Người bệnh suy giáp thường phải duy trì thuốc hormone tuyến giáp suốt đời [1]. Quy tắc uống thuốc lúc bụng đói buổi sáng khiến người bận rộn gặp khó khăn vì phải chờ đợi mới được ăn sáng [2]. Nhiều người thắc mắc liệu chuyển sang uống buổi tối trước khi ngủ có giữ nguyên tác dụng của thuốc.

Câu trả lời ngắn gọn là uống levothyroxine vào buổi tối trước khi đi ngủ mang lại hiệu quả tương đương, thậm chí một số trường hợp kiểm soát chỉ số sinh hóa tốt hơn so với uống buổi sáng [3]. Điều kiện tiên quyết là dạ dày phải rỗng, tức uống thuốc cách bữa ăn tối từ 2 đến 3 giờ trở lên [4]. Hiệp hội Tuyến giáp Hoa Kỳ (ATA) khuyến cáo người bệnh có thể chọn uống trước bữa sáng 60 phút hoặc uống trước khi đi ngủ (sau bữa tối từ 3 giờ trở lên) để thuốc hấp thu tối ưu và ổn định [3].

Vì sao levothyroxine cần uống lúc bụng đói?

Suy giáp là tình trạng tuyến giáp không sản xuất đủ hormone hoặc hormone hoạt động không hiệu quả tại các mô đích [5]. Phần lớn trường hợp suy giáp là vĩnh viễn và cần liệu pháp thay thế hormone suốt đời bằng levothyroxine tổng hợp (LT4) [1]. Levothyroxine có thời gian bán thải là 7 ngày, cho phép người bệnh chỉ cần dùng một liều mỗi ngày [6].

Sinh khả dụng đường uống là mức độ và tốc độ thuốc được hấp thu vào máu để phát huy tác dụng. Các chế phẩm levothyroxine đường uống hiện nay (gồm viên nén, dạng lỏng hoặc viên nang mềm) cần được dùng khi bụng đói, cách bữa ăn 30 đến 60 phút để ngăn thức ăn hoặc các thuốc khác cản trở quá trình hấp thu [3]. Trung bình, thuốc giải phóng hormone ngay lập tức và làm tăng nồng độ hormone giáp tự do (fT4) trong vòng 2 giờ đầu sau khi uống [3].

Khi đánh giá hiệu quả thuốc, bác sĩ dựa vào chỉ số TSH (hormone kích thích tuyến giáp) và T4 hoặc FT4 (hormone tuyến giáp) [5]. Ở bệnh suy giáp nguyên phát, tuyến giáp hoạt động kém khiến FT4 thấp và tuyến yên phải tiết nhiều TSH hơn, làm TSH tăng cao [5]. Khi uống levothyroxine hấp thu tốt, nồng độ FT4 trong máu tăng lên và kéo chỉ số TSH giảm xuống về mức mục tiêu [6].

Bằng chứng ủng hộ uống thuốc trước giờ đi ngủ

Một số thử nghiệm lâm sàng ghi nhận việc uống thuốc vào buổi tối giúp cải thiện các chỉ số xét nghiệm máu rõ rệt hơn buổi sáng [6]. Một nghiên cứu nhỏ không ngẫu nhiên trên 11 bệnh nhân suy giáp đang dùng liều buổi sáng ổn định cho thấy khi chuyển sang uống trước khi ngủ, nồng độ TSH trung bình giảm xuống và nồng độ hormone tuyến giáp tự do tăng lên [6].

Nhóm nghiên cứu này tiếp tục thực hiện thử nghiệm chéo, mù đôi, ngẫu nhiên trên 105 bệnh nhân liên tiếp và xác nhận kiểm soát sinh hóa đạt kết quả tốt nhất khi uống vào ban đêm [6]. Việc uống levothyroxine trước khi ngủ giúp giảm TSH trung bình 1,25 mIU/L, tăng FT4 thêm 0,07 ng/dL và tăng T3 toàn phần thêm 6,5 ng/dL [6]. Tuy nhiên, nghiên cứu không ghi nhận sự cải thiện về điểm số chất lượng cuộc sống, huyết áp hay mỡ máu giữa hai cách uống [6].

Một nghiên cứu chéo, mù đôi, ngẫu nhiên khác công bố năm 2018 thực hiện trên 60 bệnh nhân suy giáp nguyên phát đang duy trì liều ổn định 100 microgam mỗi ngày [7]. Người bệnh được chia làm hai nhóm: nhóm AB uống buổi sáng trước rồi chuyển sang buổi tối sau 6 tuần, nhóm BA uống buổi tối trước rồi chuyển sang buổi sáng sau 6 tuần [7].

Tại nhóm AB, chỉ số TSH tăng không đáng kể sau 6 tuần uống buổi sáng (từ 2,36 lên 2,45 mIU/L), nhưng khi chuyển sang uống buổi tối thì TSH giảm có ý nghĩa thống kê xuống còn 2,07 mIU/L [7]. Nồng độ FT4 của nhóm AB cũng tăng từ 1,06 lên 1,14 ng/dL ở tuần thứ 6 và tăng rõ rệt lên 1,24 ng/dL ở tuần thứ 12 [7]. Ở nhóm BA, việc uống buổi tối trong 6 tuần đầu giúp giảm đáng kể TSH từ 2,63 xuống 1,85 mIU/L và tăng FT4 từ 1,10 lên 1,20 ng/dL [7]. Nhóm tác giả kết luận uống thuốc trước khi ngủ giúp kiểm soát tình trạng hormone tốt hơn và là lựa chọn khả thi cho người bệnh [7].

Các nghiên cứu cho thấy hai thời điểm tương đương

Bên cạnh các nghiên cứu nghiêng về buổi tối, nhiều dữ liệu quy mô lớn cho thấy hai khung giờ này có hiệu quả ngang nhau [3]. Một phân tích gộp năm 2020 tổng hợp 10 nghiên cứu kết luận rằng uống levothyroxine trước khi ngủ hiệu quả tương đương với uống trước bữa sáng [3]. Phân tích này chỉ ra không có sự khác biệt có ý nghĩa thống kê về nồng độ TSH giữa hai nhóm (p = 0,39), mặc dù nồng độ FT4 cao hơn nếu uống vào lúc đi ngủ (p = 0,03) [3].

Trong các thử nghiệm lâm sàng cụ thể, kết quả tương tự cũng được ghi nhận ở nhóm bệnh nhân trẻ tuổi và mới bắt đầu điều trị [4]. Thử nghiệm lâm sàng song song của Rajput và cộng sự trên 152 bệnh nhân chưa từng dùng thuốc (độ tuổi trung bình 34,30) kéo dài 12 tuần cho thấy không có khác biệt đáng kể về mức TSH trung bình giữa nhóm uống sau bữa tối 2 giờ và nhóm uống trước bữa sáng 30 phút (3,27 mUI/L so với 5,13 mUI/L; p = 0,31) [4].

Một nghiên cứu khác của Ahmed và Srivastava thực hiện trên 82 người tham gia, tăng khoảng cách uống thuốc lên 60 phút trước bữa sáng và theo dõi trong 3 tháng [4]. Kết quả không tìm thấy sự khác biệt có ý nghĩa thống kê về nồng độ TSH giữa hai nhóm, với mức giảm TSH trung bình so với ban đầu là 13,6 mUI/L ở nhóm uống sáng và 11,3 mUI/L ở nhóm uống trước khi ngủ (p = 0,63) [4]. Bản thân Srivastava cũng thử nghiệm mô hình chéo trên 59 người và ghi nhận nhóm uống buổi tối có kết quả tốt hơn, nhưng phương pháp phân tích thống kê trong nghiên cứu này có hạn chế là có thể đánh giá quá mức kết quả [4].

Ở người cao tuổi, một nghiên cứu hồi cứu hồ sơ bệnh án công bố năm 2001 đã theo dõi 15 cư dân tại viện dưỡng lão có độ tuổi trung bình là 84 [8]. Khi đổi giờ phát thuốc từ 9 giờ sáng sang nửa đêm, nồng độ TSH huyết thanh giảm trung bình 0,286 mU/mL, nhưng mức giảm này không có ý nghĩa thống kê (p = 0,532) [8].

Hiểu lầm thường gặp: Uống trước bữa tối khác với trước khi ngủ

Nhiều người bệnh nhầm lẫn việc "uống buổi tối" là uống ngay trước bữa ăn tối, dẫn đến giảm hiệu quả điều trị [1]. Một nghiên cứu công bố năm 2015 đã đánh giá trực tiếp việc chuyển giờ uống thuốc từ trước bữa sáng sang trước bữa tối trên 50 bệnh nhân suy giáp độ tuổi từ 18 đến 75 [1].

Người tham gia được chia ngẫu nhiên làm hai nhóm, mỗi ngày uống hai viên (một viên levothyroxine và một viên giả dược) vào hai thời điểm: 30 phút trước bữa sáng và 1 giờ trước bữa tối [1]. Sau 2 tháng, hai nhóm đổi lịch uống cho nhau và duy trì thêm 2 tháng [1]. Kết quả cho thấy việc đổi giờ uống từ trước bữa sáng sang 1 giờ trước bữa tối làm nồng độ TSH tăng lên 1,47 microIU/mL (p = 0,001) và làm nồng độ T4 giảm 0,35 microg/dL (p = 0,3) [1]. Nghiên cứu kết luận rằng chuyển lịch uống từ trước bữa sáng sang trước bữa tối làm giảm hiệu quả điều trị của levothyroxine [1].

Sự khác biệt giữa các nghiên cứu khi so sánh giờ uống thuốc được giải thích bởi nhiều biến số trong sinh hoạt thực tế [2]. Một bài tổng quan năm 2015 phân tích 4 nghiên cứu (2 nghiên cứu cho thấy giảm TSH khi uống trước ngủ so với 30 phút trước ăn sáng, 1 nghiên cứu thấy tăng TSH khi uống trước ngủ so với 1 giờ trước ăn sáng, và 1 nghiên cứu không thấy khác biệt) [2]. Tác giả chỉ ra kết quả không đồng nhất bắt nguồn từ sự khác biệt trong chế độ ăn uống giữa các quần thể, việc sử dụng các thực phẩm bổ sung gây tương tác thuốc, và khoảng cách thời gian từ lúc uống thuốc đến lúc ăn không đồng đều [2]. Dù vậy, cả hai cách uống đều không tạo ra thay đổi lớn về chất lượng cuộc sống hay mức độ triệu chứng, và ở 2 nghiên cứu, người bệnh bày tỏ sự yêu thích hơn với lịch uống trước khi ngủ [2].

Ai nên thận trọng khi dùng và đổi giờ uống thuốc?

Levothyroxine nhìn chung an toàn và ở những bệnh nhân không có bệnh lý đi kèm đáng kể, việc bắt đầu liều đầy đủ dựa trên cân nặng (1,6 microgam/kg/ngày) được chứng minh là an toàn và hiệu quả [6]. Nhu cầu liều lượng levothyroxine phụ thuộc vào giới tính và khối lượng cơ thể chứ không phụ thuộc vào tuổi tác như quan niệm trước đây [1].

Tuy nhiên, người cao tuổi và bệnh nhân có bệnh tim thiếu máu cục bộ đã biết là những trường hợp ngoại lệ cần thận trọng đặc biệt khi bắt đầu điều trị, không áp dụng cách dùng ngay liều tối đa theo cân nặng [6]. Bên cạnh đó, ở bệnh nhân lớn tuổi, tình trạng mắc nhiều bệnh lý cùng lúc (đa bệnh lý) và phải sử dụng nhiều loại thuốc (đa dược học) là rào cản lớn đối với việc tối ưu hóa phác đồ levothyroxine [4].

Đối với người theo đạo Hồi trong tháng ăn chay Ramadan, việc thay đổi giờ ăn uống cũng ảnh hưởng đến thuốc [3]. Một nghiên cứu so sánh việc uống thuốc trước bữa ăn lúc mặt trời lặn (iftar) với trước bữa ăn sáng sớm (suhoor) không thấy sự khác biệt đáng kể, nhưng một nghiên cứu khác sau đó lại ghi nhận uống sau bữa tối hoặc trước bữa sáng sớm làm thay đổi đáng kể mức TSH, trong khi uống trước bữa tối (lúc bụng đang đói sau cả ngày nhịn ăn) thì không làm xáo trộn TSH [3]. Do đó, người có lịch sinh hoạt đặc thù hoặc đang dùng nhiều thuốc điều trị bệnh nền cần tham khảo ý kiến bác sĩ trước khi điều chỉnh giờ uống [4].

Gợi ý áp dụng thực tế trong đời sống

Yếu tố quan trọng nhất quyết định hiệu quả điều trị của levothyroxine chính là sự tuân thủ dùng thuốc đều đặn của người bệnh [3]. Do đó, bạn có thể chọn khung giờ phù hợp nhất với nhịp sinh hoạt cá nhân miễn là tuân thủ đúng nguyên tắc bụng đói [3].

Nếu chọn uống buổi sáng, hãy uống thuốc với nước lọc khi bụng đói, ít nhất 30 đến 60 phút trước khi ăn sáng [3]. Theo hướng dẫn của Hiệp hội Tuyến giáp Hoa Kỳ, khoảng cách 60 phút trước bữa sáng giúp thuốc hấp thu ổn định và tối ưu [3].

Nếu chọn uống buổi tối, thời điểm uống là ngay trước khi đi ngủ và phải cách bữa ăn tối ít nhất từ 2 đến 3 giờ trở lên, tuyệt đối không ăn vặt trong khoảng thời gian này [4]. Không nên tự ý chuyển sang uống ngay trước bữa ăn tối (cách bữa tối 1 giờ) vì cách này đã được chứng minh làm giảm tác dụng của thuốc [1].

Ngoài thức ăn, levothyroxine cần được uống cách xa ít nhất 4 giờ trước hoặc sau khi dùng các loại thuốc hoặc thực phẩm bổ sung có khả năng gây tương tác cản trở hấp thu [2]. Việc chọn lịch uống trước khi ngủ có thể là giải pháp tốt cho những người có lịch trình buổi sáng thất thường hoặc muốn tránh việc uống thuốc sát giờ ăn sáng và giờ uống các thuốc khác [2].

Tóm lại, cả hai khung giờ uống levothyroxine vào buổi sáng trước ăn 60 phút hoặc buổi tối trước khi ngủ (sau ăn tối ít nhất 3 giờ) đều được y văn công nhận về hiệu quả kiểm soát suy giáp [3]. Người bệnh không nên tự ý đổi giờ uống thuốc liên tục mà cần chọn một khung giờ cố định giúp bản thân dễ tuân thủ nhất [3]. Khi muốn thay đổi lịch dùng thuốc hoặc đang điều trị nhiều bệnh lý đi kèm, người bệnh hãy trao đổi với bác sĩ để được theo dõi xét nghiệm TSH và điều chỉnh phác đồ phù hợp [4].