Nhiều phụ huynh cho trẻ áp dụng chế độ ăn keto lo ngại việc dừng đột ngột có thể làm rối loạn chuyển hóa hoặc tổn thương tụy. Bằng chứng khoa học hiện tại chưa ghi nhận "hội chứng hồi ứng chuyển hóa" nguy hiểm khi trẻ nhỏ ngừng chế độ ăn keto, mà hiện tượng hồi ứng đường huyết thực chất xuất phát từ các nghiên cứu cấp cứu đái tháo đường.
Ngừng ăn keto đột ngột ở trẻ có gây hồi ứng chuyển hóa?
Dữ liệu nghiên cứu hiện có không ghi nhận khái niệm "hội chứng hồi ứng chuyển hóa" hay tổn thương tuyến tụy do trẻ ngừng ăn chế độ keto. Nỗi lo này phần lớn bắt nguồn từ sự nhầm lẫn với các hiện tượng chuyển hóa trong cấp cứu đái tháo đường.
Chế độ ăn keto là thực đơn giàu chất béo và rất ít carbohydrate, thường chỉ định cho trẻ động kinh kháng trị nhằm biến thể ceton thành nguồn năng lượng chính [1]. Các hướng dẫn y khoa truyền thống thường đề xuất giảm dần chế độ ăn này trong vòng 2 đến 3 tháng [2]. Dù vậy, lý do chính của việc cai dần là để theo dõi nguy cơ bùng phát cơn co giật, không phải để phòng ngừa sốc chuyển hóa [2].
Phân biệt hồi ứng ở đái tháo đường và chế độ ăn keto
Khái niệm "tăng đường huyết phản ứng" và "hồi ứng ceton" trong y văn thực chất được ghi nhận ở bệnh nhi nhiễm toan ceton do đái tháo đường type 1 (DKA), không phải ở trẻ khỏe mạnh hay trẻ động kinh dừng ăn keto [3], [4]. Cụ thể, khi trẻ bị DKA được điều trị hạ toan bằng insulin truyền tĩnh mạch, việc ngừng truyền có thể gây tăng vọt đường huyết trở lại [3], [4].
Một nghiên cứu năm 2024 trên 58 trẻ em cho thấy nhóm tiêm insulin tác dụng kéo dài sớm giúp giảm tỷ lệ hồi ứng ceton xuống còn 41,2% so với 75,6% ở phác đồ cũ [3]. Một nghiên cứu khác cùng năm trên 546 đợt nhập viện DKA cũng xác nhận tiêm sớm insulin glargine giảm tỷ lệ tăng đường huyết phản ứng trên 180 mg/dL từ 85% xuống 66% [4]. Những cơ chế này liên quan trực tiếp đến việc thiếu hụt insulin ở bệnh đái tháo đường, không thể suy diễn sang trẻ nhỏ ngừng ăn keto [3], [4].
Nghiên cứu nói gì về việc ngừng ăn keto đột ngột?
Nghiên cứu lâm sàng về cách dừng chế độ ăn keto ở trẻ em hiện còn rất hạn chế [2]. Một nghiên cứu công bố năm 2025 đã thử nghiệm cho 15 bệnh nhân (gồm cả trẻ em và người lớn) ngừng keto đột ngột ngay tại bệnh viện bằng cách cung cấp carbohydrate không hạn chế dưới sự theo dõi điện não đồ (EEG) và dịch truyền [2]. Kết quả ghi nhận 13 bệnh nhân không bị gia tăng co giật hay biến đổi EEG xấu đi [2].
Tuy nhiên, có 2 trường hợp (4 tuổi và 33 tuổi) bị tăng tần suất cơn co giật, buộc phải bắt đầu lại chế độ ăn keto trước khi xuất viện [2]. Về hiệu quả lâu dài sau khi dừng ăn, một theo dõi trên 67 trẻ em ngừng keto dưới 1 năm cho thấy gần một nửa số trẻ vẫn duy trì giảm cơn co giật sau 3 đến 6 năm đánh giá lại [5]. Trong đó, 22% trẻ hết hẳn cơn co giật mà không cần phẫu thuật [5].
Nguy cơ hạ đường huyết và biến động chuyển hóa
Trong quá trình áp dụng keto, sự dao động đường huyết của trẻ phụ thuộc nhiều vào thể trạng hơn là cách thức bắt đầu hay dừng lại. Nghiên cứu trên 45 trẻ từ 1 đến 12 tuổi mắc động kinh kháng trị cho thấy tình trạng hạ đường huyết liên quan đến việc sụt cân chứ không phụ thuộc vào việc khởi động chế độ ăn theo cách nhịn ăn hay từ từ [6].
Ngoài ra, mức đường huyết lúc đói dao động trong 21 ngày đầu không giúp dự đoán mức độ đáp ứng giảm co giật sau 3 tháng [6]. Nghiên cứu cũng chỉ ra rằng duy trì đường huyết thấp không phải là điều kiện bắt buộc để đạt hiệu quả lâm sàng của chế độ keto [6].
Những điều nghiên cứu chưa thể giải đáp
Y văn hiện tại để lại nhiều khoảng trống quan trọng về việc dừng ăn keto ở trẻ em:
- Chưa có nghiên cứu xác định việc ngừng keto có gây quá tải hay tổn hại tế bào beta của tuyến tụy hay không.
- Chưa có hướng dẫn chuẩn hóa về các bước giảm dần tỷ lệ chất béo dành riêng cho trẻ nhỏ ăn keto nhằm bảo vệ chuyển hóa.
- Chưa có dữ liệu so sánh trực tiếp nguy cơ giữa việc ngừng keto đột ngột và cai dần trên trẻ em không mắc động kinh.
Ai nên thận trọng khi muốn dừng chế độ ăn keto?
Trẻ nhỏ đang kiểm soát động kinh bằng keto cần sự giám sát chặt chẽ của bác sĩ trước khi thay đổi thực đơn. Dừng ăn đột ngột có thể khiến cơn co giật tái phát dữ dội ở một số trẻ [2]. Trẻ mắc bệnh đái tháo đường type 1 ăn chế độ hạn chế carbohydrate cũng cần được theo dõi y khoa đặc biệt, do y văn chưa có hướng dẫn đồng thuận đầy đủ và trẻ luôn đối mặt với nguy cơ biến chứng ceton [7].
Gia đình gặp khó khăn về tuân thủ thực đơn ngặt nghèo nên thảo luận với chuyên gia dinh dưỡng để chuyển đổi từ từ, tránh để trẻ bị đói hoặc sụt cân gây hạ đường huyết [6], [8].





