghiêng sang trái sẽ tạo hiệu quả cộng hưởng tối ưu để kiểm soát chứng ợ chua ban đêm [8], [4].

Nằm nghiêng bên trái là giải pháp khoa học đơn giản giúp giảm tiếp xúc axit và cải thiện chứng trào ngược khi ngủ [1], [2]. Người bệnh nên chủ động kết hợp tư thế này với việc ăn tối cách giờ ngủ ít nhất 3 tiếng và đi khám chuyên khoa khi triệu chứng kéo dài [8].