Thói quen uống trà thảo mộc hàng ngày giúp nhiều người thư giãn và hỗ trợ sức khỏe. Tầm gửi châu Âu (Viscum album) gần đây được nhiều người tìm mua pha trà vì tin vào công dụng hạ huyết áp, chống oxy hóa. Tuy nhiên, việc nạp một loại dược liệu liên tục vào cơ thể đặt ra câu hỏi lớn về nguy cơ quá tải độc tố cho gan và thận.
Trả lời thẳng vấn đề này: Hiện chưa có đủ thử nghiệm lâm sàng trên người để khẳng định uống trà tầm gửi châu Âu mỗi ngày là hoàn toàn an toàn cho gan và thận [1]. Dù một số hợp chất từ họ tầm gửi cho thấy tiềm năng bảo vệ thận trên động vật, giới khoa học vẫn nhấn mạnh cần thêm các nghiên cứu lâm sàng để đảm bảo tính an toàn và hiệu quả trước khi dùng rộng rãi [1].
Bối cảnh sử dụng và nỗi lo hại gan, thận
Tại Việt Nam, việc dùng các loại cây tầm gửi nấu nước uống thay trà khá phổ biến, đặc biệt ở người trung niên và cao tuổi có bệnh lý tim mạch. Khi các sản phẩm trà tầm gửi châu Âu nhập khẩu hoặc xách tay xuất hiện, nhiều người truyền tai nhau uống mỗi ngày để ổn định huyết áp.
Gan và thận là hai cơ quan lọc và chuyển hóa toàn bộ hoạt chất từ thức ăn, đồ uống đưa vào cơ thể. Bất kỳ loại thảo mộc nào dùng kéo dài cũng buộc tế bào gan và cầu thận làm việc liên tục. Do đó, thắc mắc về việc dùng trà tầm gửi châu Âu dài ngày có gây độc gan hay suy giảm chức năng thận không là hoàn toàn có cơ sở.
Cơ chế tác động của tầm gửi châu Âu trong cơ thể
Tầm gửi châu Âu có tên khoa học là Viscum album, thuộc chi Viscum [1]. Tác dụng sinh học của loài cây ký sinh này đến từ hệ thống hóa chất thực vật (phytochemicals) đa dạng bên trong lá và thân [1]. Các nhóm chất chính được ghi nhận bao gồm lectin, phenylpropanoid và flavonoid [1].
Những hợp chất này tạo ra hoạt tính chống oxy hóa và hỗ trợ chống ung thư [1]. Đồng thời, chúng thúc đẩy quá trình làm giảm huyết áp thông qua cơ chế làm giãn mạch máu [1]. Chiết xuất nước từ Viscum album — dạng tương tự như việc hãm trà bằng nước nóng — đã được sử dụng trong hỗ trợ điều trị tăng huyết áp nhờ các hoạt chất tan trong nước này [1]. Ngoài ra, trên cùng chi Viscum, hợp chất axit oleanolic (một dạng triterpenoid) phân lập từ lớp sáp biểu bì của loài tầm gửi Viscum articulum còn cho thấy khả năng lợi tiểu và bảo vệ thận ở động vật [1].
Nghiên cứu khoa học nói gì về tầm gửi châu Âu?
Tổng quan nghiên cứu công bố năm 2016 đã hệ thống hóa lại lịch sử và bằng chứng khoa học của các loài tầm gửi thuộc chi Scurrula và Viscum từ phòng thí nghiệm đến lâm sàng [1]. Tác dụng hạ huyết áp của tầm gửi châu Âu (Viscum album) thực tế đã được ghi nhận từ năm 1907 bởi một bác sĩ người Pháp tên là Rene Gaultier [1]. Từ khoảng những năm 1930 đến 1950, một chế phẩm tầm gửi thương mại tên là Viscysate đã được đưa vào sử dụng như một thuốc giãn mạch [1].
Dù có lịch sử lâu đời, các nghiên cứu chuyên sâu về tác dụng hạ huyết áp của Viscum album chỉ mới xuất hiện trở lại trong thập kỷ gần đây để củng cố bằng chứng về khả năng giãn mạch của chi Viscum [1]. Đáng chú ý, một nghiên cứu vào năm 2007 do nhóm của Ofem thực hiện đã khảo sát tác động của chiết xuất lá Viscum album [1]. Kết quả chỉ ra rằng chiết xuất lá này giúp giảm huyết áp đáng kể mà không làm thay đổi nhịp tim [1]. Từ dữ liệu này, nhóm nghiên cứu đưa ra giả thuyết rằng Viscum album nhiều khả năng làm hạ huyết áp thông qua con đường thần kinh giao cảm [1].
Bên cạnh nghiên cứu năm 2007, một nghiên cứu thí điểm (pilot study) khác nhằm đánh giá tác dụng hạ huyết áp của Viscum album cũng cho thấy kết quả hứa hẹn [1]. Đối với tác động lên thận, tài liệu năm 2016 ghi nhận hoạt chất axit oleanolic lấy từ loài Viscum articulum (cùng chi Viscum với tầm gửi châu Âu) mang lại hiệu quả hạ huyết áp trên chuột bị tăng huyết áp nhờ hai cơ chế: tăng bài tiết nước tiểu (lợi tiểu) và bảo vệ thận (nephroprotection) [1]. Tuy nhiên, giới hạn lớn nhất được chính nhóm tác giả tổng quan năm 2016 chỉ ra là các thử nghiệm lâm sàng sâu hơn nhằm đảm bảo tính an toàn và hiệu quả của các chiết xuất này vẫn rất cần thiết và hiện chưa xuất hiện [1].
Lợi ích tiềm năng và giới hạn của bằng chứng hiện tại
Về mặt lợi ích, chiết xuất nước của Viscum album chứa lectin, phenylpropanoid và flavonoid mang lại tác dụng kép: vừa chống oxy hóa, vừa làm giãn mạch giúp hạ huyết áp mà không gây rối loạn nhịp tim [1]. Sự hiện diện của các hợp chất nhóm triterpenoid như axit oleanolic trong chi Viscum cũng mở ra góc nhìn tích cực về khả năng hỗ trợ lợi tiểu và bảo vệ tế bào thận trước áp lực máu cao [1].
Tuy nhiên, ranh giới giữa tiềm năng dược lý và sự an toàn khi uống hàng ngày vẫn còn khoảng trống lớn. Bằng chứng về tác dụng bảo vệ thận trong tài liệu mới chỉ dừng lại ở mô hình chuột bị tăng huyết áp và thực hiện trên hoạt chất phân lập từ loài Viscum articulum, không phải thử nghiệm uống trà Viscum album dài ngày trên người [1]. Quan trọng hơn, dữ liệu nghiên cứu hiện có hoàn toàn chưa cung cấp thông số về tải lượng độc tố lên gan hay mức độ an toàn của chức năng gan, thận khi người bình thường uống chiết xuất Viscum album liên tục mỗi ngày [1]. Việc thiếu vắng các thử nghiệm lâm sàng quy mô lớn đồng nghĩa với việc chưa có liều lượng chuẩn xác nào được xác nhận là vô hại cho gan và thận khi dùng lâu dài [1].
Những hiểu lầm thường gặp khi dùng trà tầm gửi
Hiểu lầm phổ biến nhất là đánh đồng việc "được sử dụng từ lâu" với "hoàn toàn vô hại cho gan, thận". Dù Viscum album đã được ghi nhận công dụng từ năm 1907 và có chế phẩm thương mại từ thập niên 1930–1950, giới khoa học đến năm 2016 vẫn khẳng định chưa có đủ thử nghiệm lâm sàng chứng minh độ an toàn hoàn toàn [1].
Hiểu lầm thứ hai là tin rằng các hoạt chất như lectin hay flavonoid trong tầm gửi chỉ mang lại lợi ích chống oxy hóa mà không có rủi ro [1]. Thực tế, bất kỳ hoạt chất sinh học nào có khả năng tác động lên hệ thần kinh giao cảm và làm giãn mạch mạnh đều cần được kiểm soát liều lượng chặt chẽ [1]. Ngoài ra, việc thấy thông tin một loài tầm gửi có khả năng "bảo vệ thận" trên chuột rồi tự ý mua trà tầm gửi uống lượng lớn để bổ thận là suy diễn thiếu căn cứ khoa học [1].
Ai nên thận trọng khi sử dụng?
Nhóm đầu tiên cần đặc biệt thận trọng là người đang có bệnh lý gan hoặc suy giảm chức năng thận. Do chưa có thử nghiệm lâm sàng khẳng định độ an toàn của chiết xuất Viscum album trên người, việc bắt gan và thận đang tổn thương phải xử lý thêm các hợp chất lạ như lectin và phenylpropanoid mỗi ngày là điều không nên [1].
Người đang dùng thuốc điều trị tăng huyết áp hoặc bệnh lý tim mạch cũng không nên tự ý uống trà tầm gửi châu Âu hàng ngày. Vì chiết xuất lá Viscum album làm giảm huyết áp đáng kể thông qua đường giao cảm và gây giãn mạch, việc dùng chung với thuốc tây có thể gây tụt huyết áp quá mức [1]. Phụ nữ mang thai, đang cho con bú và người có cơ địa dị ứng cần tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi dùng bất kỳ chế phẩm nào từ loài cây này.
Cách áp dụng thực tế để bảo vệ gan, thận
Khi chưa có phác đồ liều lượng chuẩn từ các thử nghiệm lâm sàng trên người, nguyên tắc an toàn nhất là không dùng trà tầm gửi châu Âu thay thế nước lọc hàng ngày [1]. Nếu muốn sử dụng dạng chiết xuất nước (hãm trà) để hỗ trợ sức khỏe, người dùng chỉ nên uống với lượng nhỏ, dùng ngắt quãng và theo dõi sát phản ứng của cơ thể [1].
Không tự ý kết hợp trà tầm gửi châu Âu với các loại thảo dược hạ áp hay lợi tiểu khác để tránh tạo gánh nặng kép lên thận. Người có bệnh nền tăng huyết áp cần coi đây là thức uống tham khảo, tuyệt đối không tự ý bỏ thuốc điều trị để chuyển sang uống trà tầm gửi. Kiểm tra chức năng gan, thận định kỳ tại cơ sở y tế là cách tốt nhất để phát hiện sớm các bất thường nếu có thói quen dùng thảo mộc.
Tầm gửi châu Âu (Viscum album) thực sự có tiềm năng giãn mạch, hạ huyết áp nhờ các hoạt chất như lectin, flavonoid, phenylpropanoid [1]. Tuy nhiên, vì các thử nghiệm lâm sàng chứng minh độ an toàn lâu dài trên người vẫn chưa hoàn thiện, người dân không nên lạm dụng uống đặc mỗi ngày để tránh rủi ro tiềm ẩn cho gan và thận [1]. Hãy luôn hỏi ý kiến bác sĩ trước khi đưa một loại dược liệu mới vào thói quen sinh hoạt hàng ngày.