Nhiều người Việt có thói quen hễ đau dạ dày, ợ chua hay đầy bụng là tìm đến nghệ tươi hoặc tinh bột nghệ pha mật ong. Niềm tin dân gian cho rằng củ nghệ có thể làm lành vết loét, thậm chí "tiêu diệt" tận gốc vi khuẩn gây bệnh trong bao tử. Liệu bằng chứng khoa học có thực sự ủng hộ việc dùng nghệ thay thế phác đồ điều trị của bác sĩ?

Câu trả lời ngắn gọn: Nghệ (cụ thể là hoạt chất curcumin) có hỗ trợ làm giảm cảm giác đau và các triệu chứng khó tiêu ở bệnh nhân loét dạ dày [1]. Tuy nhiên, curcumin hoàn toàn không có khả năng tiêu diệt vi khuẩn Helicobacter pylori (H. pylori) [1]. Việc nhầm lẫn giữa việc "giảm triệu chứng khó chịu" và "chữa khỏi bệnh" khiến nhiều người trì hoãn điều trị y khoa chuẩn mực, dẫn tới nhiều biến chứng nguy hiểm [2].

Bối cảnh và thắc mắc thường gặp về nghệ và bệnh dạ dày

Viêm loét dạ dày tá tràng và chứng khó tiêu là những vấn đề tiêu hóa rất phổ biến. Khi gặp triệu chứng đau rát vùng thượng vị, chướng bụng, buồn nôn, đa số người bệnh đều ngại đi nội soi dạ dày hoặc e ngại tác dụng phụ của thuốc kháng sinh, thuốc giảm tiết axit. Từ đó, các phương pháp tự nhiên như nghệ hay curcumin được săn đón nồng nhiệt.

Nhiều người truyền tai nhau rằng hoạt chất trong củ nghệ vừa làm êm bụng, vừa kháng viêm, thậm chí diệt sạch mọi loại vi trùng. Mặc dù các nghiên cứu tiền lâm sàng trên động vật từng chỉ ra tiềm năng của curcumin trong việc cải thiện tổn thương viêm loét [1], nhưng hiệu quả thực tế trên cơ thể người vẫn cần kiểm chứng qua các thử nghiệm lâm sàng đối chứng ngẫu nhiên nghiêm ngặt [1].

Cơ chế tác động: Curcumin làm dịu cảm giác khó chịu thế nào?

Thành phần hoạt tính sinh học quan trọng nhất trong củ nghệ vàng là curcumin [1]. Trong các mô hình thực nghiệm, curcumin đã thể hiện các đặc tính chống viêm và hỗ trợ niêm mạc tổn thương phục hồi [1]. Khi đi vào đường tiêu hóa, curcumin giúp điều hòa các phản ứng viêm cục bộ, từ đó giảm bớt mức độ đau tức, nóng rát và khó tiêu [1].

Tuy nhiên, cần hiểu rõ bản chất của bệnh loét dạ dày: vi khuẩn H. pylori là nguyên nhân hàng đầu dẫn đến tình trạng này [2, 7]. Diệt trừ H. pylori là con đường then chốt để chữa khỏi dứt điểm bệnh viêm loét dạ dày tá tràng [2]. Dù curcumin có thể xoa dịu triệu chứng đường ruột, hoạt chất này không tác động vào căn nguyên vi khuẩn gây bệnh khi dùng trên cơ thể người [1].

Bằng chứng lâm sàng: Nghiên cứu nói gì về curcumin và loét dạ dày?

Để làm rõ giá trị điều trị của curcumin, một thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên, mù đôi, có đối chứng giả dược nhóm song song được thực hiện năm 2016 trên những bệnh nhân được chẩn đoán mắc bệnh loét dạ dày tá tràng [1].

Trong thử nghiệm này, tất cả bệnh nhân đều được chỉ định phác đồ ba thuốc chuẩn để diệt trừ H. pylori, bao gồm kháng sinh clarithromycin (500 mg, 2 lần/ngày), amoxicillin (1.000 mg, 2 lần/ngày) và thuốc ức chế bơm proton pantoprazole (40 mg, 2 lần/ngày) [1]. Sau đó, người tham gia được chia ngẫu nhiên để dùng thêm curcumin với liều 500 mg/ngày hoặc giả dược làm liệu pháp hỗ trợ đi kèm phác đồ chuẩn [1].

Mức độ nghiêm trọng của chứng khó tiêu được theo dõi và đánh giá thông qua chỉ số khó tiêu Hồng Kông (HKDI) [1]. Khả năng diệt trừ vi khuẩn H. pylori được kiểm tra bằng xét nghiệm thở urê (UBT) vào thời điểm 4 tuần sau khi kết thúc đợt điều trị [1].

Kết quả lâm sàng ghi nhận nhóm dùng thêm curcumin có sự cải thiện rõ rệt hơn về triệu chứng khó tiêu dựa trên thang điểm HKDI (điểm số thay đổi là -12,90 ± 2,81 ở nhóm curcumin so với -9,60 ± 3,39 ở nhóm đối chứng dùng giả dược; p < 0,001) [1]. Đáng chú ý, tỷ lệ bệnh nhân giải quyết dứt điểm triệu chứng khó tiêu trong suốt quá trình điều trị ở nhóm dùng curcumin cao hơn có ý nghĩa thống kê so với nhóm giả dược (27,6% so với 6,7%; p = 0,042) [1].

Mặc dù triệu chứng được cải thiện rất tốt, xét nghiệm thở urê UBT cho thấy tỷ lệ tiệt trừ vi khuẩn H. pylori ở cả hai nhóm lại hoàn toàn ngang nhau, đều đạt 73,3% [1]. Điều này chứng minh rằng việc bổ sung curcumin liều 500 mg/ngày là an toàn và giúp cải thiện đáng kể các triệu chứng khó tiêu của bệnh nhân loét dạ dày, nhưng không hề làm tăng hiệu quả diệt trừ H. pylori của kháng sinh [1].

Phân biệt loét dạ dày và khó tiêu chức năng: Vì sao cần phác đồ chuẩn?

Khó tiêu không do loét, hay còn gọi là khó tiêu chức năng, là tình trạng người bệnh có các triệu chứng đầy bụng, khó tiêu kéo dài nhưng nội soi không phát hiện ổ loét thực thể [2, 8]. Nhiều tổng quan hệ thống quy mô lớn của mạng lưới Cochrane đã tổng hợp và phân tích vai trò của việc diệt vi khuẩn trong tình trạng này [2, 3, 5, 6].

Cụ thể, tổng quan năm 2003 tổng hợp 15 thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên, trong đó 12 thử nghiệm với 2.903 bệnh nhân cho thấy việc dùng thuốc diệt H. pylori giúp giảm 9% nguy cơ tương đối của các triệu chứng khó tiêu so với giả dược (khoảng tin cậy 95%: 5% - 14%), với số bệnh nhân cần điều trị để chữa khỏi một ca khó tiêu là 15 người [3]. Cập nhật năm 2005 (17 thử nghiệm, 3.186 bệnh nhân) ghi nhận tỷ lệ giảm nguy cơ là 8% [4]. Cập nhật năm 2006 (21 thử nghiệm, 3.566 bệnh nhân) cho thấy việc diệt trừ H. pylori giúp giảm 10% nguy cơ tương đối các triệu chứng khó tiêu [5, 6].

Bên cạnh đó, một thử nghiệm mù đôi, có đối chứng giả dược năm 2001 trên 161 bệnh nhân khó tiêu chức năng nhiễm H. pylori điều trị 7 ngày bằng phác đồ ba thuốc chứa lansoprazole cho thấy: sau 1 năm theo dõi, nhóm dùng thuốc diệt trừ thành công vi khuẩn ở 78% bệnh nhân (63/81 người) so với 0% ở nhóm giả dược (0/80 người) [5]. Tỷ lệ xuất hiện ổ loét mới qua nội soi giảm từ 7,5% ở nhóm giả dược xuống còn 2,5% ở nhóm điều trị, sự suy giảm này có ý nghĩa thống kê ở nhóm khó tiêu "dạng loét" (0% so với 16,7%) [5].

Tuy vậy, việc diệt vi khuẩn không làm thay đổi đáng kể mức độ thuyên giảm triệu chứng ở nhóm khó tiêu chức năng nói chung (tỷ lệ cải thiện triệu chứng là 58,0% ở nhóm điều trị so với 55,0% ở nhóm giả dược) [5]. Một số nghiên cứu cũng lưu ý rằng dù diệt trừ vi khuẩn là con đường chữa khỏi loét dạ dày, một lượng đáng kể bệnh nhân vẫn cần thuốc giảm tiết axit để duy trì tình trạng hết triệu chứng [2].

Lợi ích và giới hạn của bằng chứng về curcumin

Lợi ích rõ nét nhất của curcumin đã được chứng minh qua thử nghiệm lâm sàng là khả năng hỗ trợ làm giảm nhanh các triệu chứng khó chịu, đau rát và khó tiêu khi phối hợp cùng phác đồ kháng sinh và thuốc ức chế axit chuẩn [1]. Hoạt chất này cũng thể hiện độ an toàn tốt trong quá trình sử dụng hỗ trợ ngắn hạn ở liều 500 mg/ngày [1]. Thậm chí ở một nghiên cứu pha IIa năm 2019, người bệnh ung thư đại trực tràng di căn được sử dụng dạng phức hợp curcumin với liều lên đến 2 g/ngày kết hợp hóa trị cũng dung nạp an toàn, và các bằng chứng y khoa mới cho thấy curcumin không phải là nguyên nhân làm tăng nặng bệnh loét dạ dày tá tràng [6].

Mặc dù vậy, giới hạn của bằng chứng hiện nay là số lượng thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên xác nhận tác động của curcumin trên người bệnh loét dạ dày còn rất ít ỏi [1]. Curcumin không thể thay thế thuốc kháng sinh hay thuốc ức chế axit vì không có hoạt tính diệt H. pylori trên người bệnh [1]. Do đó, người bệnh không thể coi nghệ là liệu pháp độc lập để chữa dứt điểm bệnh.

Những hiểu lầm tai hại khi dùng nghệ chữa đau dạ dày

Hiểu lầm lớn nhất là xem bột nghệ, tinh bột nghệ hay curcumin như một loại "kháng sinh tự nhiên" có thể thay thế thuốc tây để diệt vi khuẩn H. pylori. Bằng chứng lâm sàng đã khẳng định curcumin không làm tăng khả năng diệt vi khuẩn này so với phác đồ chuẩn [1].

Một sai lầm nghiêm trọng khác là tự ý bỏ thuốc theo toa khi thấy bụng êm hơn sau vài lần uống nghệ. H. pylori nếu không được triệt tiêu hoàn toàn bằng phác đồ chuyên khoa sẽ tiếp tục phá hủy niêm mạc [2]. Hơn nữa, việc lạm dụng các thuốc giảm đau kháng viêm không steroid (NSAIDs) cũng là một căn nguyên lớn gây loét và các biến chứng thủng hoặc xuất huyết dạ dày [2]. Việc tự điều trị bằng nghệ mà bỏ qua các cảnh báo y tế có thể dẫn tới hậu quả nặng nề.

Ai nên thận trọng khi sử dụng nghệ và các chế phẩm curcumin?

Người đang mắc bệnh loét dạ dày tá tràng chưa rõ tình trạng nhiễm khuẩn H. pylori cần đi khám chuyên khoa thay vì tự ý dùng nghệ [1, 7]. Bệnh nhân có vết loét đang rỉ máu, xuất huyết tiêu hóa hoặc thủng dạ dày tuyệt đối phải cấp cứu y tế.

Những người đang dùng thuốc kháng sinh, thuốc giảm đau chống viêm NSAIDs hoặc thuốc ức chế axit theo đơn của bác sĩ cần tham khảo ý kiến chuyên môn trước khi muốn kết hợp bất kỳ chế phẩm bổ sung curcumin liều cao nào [1, 7].

Đối với phụ nữ mang thai, phụ nữ cho con bú, trẻ nhỏ và người có bệnh lý nền về gan, mật: các trích đoạn nghiên cứu hiện tại chưa có dữ liệu đánh giá trên những nhóm đối tượng này; dữ liệu lâm sàng hiện chỉ có trên nhóm người lớn bị loét dạ dày tá tràng hoặc người mắc ung thư đại trực tràng [1, 4]. Vì vậy, không suy diễn kết quả an toàn cho các nhóm riêng biệt này và luôn cần tham vấn bác sĩ trực tiếp trước khi dùng.

Áp dụng thực tế: Sử dụng curcumin thế nào cho đúng?

Nếu bạn được bác sĩ xác định bị loét dạ dày tá tràng và đang tuân thủ phác đồ điều trị chuẩn, việc bổ sung thêm curcumin có thể được cân nhắc để giảm bớt các cơn khó tiêu [1].

  • Về liều lượng: Dựa trên nghiên cứu lâm sàng, liều curcumin được thử nghiệm hỗ trợ hiệu quả là 500 mg mỗi ngày, dùng song song cùng các thuốc điều trị thông thường [1]. Không tự ý tăng liều quá cao khi chưa có hướng dẫn y tế.
  • Về nguyên tắc kết hợp: Chỉ sử dụng curcumin như một biện pháp hỗ trợ, không dùng đơn độc, không dùng thay thế thuốc kháng sinh diệt H. pylori hay thuốc ức chế bơm proton [1].
  • Chế biến và tiêu thụ: Việc uống nước nghệ tươi hoặc tinh bột nghệ thông thường tại nhà có thể chỉ cung cấp một lượng nhỏ curcumin. Dù sử dụng dưới dạng nào, người bệnh cũng nên lắng nghe phản ứng của dạ dày và thông báo cho bác sĩ điều trị.

Nghệ và hoạt chất curcumin mang lại hiệu quả hỗ trợ thực sự trong việc làm dịu các cơn đau và chứng khó tiêu ở bệnh nhân loét dạ dày tá tràng [1]. Tuy nhiên, thảo dược này không thể tiêu diệt vi khuẩn H. pylori hay thay thế thuốc đặc trị [1, 7]. Hãy chủ động thăm khám y tế, tuân thủ đúng phác đồ của bác sĩ chuyên khoa và tham khảo ý kiến chuyên gia trước khi dùng nghệ bổ trợ.