Tập luyện thể dục thể thao cường độ cao mang lại nhiều lợi ích cho sức khỏe tim mạch và cơ bắp. Tuy nhiên, nhiều người có thói quen tập hết sức nhưng lại lười uống nước hoặc chỉ uống khi cảm thấy quá khát. Thói quen tưởng chừng vô hại này có thể tạo gánh nặng lớn lên hệ tiết niệu, đặc biệt là chức năng lọc của thận.
Vận động nặng kết hợp thiếu nước làm giảm thể tích tuần hoàn, kích thích cô đặc nước tiểu và làm tăng nguy cơ tổn thương thận cấp tính cũng như sỏi tiết niệu [2, 5, 7].
Gánh nặng lên thận khi vận động gắng sức
Khi thực hiện các bài tập gắng sức liên tục, cơ thể ưu tiên bơm máu tới các nhóm cơ hoạt động, làm giảm lưu lượng máu tưới đến các cơ quan nội tạng [2, 7]. Tình trạng này khiến các dấu ấn sinh học phản ánh tổn thương cơ, thận và ruột tăng lên rõ rệt trong máu và nước tiểu [1].
Nếu không được bù nước kịp thời, tình trạng mất nước tiến triển sẽ làm suy giảm tốc độ lọc cầu thận và thúc đẩy phản ứng viêm [2, 7]. Thận phải làm việc trong điều kiện thiếu máu nuôi dưỡng kết hợp áp lực bài tiết các chất thải chuyển hóa tăng cao, dễ dẫn đến tổn thương cấu trúc lọc của thận [2, 7].
Cơ chế cô đặc nước tiểu và nguy cơ tạo sỏi
Mồ hôi bài tiết lượng lớn trong lúc tập nhằm mục đích hạ nhiệt. Nếu lượng nước thất thoát không được bù đắp, lượng nước tiểu tạo ra sẽ sụt giảm rõ rệt [1, 5]. Sự suy giảm thể tích nước tiểu làm tăng nồng độ của hầu hết các thành phần hòa tan bên trong hệ thống dẫn niệu [2].
Nước tiểu bị cô đặc làm tăng độ bão hòa của các tinh thể khoáng chất như canxi oxalat và axit uric [3, 5]. Đồng thời, pH nước tiểu giảm xuống (tính axit tăng) trong quá trình vận động gắng sức, tạo môi trường thuận lợi cho sự kết tinh của các tinh thể khoáng chất [3, 5]. Lối sống hay tập nặng nhưng không bổ sung đủ lượng nước đã mất là một yếu tố nguy cơ hình thành sỏi thận từ việc thường xuyên bài tiết nước tiểu cô đặc [3].
Bằng chứng nghiên cứu về chức năng thận và vận động
Ảnh hưởng của tập luyện và thiếu nước đối với thận đã được ghi nhận qua nhiều công trình nghiên cứu can thiệp và quan sát:
Một nghiên cứu công bố năm 2018 trên 35 nam giới trẻ tuổi (23 ± 3 tuổi) thực hiện hai bài kiểm tra đạp xe: bài tập gắng sức tối đa và bài tập dưới mức tối đa ở 80% nhịp tim tối đa cho đến khi mất nước 3% [4]. Kết quả cho thấy bài tập ngắn hạn chỉ gây mất nước trung bình 0,6 ± 0,3% và hầu như không làm thay đổi độ lọc cầu thận ước tính (eGFR qua cystatin C từ 118 ± 11 xuống 116 ± 12 mL/phút/1,73 m2, p = 0,12) [4]. Tuy nhiên, bài tập kéo dài gây mất nước 2,9 ± 0,7% làm giảm đáng kể eGFR xuống 103 ± 16 mL/phút/1,73 m2 (p < 0,001) và làm tăng dấu ấn sinh học tổn thương thận uNGAL (p < 0,05) [4]. Giới hạn của nghiên cứu là chỉ đánh giá trên đối tượng nam giới trẻ, khỏe mạnh trong môi trường phòng thí nghiệm [4].
Nghiên cứu năm 2021 khảo sát 13 nam tình nguyện viên thực hiện đạp xe tăng dần đến kiệt sức [1]. Ngay sau tập, một nhóm uống nước chứa chất điện giải và nhóm đối chứng không uống nước [1]. Kết quả ghi nhận các dấu ấn tổn thương cơ, thận và ruột đều tăng trong máu và nước tiểu sau vận động ở cả hai nhóm, không có sự khác biệt giữa việc uống hay không uống nước ngay sau bài tập kiệt sức (p > 0,05) [1]. Dù vậy, việc bù nước giúp phục hồi tình trạng stress oxy hóa nhanh hơn [1]. Nghiên cứu có cỡ mẫu nhỏ (13 người) và chỉ theo dõi trong 2 giờ sau tập [1].
Trước đó, nghiên cứu năm 1996 so sánh các chỉ số nước tiểu 6 giờ giữa lúc nghỉ ngơi và khi đạp xe ở 3 nhóm nam giới (10 người thành thị, 9 người nông thôn và 10 người có tiền sử sỏi thận) [2]. Bài tập gồm 3 lượt đạp xe 20 phút ở mức 150 watt [2]. Kết quả cho thấy trong giai đoạn vận động, thể tích nước tiểu giảm xuống khiến nồng độ hầu hết các chất tăng lên, pH nước tiểu giảm và mức gia tăng cho phép (PI) của oxalat giảm, làm tăng nguy cơ kết tinh canxi oxalat trong đường tiết niệu [2]. Giới hạn là thời gian lấy mẫu nước tiểu ngắn (6 giờ) và thực hiện trên xe đạp lực kế tĩnh [2].
Nghiên cứu năm 2022 phân tích nước tiểu 24 giờ ở 34 vận động viên đại học so với 10 người không phải vận động viên [5]. Nhóm vận động viên ghi nhận nhiều yếu tố nguy cơ tạo sỏi như thể tích nước tiểu thấp (trung vị 1,46 L), citrate niệu thấp, natri cao, canxi niệu cao (ở nữ) và axit uric cao (ở nam), kèm theo tình trạng quá bão hòa axit uric và canxi oxalat [5]. Tuy nhiên, nhóm vận động viên cũng có lượng magie niệu bảo vệ cao hơn, giúp bù trừ phần nào nguy cơ [5].
Hiểu lầm thường gặp khi bù nước tập luyện
Nhiều người tin rằng chỉ cần uống nhiều nước một lần ngay sau khi kết thúc buổi tập là đủ để bảo vệ các cơ quan nội tạng. Tuy nhiên, bằng chứng cho thấy việc chỉ uống bù nước sau khi đã vận động đến kiệt sức không làm giảm ngay các dấu ấn tổn thương thận hay phản ứng viêm đã xuất hiện trong lúc tập [1]. Tổn thương tế bào và áp lực lọc xảy ra trong chính thời gian vận động thiếu dịch [4].
Một hiểu lầm khác là người trẻ, khỏe mạnh hoặc vận động viên có thể lực tốt thì thận sẽ tự điều tiết và không có nguy cơ lắng đọng khoáng chất. Trên thực tế, các vận động viên thể thao cường độ cao vẫn biểu hiện đầy đủ các thông số nước tiểu nguy cơ như thể tích thấp, pH giảm và tăng độ bão hòa tinh thể [5].
Những ai cần đặc biệt thận trọng?
Những người tập luyện thể thao ngoài trời nắng nóng hoặc làm việc trong môi trường dễ mất nước cần hết sức chú ý đến việc bổ sung nước đầy đủ [3]. Người có thói quen tập nặng nhưng công việc quá bận rộn, khó tiếp cận nhà vệ sinh hoặc quên uống nước cũng thuộc nhóm nguy cơ cao lắng đọng sỏi [3].
Người từng có tiền sử sỏi thận cần cẩn trọng hơn, vì nồng độ canxi bài tiết trong nước tiểu ở nhóm này có thể tăng cao hơn khi gắng sức [2]. Ngoài ra, người mắc các bệnh rối loạn chuyển hóa như đái tháo đường khi gặp tình trạng mất nước và toan chuyển hóa cũng đối mặt với nguy cơ kết tinh canxi oxalat trong đường tiết niệu [6].
Lời khuyên áp dụng thực tế an toàn
Để bảo vệ chức năng thận khi tập luyện cường độ cao, việc duy trì thể tích nước tiểu hợp lý là ưu tiên hàng đầu [1, 5]:
- Chủ động uống nước: Không nên đợi đến khi thật khát mới uống; cần bổ sung từng ngụm nhỏ trước và trong buổi tập để hạn chế mức độ mất nước vượt quá ngưỡng an toàn [4].
- Bù nước chứa điện giải sau tập: Uống nước chứa điện giải sau các bài tập kiệt sức hỗ trợ cơ thể phục hồi tình trạng stress oxy hóa nhanh hơn [1].
- Duy trì lượng nước tiểu cả ngày: Đảm bảo lượng nước nạp vào đều đặn suốt ngày để thể tích nước tiểu không bị tụt xuống quá thấp, tránh hiện tượng nước tiểu sẫm màu và cô đặc kéo dài [3, 5].
Tập luyện thể thao cường độ cao là thói quen tốt cho thể lực nhưng cần đi đôi với ý thức bù nước khoa học. Uống đủ nước trước, trong và sau khi vận động giúp giảm nguy cơ suy giảm độ lọc cầu thận và hạn chế kết tinh sỏi [5, 7]. Đối với người có bệnh lý nền về thận hoặc chuyển hóa, nên tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa để xây dựng kế hoạch tập luyện và bổ sung dịch phù hợp.
