Nhiều người đi mua thảo dược bồi bổ sức khỏe thường lúng túng khi đặt ngọc giá (hay còn gọi là ngọc trúc) cạnh hoàng tinh. Cả hai vị thuốc này đều có rễ củ phơi khô màu vàng nhạt đến nâu sẫm, vị ngọt thanh và bề ngoài tương tự nhau. Sự giống nhau về nguồn gốc thực vật khiến ngay cả những người thường xuyên dùng dược liệu cũng dễ chọn sai nếu chỉ nhìn bằng mắt thường.

Thực tế, dù cùng thuộc chi Polygonatum, ngọc giá và hoàng tinh là hai vị thuốc riêng biệt với các loài nguyên bản khác nhau [1], [2]. Phân tích hóa học hiện đại khẳng định cấu tạo đường đa (polysaccharide) - hoạt chất chính mang lại giá trị sinh học của hai loại cây này - có sự phân tầng cấu trúc rất khác biệt [1], [3].

Nhầm lẫn phổ biến giữa ngọc giá và hoàng tinh

Trong thực tế sử dụng, ngọc giá thường bị xếp chung nhóm hoặc dùng thay thế tùy tiện cho hoàng tinh do cả hai đều được biết đến như những dược liệu bồi bổ, có tính an toàn cao và được ứng dụng rộng rãi trong ẩm thực dưỡng sinh [3]. Việc gọi tên địa phương thiếu thống nhất càng khiến người mua khó phân biệt.

Theo các văn bản dược điển và tài liệu khoa học, hoàng tinh trên thị trường chủ yếu bắt nguồn từ ba loài thực vật: Polygonatum sibiricum, Polygonatum kingianum và Polygonatum cyrtonema [1], [2]. Trong khi đó, ngọc giá (ngọc trúc) có tên khoa học chuẩn xác là Polygonatum odoratum [1], [3]. Dù có hình thái lá hay rễ thoạt nhìn giống nhau, ngọc giá và hoàng tinh phân bố ở các nhánh di truyền và có đặc điểm mô học khác nhau [4], [5].

Điểm khác biệt cốt lõi ở thành phần polysaccharide

Polysaccharide là hợp chất sinh học chủ chốt tạo nên giá trị dinh dưỡng và các hoạt tính bồi bổ của chi Polygonatum [3]. Hoạt chất này phân bố tập trung bên trong các tế bào chất nhầy của thân rễ, trong khi các hoạt chất khác như saponin và tinh dầu lại nằm rải rác ở mô cơ bản [5]. Tuy cùng tích lũy polysaccharide ở rễ chính nhiều hơn rễ con [6], bản chất các chuỗi đường này ở ngọc giá và hoàng tinh lại không hề đồng nhất [1].

Một nghiên cứu thực hiện năm 2020 trên 14 lô mẫu của 4 loài Polygonatum phổ biến đã làm sáng tỏ sự khác biệt cấu trúc này [1]. Khi phân tích bằng sắc ký rây phân tử hiệu năng cao (HPGPC) kết hợp đo quang phổ hồng ngoại (FTIR), các nhà khoa học phát hiện polysaccharide của 3 loài hoàng tinh (P. sibiricum, P. cyrtonema, P. kingianum) luôn tồn tại ở hai phân đoạn khối lượng phân tử riêng biệt [1].

Phân đoạn thứ nhất (ký hiệu P1) có kích thước rất lớn, vượt mức 4,1 x 10^5 Da, cấu thành từ pectin [1]. Phân đoạn thứ hai (P2) có kích thước nhỏ hơn nhiều, dao động trong khoảng 2.800 đến 5.400 Da, cấu thành từ fructan [1]. Ngược lại, polysaccharide chiết xuất từ ngọc giá (Polygonatum odoratum) hoàn toàn không có phân đoạn pectin khối lượng lớn mà chỉ hiển thị duy nhất một đỉnh chính là phân đoạn P2 (fructan) [1]. Thêm vào đó, quang phổ hồng ngoại còn chỉ ra độ este hóa của chuỗi đường giữa các loài cũng có sự sai khác rõ rệt [1].

Thành phần đường đơn và liên kết di truyền

Đi sâu vào cấu tạo đơn phân, nghiên cứu năm 2022 ứng dụng phương pháp sắc ký lỏng hiệu năng cao ghép đầu dò huỳnh quang (HPLC-FLD) với dẫn xuất PABA (tối ưu hóa ở điều kiện 200 µL thuốc thử, nhiệt độ 70 độ C trong 40 phút, chiết bằng ethyl acetate) đã xác định mannose chính là loại đường đơn chiếm hàm lượng cao nhất trong cả ngọc giá (P. odoratum) lẫn hoàng tinh (P. sibiricum) [6]. Kết quả này cũng ghi nhận lượng đường đơn tập trung ở rễ chính cao hơn hẳn rễ con [6]. Tuy nhiên, giữa các loài hoàng tinh, thành phần đường đơn cũng có sự phân hóa; ví dụ như loài P. kingianum chứa hàm lượng glucose cao hơn đáng kể so với P. sibiricum và P. cyrtonema [2].

Dưới góc độ phân loại học phân tử, nghiên cứu giải trình tự bộ gen lục lạp năm 2025 trên 6 loài Polygonatum (chiều dài chuỗi từ 154.578 đến 155.807 cặp base, chứa 127-131 gen) cho thấy cấu trúc di truyền của các loài này tương đối bảo thủ nhưng vẫn có 21 vùng biến dị cao [4]. Cây phát sinh loài cho thấy ngọc giá (P. odoratum) cùng nhóm với P. cyrtonema và P. filipes, trong khi loài hoàng tinh P. sibiricum lại tách biệt hoàn toàn thành một nhánh đơn ngành độc lập [4].

Về mặt hình thái học vi mô, lá của ngọc giá có tế bào biểu bì dạng đa giác hoặc hình chữ nhật với các kiểu khí khổng hạt đậu, hình bầu dục [7]. Cấu trúc bó mạch của thân rễ ngọc giá và hoàng tinh có thể xuất hiện dưới dạng bó mạch đồng tâm hoặc bó mạch kín, chứa các tinh thể canxi oxalat hình cột trong tế bào chất nhầy, giúp các nhà thực vật học định danh chính xác từng loài dưới kính hiển vi điện tử quét [5].

Lợi ích sức khỏe và giới hạn của các bằng chứng khoa học

Cả ngọc giá và hoàng tinh đều đã được đưa vào danh mục Thực phẩm - Dược liệu của Trung Quốc nhờ độ an toàn cao và lịch sử sử dụng lâu đời [3]. Polysaccharide từ các loài Polygonatum nói chung đã được nhiều công trình tổng quan ghi nhận sở hữu đa dạng hoạt tính sinh học như điều hòa miễn dịch, chống viêm, bảo vệ tim mạch, bảo vệ hệ thần kinh, chống khối u, hỗ trợ ổn định đường huyết, ngừa loãng xương và bảo vệ gan [3].

Ngoài ra, các thử nghiệm phân tích khả năng chống oxy hóa in vitro (như phương pháp dập tắt gốc tự do DPPH và ABTS) cho thấy polysaccharide của chi này thể hiện năng lực khử gốc tự do mạnh mẽ [8], [2]. Đơn cử như loài hoàng tinh P. sibiricum, khi được chiết xuất bằng công nghệ dung môi eutectic sâu kết hợp siêu âm, hiệu suất thu hồi polysaccharide có thể đạt tới 45,08% và cho hoạt tính chống oxy hóa vượt trội sau tinh chế [8].

Tuy vậy, người dùng cần lưu ý rằng phần lớn các kết quả ấn tượng về hoạt tính sinh học nêu trên mới chỉ dừng lại ở quy mô phòng thí nghiệm (in vitro), trên mẫu tế bào hoặc mô hình động vật [8], [2], [3]. Cấu trúc polysaccharide fructan đơn đỉnh của ngọc giá hay phức hợp pectin - fructan của hoàng tinh khi đi qua hệ tiêu hóa con người sẽ chịu tác động của hệ vi sinh vật và enzyme đường ruột, tạo ra đáp ứng sinh học cụ thể cần thêm nhiều thử nghiệm lâm sàng đối chứng để xác thực liều lượng chuẩn xác cho từng thể trạng bệnh.

Hiểu lầm thường gặp khi dùng ngọc giá

Hiểu lầm phổ biến nhất là xem ngọc giá và hoàng tinh có thể thay thế hoàn toàn cho nhau với cùng một tỷ lệ và công năng. Do ngọc giá chứa chuỗi fructan thuần túy [1], vị thuốc này có xu hướng thanh nhẹ, dưỡng ẩm biểu mô tốt, trong khi hoàng tinh với chuỗi polysaccharide phức tạp (chứa cả pectin và fructan) cùng hàm lượng đường phong phú hơn thường thiên về bồi bổ thể lực, hỗ trợ chuyển hóa sâu [1], [2].

Nhiều người cũng cho rằng thân rễ càng nhiều rễ con thì càng giàu hoạt chất. Tuy nhiên, phân tích định lượng đã khẳng định hàm lượng monosaccharide tích tụ chủ yếu ở thân rễ chính, cao hơn nhiều so với rễ con [6]. Do đó, phần rễ cái to dày, chắc thịt mới là bộ phận mang lại giá trị dược liệu cao nhất.

Những ai nên thận trọng khi sử dụng?

Mặc dù ngọc giá và hoàng tinh đều có độ an toàn cao, người có hệ tiêu hóa kém, tỳ vị hư hàn hoặc thường xuyên bị đầy bụng, tiêu chảy mạn tính nên thận trọng. Lượng polysaccharide dồi dào, đặc biệt là các phân đoạn fructan và pectin lên men trong ruột, có thể gây cảm giác trướng bụng nếu dùng quá mức.

Những bệnh nhân đang điều trị tiểu đường hoặc sử dụng các loại thuốc hạ đường huyết đặc hiệu cần tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi dùng thường xuyên. Mặc dù chiết xuất Polygonatum có tiềm năng hỗ trợ chuyển hóa đường [3], việc kết hợp tùy tiện thảo dược với thuốc tây y có thể làm thay đổi chỉ số đường huyết ngoài dự liệu. Phụ nữ có thai hoặc đang cho con bú cũng không nên tự ý dùng các bài thuốc phối ngẫu liều lượng cao khi chưa có chỉ định y khoa.

Gợi ý áp dụng thực tế ngọc giá trong sinh hoạt

Để tận dụng giá trị của ngọc giá, người tiêu dùng có thể bổ sung dược liệu này vào các món ăn gia đình hoặc thức uống dưỡng sinh:

  • Lựa chọn nguyên liệu: Ưu tiên chọn lát ngọc giá có màu vàng ngà tự nhiên, thân dẹp hoặc tròn đều, không bị ẩm mốc, thớ thịt trong và dẻo dai. Tránh các sản phẩm có mùi chua gắt hoặc dấu hiệu xông lưu huỳnh quá mức.
  • Cách chế biến: Ngọc giá rất thích hợp để nấu nước uống thanh nhiệt hoặc hầm chung với các món súp, canh gà, thịt nạc, hạt sen. Quá trình hầm chậm trên lửa nhỏ giúp các chuỗi polysaccharide hòa tan đều vào nước dùng.
  • Thời điểm và kết hợp: Nên dùng các món ăn có ngọc giá vào ban ngày, dùng khi còn ấm để dạ dày dễ hấp thu hoạt chất. Không nên uống nước ngọc giá quá đậm đặc vào buổi tối muộn nếu dễ bị nặng bụng.

Ngọc giá và hoàng tinh tuy cùng một chi thực vật nhưng lại mang những dấu ấn phân tử và cấu trúc đường đa hoàn toàn khác biệt. Hiểu rõ bản chất khoa học giúp người tiêu dùng lựa chọn đúng vị thuốc cho nhu cầu chăm sóc sức khỏe của bản thân và gia đình. Việc sử dụng thảo dược nên dựa trên tinh thần hỗ trợ lối sống lành mạnh, ăn uống cân bằng và luôn cần tham vấn chuyên gia y tế khi có bệnh lý nền.