Nhiều người Việt có thói quen nhâm nhi một tách trà hoa cúc ấm sau bữa tối hoặc trước khi đi ngủ để tìm kiếm sự thư thái sau ngày dài làm việc căng thẳng. Tuy nhiên, không ít người vẫn băn khoăn liệu uống trà hoa cúc vào thời điểm nào trong ngày mới đem lại hiệu quả cao nhất cho sức khỏe, từ việc cải thiện giấc ngủ, xoa dịu căng thẳng đến hỗ trợ chức năng tiêu hóa.
Câu trả lời phụ thuộc vào mục đích sử dụng cụ thể của bạn. Các dữ liệu dược động học hiện đại cho thấy hoạt chất quý trong trà hoa cúc đạt nồng độ tối đa trong máu sau khoảng 2 giờ uống, do đó thời điểm lý tưởng để thư giãn tinh thần và hỗ trợ giấc ngủ là trước khi lên giường khoảng 1 đến 2 tiếng, trong khi thời điểm ngay sau bữa ăn lại thích hợp cho việc điều hòa hấp thu dinh dưỡng đường ruột.
Hoạt chất chính trong trà hoa cúc hoạt động ra sao?
Trà hoa cúc từ lâu đã được xem là một thức uống thảo mộc lành tính, nhưng dưới góc nhìn hóa sinh hiện đại, giá trị của loại trà này đến từ các hợp chất thực vật có hoạt tính sinh học cao. Trong đó, apigenin là một hợp chất tự nhiên thuộc nhóm flavone được phân bố rộng rãi trong các loài thực vật quen thuộc như hoa cúc, cần tây và rau mùi tây [1].
Trong tự nhiên, apigenin chủ yếu tồn tại dưới dạng liên kết glycoside [1]. Hợp chất apigenin này được các nhà khoa học đặc biệt quan tâm trong những năm gần đây như một thành phần tăng cường sức khỏe với mức độ độc tính nội tại rất thấp [1]. Chế độ ăn uống bổ sung lượng apigenin cao hơn có thể giúp làm giảm nguy cơ mắc các bệnh mạn tính [1].
Đặc biệt, apigenin từ chế độ ăn uống hoặc các chế phẩm trị liệu có giá trị như một chất điều hòa tế bào tốt đối với bệnh ung thư, điển hình là các bệnh ung thư xảy ra tại đường tiêu hóa [1]. Tuy nhiên, apigenin dạng tự do đơn thuần lại gặp phải hạn chế lớn về mặt hấp thu và sinh khả dụng qua đường uống [1]. Do đó, việc nắm bắt dạng tồn tại tự nhiên của hợp chất này trong tách trà hoa cúc pha chế hàng ngày đóng vai trò then chốt giúp tối ưu hóa khả năng hấp thu của cơ thể.
Hoạt chất đạt đỉnh sau bao lâu khi uống trà hoa cúc?
Để biết chính xác thời điểm nên uống trà hoa cúc, chúng ta cần tìm hiểu xem các hoạt chất của nó mất bao lâu để đi vào máu và phát huy tác dụng sinh học. Một thử nghiệm lâm sàng thực hiện trên các nam giới trưởng thành khỏe mạnh, được đăng ký tại hệ thống clinicaltrials.gov với mã số NCT03526081, đã làm sáng tỏ quá trình hấp thu, phân bố, chuyển hóa và thải trừ của hợp chất này [2].
Nghiên cứu lâm sàng này ghi nhận rằng apigenin nguyên bản dạng tự do được cơ thể hấp thu rất kém, khi lượng chất chuyển hóa bài tiết qua nước tiểu trong vòng 24 giờ sau khi uống chỉ tương đương 0,5% lượng ăn vào [2]. Khi đối tượng tham gia tiêu thụ đồ uống từ rau mùi tây chứa apigenin-7-O-(2''-O-apiosyl)glucoside, nồng độ đỉnh trong huyết tương (Cmax) của chất chuyển hóa apigenin-4'-glucuronide phải mất tới 4 giờ mới xuất hiện, cho thấy sự hấp thu diễn ra chủ yếu ở phần dưới của đường tiêu hóa [2]. Thậm chí, việc ăn bột lá mùi tây sấy khô kết hợp cùng sữa chua còn kéo dài thời gian đạt nồng độ đỉnh của chất chuyển hóa này lên tới 6 giờ [2].
Ngược lại, việc uống trà hoa cúc chứa apigenin-7'-O-glucoside lại đem lại kết quả hấp thu nhanh chóng và vượt trội hơn hẳn [2]. Nồng độ đỉnh trong huyết tương của chất chuyển hóa apigenin-4'-glucuronide đạt được chỉ sau 2 giờ uống trà hoa cúc, phù hợp với cơ chế hấp thu diễn ra ngay tại phần trên của đường tiêu hóa [2].
Bên cạnh thời gian đạt đỉnh nhanh hơn, khả năng tận dụng hoạt chất từ trà hoa cúc cũng ở mức ấn tượng. Tổng lượng đào thải qua nước tiểu của ba chất chuyển hóa chính tương đương tới 34% lượng ăn vào từ trà hoa cúc, cao hơn rất nhiều so với mức 11,2% khi dùng thức uống từ rau mùi tây [2]. Khoảng thời gian 2 giờ để hoạt chất đạt nồng độ cao nhất trong tuần hoàn máu chính là căn cứ khoa học trực tiếp giúp người dùng xác định giờ uống trà thích hợp nhất.
Thời điểm tối ưu để an thần và hỗ trợ giấc ngủ
Dựa trên dữ liệu dược động học về việc nồng độ chất chuyển hóa của apigenin trong máu đạt đỉnh sau 2 giờ tiêu thụ trà hoa cúc, những ai muốn sử dụng thức uống này để thư giãn hệ thần kinh nên uống trà trước khi đi ngủ khoảng 1,5 đến 2 tiếng [2].
Nếu uống quá sát giờ ngủ, chẳng hạn như vừa đặt tách trà xuống đã leo lên giường, hoạt chất thảo mộc chưa kịp hấp thu đầy đủ vào hệ tuần hoàn qua đường tiêu hóa trên [2]. Hơn nữa, việc uống một lượng nước ấm ngay sát giờ nằm ngủ có thể kích thích bàng quang, khiến bạn phải thức giấc giữa đêm để đi vệ sinh, làm phản tác dụng thư giãn vốn có của thảo mộc.
Khi bạn thưởng thức trà hoa cúc khoảng 2 tiếng trước giờ ngủ, cơ thể có đủ thời gian để tiêu hóa chất lỏng, bài tiết lượng nước dư thừa và đưa các hoạt chất flavone đạt nồng độ đỉnh trong máu đúng vào thời điểm bạn bắt đầu chìm vào giấc ngủ [2]. Thói quen này tạo ra một khoảng đệm êm dịu, giúp xua tan áp lực tâm lý tích tụ sau ngày làm việc.
Uống trà hoa cúc sau bữa ăn để hỗ trợ tiêu hóa
Bên cạnh mục tiêu thư giãn buổi tối, nhiều người còn dùng trà hoa cúc sau bữa ăn như một biện pháp giảm cảm giác nặng bụng, khó tiêu. Cơ sở khoa học của thói quen này đã được củng cố thêm thông qua các nghiên cứu về tác động của polyphenol lên quá trình hấp thu dưỡng chất tại ruột non.
Một nghiên cứu thực nghiệm được công bố năm 2019 trên dòng tế bào biểu mô ruột người Caco-2 biệt hóa đã khảo sát tác động của chiết xuất hoa cúc lên sự hấp thu glucose và cholesterol [3]. Trong giai đoạn sau bữa ăn, nồng độ glucose tăng cao sẽ thúc đẩy sự hấp thu cholesterol và quá trình tổng hợp hạt vi thể dưỡng chấp chylomicron ở cả người khỏe mạnh lẫn người mắc bệnh đái tháo đường [3]. Sự gia tăng nồng độ đường trong nghiên cứu đã làm tăng biểu hiện gen của các protein vận chuyển chất béo quan trọng như Niemann-Pick C1 Like 1 và PCSK9 [3].
Kết quả nghiên cứu cho thấy sự hấp thu cholesterol đã bị suy giảm đáng kể nhờ cơ chế ức chế cấp tính hấp thu glucose bằng chiết xuất hoa cúc, cũng như bằng một trong những polyphenol cấu thành chính của nó là apigenin 7-O-glucoside [3]. Đáng chú ý hơn, chỉ có chiết xuất hoa cúc toàn phần mới có khả năng làm giảm sự tiết chylomicron ở tế bào đường ruột [3].
Dữ liệu này chỉ ra rằng các hoạt chất trong hoa cúc có tiềm năng điều hòa gián tiếp con đường chuyển hóa lipid thông qua việc cản trở sự hấp thu đường sau bữa ăn [3]. Vì vậy, việc nhâm nhi một tách trà hoa cúc sau các bữa ăn nhiều tinh bột hoặc dầu mỡ có thể là một thói quen hữu ích để hỗ trợ cân bằng đường ruột, dù các nhà khoa học vẫn nhấn mạnh giả thuyết này cần được kiểm chứng thêm trên người sống có rối loạn mỡ máu hoặc tiền đái tháo đường [3].
Trà hoa cúc có làm giảm hấp thu chất sắt không?
Nhiều loại trà truyền thống như trà xanh hay trà đen chứa hàm lượng tanin cao thường bị khuyến cáo không nên uống cùng bữa ăn vì chúng gây ức chế hấp thu vi chất sắt, dễ dẫn đến nguy cơ thiếu máu. Tuy nhiên, trà hoa cúc lại có đặc tính rất khác biệt khi xét về khía cạnh này.
Một nghiên cứu can thiệp thực hiện năm 2007 trên 13 phụ nữ tại khu vực Mỹ Latinh đã đo lường sinh khả dụng của sắt (dưới dạng ferrous sulfate) từ các bữa ăn làm từ bột mì [4]. Nghiên cứu sử dụng phương pháp đồng vị kép để so sánh khả năng hấp thu sắt giữa các bữa ăn: mì sợi tăng cường vi chất đơn thuần, súp mì sợi, súp mì sợi dùng kèm nước chanh ngọt, bánh mì đơn thuần, và bánh mì dùng cùng trà hoa cúc có pha đường thô [4].
Kết quả cho thấy sinh khả dụng của sắt từ bánh mì đơn thuần đạt mức 7,4% [4]. Khi những phụ nữ này ăn bánh mì kết hợp cùng trà hoa cúc ngọt pha đường thô, tỷ lệ hấp thu sắt là 8% và sự khác biệt này hoàn toàn không có ý nghĩa thống kê [4]. Trong khi đó, việc uống nước chanh làm tăng vọt mức hấp thu sắt từ súp mì lên 11,0% nhờ hàm lượng axit tự nhiên [4].
Phát hiện trên chứng minh rằng việc uống trà hoa cúc cùng bữa ăn bột mì không hề gây ức chế hay làm cản trở khả năng hấp thu sắt của cơ thể như nhiều người vẫn lo ngại [4]. Do đó, người dùng hoàn toàn có thể yên tâm sử dụng trà hoa cúc sau bữa ăn mà không sợ thức uống này làm hao hụt nguồn sắt thiết yếu từ thực phẩm.
Những ai cần thận trọng khi sử dụng trà hoa cúc?
Dù apigenin trong thảo mộc hoa cúc được ghi nhận là có độc tính nội tại thấp và an toàn khi sử dụng thông qua chế độ ăn uống hằng ngày, người tiêu dùng vẫn cần duy trì thái độ cẩn trọng [1]. Việc dùng các chế phẩm tăng cường apigenin liều cao có thể gây ảnh hưởng đến sức khỏe con người nếu áp dụng liên tục mà không có sự kiểm soát y khoa [1].
Một điểm đặc biệt quan trọng cần lưu ý là các tương tác giữa apigenin và thuốc điều trị bệnh [1]. Hiện nay, các nhà khoa học nhận định rằng cần có thêm nhiều nghiên cứu sâu hơn về đặc tính hấp thu, phân bố, chuyển hóa, thải trừ cũng như các tương tác thuốc của apigenin trước khi đưa hoạt chất này vào các thử nghiệm lâm sàng điều trị quy mô lớn [1].
Những người đang sử dụng các loại thuốc kê đơn kéo dài, người chuẩn bị phẫu thuật hoặc phụ nữ đang mang thai cần tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi dùng trà hoa cúc đậm đặc hàng ngày. Việc tự ý kết hợp các loại trà thảo mộc có hoạt tính sinh học mạnh với thuốc điều trị có thể làm thay đổi tốc độ chuyển hóa hoặc hiệu lực của dược phẩm bên trong cơ thể.
Hướng dẫn pha chế và áp dụng trà hoa cúc trong ngày
Để khai thác tối đa lợi ích của trà hoa cúc theo các bằng chứng khoa học, cách pha chế và thời điểm uống cần được sắp xếp hợp lý dựa trên nhịp sinh học cá nhân:
- Cách pha tiêu chuẩn: Dùng khoảng 3 đến 5 bông cúc khô (tương đương 2 đến 3 gram hoa cúc nguyên bông), hãm với 200–250 ml nước nóng ở nhiệt độ khoảng 85–90 độ C trong vòng 5 đến 10 phút để các hợp chất apigenin-7'-O-glucoside hòa tan tốt vào nước mà không bị nhiệt độ quá cao làm biến tính.
- Khung giờ buổi tối: Nên uống cách giờ đi ngủ khoảng 1,5 đến 2 tiếng nhằm đón đầu nồng độ đỉnh 2 giờ của hoạt chất trong huyết tương, giúp tối ưu hóa cảm giác thư giãn và duy trì giấc ngủ liền mạch [2].
- Khung giờ sau bữa ăn: Thưởng thức một tách trà ấm sau bữa ăn trưa hoặc tối khoảng 20 đến 30 phút nhằm hỗ trợ quá trình tiêu hóa và hạn chế hấp thu dư thừa glucose cũng như lipid đường ruột [3].
- Tránh lạm dụng: Không nên uống trà hoa cúc thay thế hoàn toàn cho nước lọc trong cả ngày; chỉ nên dùng từ 1 đến 2 tách vừa phải mỗi ngày để các cơ quan bài tiết hoạt động tự nhiên, không bị quá tải.
Uống trà hoa cúc đúng thời điểm là cách đơn giản để biến một thức uống dân dã thành liệu pháp tự nhiên hỗ trợ sức khỏe. Dù mang lại nhiều tiềm năng điều hòa sinh học, trà hoa cúc vẫn là thức uống bổ trợ và không thể thay thế phác đồ điều trị của nhân viên y tế đối với các bệnh lý mạn tính.