Đặt máy khuếch tán tinh dầu trên bàn làm việc đang là thói quen của nhiều dân văn phòng để xua tan cơn buồn ngủ buổi chiều. Nhiều người truyền tai nhau rằng mùi hương thảo (rosemary) có thể giúp não bộ chạy nhanh hơn và làm việc chuẩn xác hơn.

Câu trả lời ngắn gọn từ các dữ liệu khoa học là: Có. Ngửi mùi tinh dầu hương thảo giúp tăng sự tỉnh táo, cải thiện chất lượng trí nhớ và nâng cao cả tốc độ lẫn độ chính xác khi xử lý thông tin, nhờ hoạt chất 1,8-cineole hấp thụ qua đường khứu giác vào máu [1], [2], [3]. Tuy nhiên, hiệu quả phụ thuộc chặt chẽ vào liều lượng và không phải cứ dùng nhiều là tốt [4], [5].

Mùi hương đi vào máu và tác động lên não như thế nào?

Nhiều người nghĩ mùi hương chỉ tạo cảm giác dễ chịu đơn thuần về mặt tâm lý. Thực tế, tinh dầu hương thảo chứa hơn 16 hợp chất dễ bay hơi đã được xác định, nổi bật là camphor, cineole (1,8-cineole), alpha-pinene, camphene và alpha-terpineol [6].

Khi hít qua đường mũi, hoạt chất 1,8-cineole đi qua hệ khứu giác và hấp thụ trực tiếp vào máu [1], [3]. Nghiên cứu năm 2012 xác nhận nồng độ 1,8-cineole trong huyết tương có mối tương quan thuận với hiệu suất làm việc trí óc [3]. Nồng độ chất này trong máu càng cao sau khi ngửi, người thực hiện các bài kiểm tra tính toán và xử lý hình ảnh càng làm nhanh và chính xác hơn [3]. Các nhà khoa học nhận định hợp chất hấp thụ từ hương thảo tác động lên nhận thức và trạng thái tâm lý theo các con đường thần kinh - hóa học độc lập nhau [3].

Về mặt sinh học thần kinh, tổng quan năm 2022 ghi nhận ở mô hình chuột, việc hít tinh dầu hương thảo làm tăng nồng độ dopamine, đồng thời điều chỉnh nội bào mức acetylcholine, choline và biểu hiện gen Gap43 [6]. Đây là các chất dẫn truyền thần kinh liên quan mật thiết đến sự chú ý và ghi nhớ. Ngoài ra, tinh dầu hương thảo còn tác động lên hệ thống phản ứng căng thẳng thông qua con đường yếu tố tăng trưởng thần kinh (NGF) và trục hạ đồi - tuyến yên - thượng thận, giúp giảm hormone căng thẳng corticosterone trong huyết thanh ở chuột [1], [6].

Nghiên cứu thực nghiệm trên người nói gì về việc ngửi hương thảo?

Thử nghiệm đáng chú ý đầu tiên công bố năm 2003 thực hiện trên 144 người trưởng thành khỏe mạnh [2]. Những người tham gia được chia ngẫu nhiên vào 3 nhóm trong các buồng riêng biệt: nhóm ngửi tinh dầu hương thảo, nhóm ngửi tinh dầu oải hương (lavender) và nhóm không có mùi (nhóm chứng) [2]. Người tham gia không được biết mục đích thật của nghiên cứu để tránh hiệu ứng tâm lý kỳ vọng làm sai lệch kết quả [2]. Họ thực hiện bộ bài kiểm tra nhận thức trên máy tính (CDR) gồm 9 bài tập đánh giá các khía cạnh trí nhớ và sự chú ý [2].

Kết quả cho thấy nhóm ngửi hương thảo tăng đáng kể chất lượng trí nhớ tổng thể và các yếu tố trí nhớ thứ cấp so với nhóm chứng, đồng thời cảm thấy tỉnh táo hơn hẳn nhóm chứng và nhóm ngửi oải hương [2]. Tuy nhiên, ở nghiên cứu này, tốc độ truy xuất trí nhớ của nhóm hương thảo lại chậm hơn nhóm chứng [2]. Ngược lại, mùi oải hương làm giảm trí nhớ làm việc và làm chậm thời gian phản xạ ở cả bài tập trí nhớ lẫn chú ý [1], [2].

Để làm rõ mối liên hệ giữa tốc độ và độ chính xác, một nghiên cứu năm 2012 đã kiểm tra chuyên sâu trên 20 tình nguyện viên khỏe mạnh [3]. Người tham gia làm các bài toán trừ liên tiếp và xử lý thông tin thị giác trong buồng khuếch tán mùi hương thảo, sau đó được lấy máu tĩnh mạch để đo nồng độ 1,8-cineole [3].

Kết quả phân tích máu giải tỏa nghi ngại về việc "làm nhanh thì dễ sai": nồng độ 1,8-cineole trong máu cao hơn giúp cải thiện cả hai chỉ số tốc độ và độ chính xác [3]. Điều này chứng minh hương thảo không gây ra sự đánh đổi giữa tốc độ và độ chính xác khi làm việc trí óc [3]. Tuy vậy, nghiên cứu cũng ghi nhận một chi tiết thú vị: nồng độ 1,8-cineole trong máu có tương quan nghịch với mức độ hài lòng (contentment), tức hoạt chất tăng cao giúp não sắc bén hơn nhưng không đồng nghĩa mang lại cảm giác thư thái, thỏa mãn [3].

Uống hay ăn hương thảo có cho tác dụng tương tự?

Bên cạnh đường ngửi, các nhà khoa học cũng kiểm tra tác động của hương thảo qua đường tiêu hóa. Nghiên cứu năm 2018 trên 80 người trưởng thành khỏe mạnh cho một nửa uống 250 mL nước chiết xuất hương thảo và nửa còn lại uống nước khoáng thường [7]. Thiết bị quang phổ cận hồng ngoại ghi nhận nhóm uống nước hương thảo có những cải thiện nhỏ nhưng có ý nghĩa thống kê về nhận thức, tương tự như khi ngửi tinh dầu [7]. Đáng chú ý, mức hemoglobin khử oxy ở mạch máu não trong lúc làm bài tập trí óc cao hơn đáng kể ở nhóm uống nước hương thảo, gợi ý khả năng hỗ trợ não bộ trích xuất oxy tốt hơn khi cần tư duy căng thẳng [7].

Tuy nhiên, thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên, mù đôi, có đối chứng giả dược năm 2012 trên 28 người cao tuổi khỏe mạnh (65 - 90 tuổi, tuổi trung bình 75) lại chỉ ra giới hạn quan trọng về liều lượng [4], [5]. Người tham gia dùng bột lá hương thảo khô ở 4 mức liều: 750 mg, 1.500 mg, 3.000 mg hoặc 6.000 mg và giả dược trong 5 tuần, mỗi tuần 1 buổi, cách nhau 7 ngày nghỉ [4], [5]. Bài kiểm tra nhận thức được đo ngay sau khi uống và tại các mốc 1, 2,5, 4 và 6 giờ [4], [5].

Kết quả cho thấy hiệu ứng hai pha phụ thuộc liều lượng: liều thấp nhất 750 mg (gần với lượng dùng nấu ăn thông thường) giúp cải thiện đáng kể tốc độ ghi nhớ và sự tỉnh táo chủ quan so với giả dược [4], [5]. Ngược lại, liều cao 6.000 mg làm suy giảm đáng kể tốc độ nhớ và làm giảm sự tỉnh táo [4], [5]. Các liều cao hơn 750 mg nhìn chung đều gây ảnh hưởng bất lợi lên sự duy trì chú ý và hiệu suất nhận thức so với ban đầu [4].

Một thử nghiệm khác trên 76 người trẻ tuổi thường xuyên mệt mỏi dùng 1 liều duy nhất 1,7 g hương thảo (26 người), tiêu đen (26 người) hoặc giả dược (24 người) và đo sau 60, 90 phút [4]. Nhóm dùng hương thảo có giảm mệt mỏi tinh thần ở phút 60 và giảm lỗi báo động giả ở phút 90, nhưng sự thay đổi này chỉ thoáng qua và không có ý nghĩa thống kê [4].

Hiểu lầm thường gặp khi dùng tinh dầu làm việc

Hiểu lầm phổ biến nhất là đánh đồng mọi loại tinh dầu thơm đều giúp làm việc tốt hơn. Tổng quan nghiên cứu năm 2020 chỉ rõ từng loại tinh dầu có tác động trái ngược nhau lên hệ thần kinh [1]. Trong khi hương thảo, bạc hà (peppermint) và xô thơm (sage) giúp tăng sự tỉnh táo và trí nhớ, thì oải hương (lavender) và ngọc lan tây (ylang-ylang) lại làm dịu thần kinh, kéo dài thời gian phản xạ và làm giảm trí nhớ làm việc ở trạng thái bình thường [1], [2]. Dùng oải hương hay ngọc lan tây khi cần tính toán nhanh sẽ gây phản tác dụng, dù chúng thích hợp để thư giãn [1].

Hiểu lầm thứ hai là "càng đậm đặc càng tốt". Dữ liệu từ việc dùng hương thảo đường uống cho thấy liều thấp (750 mg) mang lại lợi ích, nhưng liều cao (6.000 mg) lại làm suy giảm trí nhớ và gây mất tập trung [4], [5]. Với đường ngửi, việc lạm dụng nồng độ quá cao hoặc hít liên tục trong phòng kín có thể gây khó chịu thay vì tăng hiệu suất.

Ai nên thận trọng?

Dù các thử nghiệm trên người trưởng thành khỏe mạnh không ghi nhận biến cố nghiêm trọng ở liều nghiên cứu, hương thảo vẫn chứa các hoạt chất sinh học mạnh tác động trực tiếp lên hệ thần kinh trung ương và tuần hoàn máu như 1,8-cineole và camphor [3], [6], [7].

Người có bệnh lý nền về thần kinh, tim mạch, huyết áp, người cao tuổi đang dùng thuốc điều trị bệnh mạn tính, phụ nữ mang thai hoặc cho con bú và trẻ nhỏ cần hỏi ý kiến bác sĩ trước khi sử dụng tinh dầu đậm đặc hoặc các chế phẩm chiết xuất hương thảo. Những người có cơ địa dị ứng đường hô hấp, hen suyễn hoặc viêm mũi dị ứng cũng cần thận trọng khi khuếch tán tinh dầu trong không gian kín. Tuyệt đối không tự ý uống tinh dầu nguyên chất hoặc dùng hương thảo thay thế các phương pháp điều trị y khoa.

Cách áp dụng thực tế tại bàn làm việc

Để tận dụng lợi ích của hoạt chất 1,8-cineole một cách an toàn và hiệu quả, bạn có thể áp dụng các nguyên tắc sau:

  • Chọn đúng thời điểm: Khuếch tán tinh dầu hương thảo trong các khung giờ cần xử lý số liệu, đọc tài liệu phức tạp hoặc khi bắt đầu có dấu hiệu uể oải đầu giờ chiều [1], [3]. Ngưng sử dụng vào buổi tối trước khi ngủ để tránh gây tỉnh táo quá mức.
  • Liều lượng vừa phải: Chỉ nhỏ vài giọt tinh dầu vào máy khuếch tán trong phòng thoáng khí để tạo mùi hương thoang thoảng. Nếu bổ sung qua đường ăn uống như gia vị, chỉ nên dùng lượng nhỏ tương đương khẩu phần nấu ăn thông thường (khoảng 750 mg lá khô), tránh dùng liều cao nhiều gram cùng lúc vì dễ gây mệt mỏi và giảm tập trung ngược [4], [5].
  • Kết hợp thông minh: Có thể luân phiên hương thảo với tinh dầu bạc hà để duy trì sự tỉnh táo [1], và chuyển sang oải hương hoặc ngọc lan tây khi đã kết thúc công việc cần nghỉ ngơi [1]. Song song đó, cần đảm bảo ngủ đủ giấc, uống đủ nước và cho mắt nghỉ ngơi định kỳ.

Tóm lại, ngửi tinh dầu hương thảo thực sự có cơ sở khoa học giúp tăng tốc độ và độ chính xác khi làm việc trí óc nhờ hoạt chất 1,8-cineole đi vào máu [3]. Tuy nhiên, đây là giải pháp hỗ trợ tỉnh táo ngắn hạn ở liều lượng vừa phải, không thể thay thế giấc ngủ và lối sống lành mạnh [4], [5].