Nhu cầu lấy lại vóc dáng sau sinh thường khiến nhiều phụ nữ băn khoăn giữa việc cắt giảm tinh bột (low-carb) hay kiểm soát tổng năng lượng nạp vào (đếm calo). Cả hai phương pháp đều phổ biến, nhưng giai đoạn sau sinh đòi hỏi sự thận trọng đặc biệt để bảo vệ sức khỏe của mẹ và không làm xáo trộn thể trạng.

Hiện tại, chưa có đủ bằng chứng khoa học đối đầu trực tiếp để khẳng định cách nào an toàn hơn cho người đang cho con bú, bởi các tài liệu nghiên cứu hiện có không đo lường tác động lên việc tiết sữa. Dữ liệu thử nghiệm lâm sàng trên phụ nữ sau sinh mới chỉ ghi nhận chế độ ăn đồng mức năng lượng (1.800 kcal) kết hợp giảm tinh bột và tăng đạm giúp giảm cân tốt hơn ở người thừa cân [1]. Phần lớn các so sánh sâu hơn giữa low-carb và giảm calo/ít chất béo đều được thực hiện trên nhóm người trưởng thành béo phì nói chung hoặc người mắc đái tháo đường [2], [3], [4], [5], [6].

Các nghiên cứu nói gì về hiệu quả giảm cân?

Một thử nghiệm ngẫu nhiên có đối chứng tiến hành trên 94 phụ nữ sau sinh tại Brazil so sánh hai can thiệp dinh dưỡng đều ở mức 1.800 kcal mỗi ngày [1]. Nhóm can thiệp được bổ sung khoảng 25 g đạm từ 125 g cá mòi mỗi tuần và được khuyên giảm lượng carbohydrate, trong khi nhóm đối chứng ăn theo hướng dẫn quốc gia (15% đạm, 60% carbohydrate, 25% chất béo) [1]. Kết quả cho thấy cân nặng giảm rõ rệt hơn ở nhóm can thiệp đối với những phụ nữ bị thừa cân hoặc béo phì [1]. Phân tích cũng chỉ ra rằng tỷ lệ năng lượng từ chất béo có mối liên hệ nghịch với cân nặng, còn lượng carbohydrate ăn vào có mối liên hệ thuận với cân nặng theo thời gian [1].

Ở các nhóm đối tượng người lớn khác, việc hạn chế carbohydrate thường mang lại tốc độ sụt cân nhanh hơn trong ngắn hạn [2], [3], [4]. Một nghiên cứu kéo dài 2 tuần trên 14 người béo phì hoặc thừa cân cho thấy nhóm hạn chế carbohydrate giảm cân nhiều hơn nhóm giảm calo đơn thuần [2]. Tương tự, thử nghiệm 6 tháng trên 53 phụ nữ béo phì khỏe mạnh ghi nhận nhóm ăn rất ít carbohydrate giảm 8,5 kg cân nặng và 4,8 kg mỡ, cao hơn mức giảm 3,9 kg cân nặng và 2,0 kg mỡ ở nhóm hạn chế calo kết hợp giảm chất béo [4]. Một nghiên cứu khác trên 132 người béo phì nặng cũng ghi nhận nhóm ăn ít carbohydrate giảm trung bình 5,8 kg sau 6 tháng, so với 1,9 kg ở nhóm giảm mỡ và hạn chế calo [3].

Tuy nhiên, xét về dài hạn, sự chênh lệch này có thể không duy trì. Một phân tích tổng hợp dẫn lại nghiên cứu theo dõi 12 tháng trên 609 người (gồm 346 phụ nữ tiền mãn kinh) cho thấy nhóm ăn ít chất béo giảm 5,3 kg còn nhóm ăn ít tinh bột giảm 6,0 kg; mức khác biệt này không có ý nghĩa thống kê cũng như không tạo ra sự vượt trội trên lâm sàng [5].

Cơ chế giảm cân và hiện tượng sụt cân ban đầu

Chế độ ăn rất ít carbohydrate buộc cơ thể phải huy động nguồn năng lượng dự trữ và tạo ra thể ketone trong máu cũng như nước tiểu [2], [4]. Hiện tượng này thúc đẩy quá trình tân tạo đường từ các nguồn khác trong cơ thể [2]. Một số thử nghiệm trong buồng chuyển hóa ghi nhận chế độ ăn rất ít carbohydrate làm tiêu hao năng lượng cao hơn khoảng 150 kcal mỗi ngày so với chế độ ăn nhiều tinh bột [7].

Mặc dù vậy, tốc độ giảm cân nhanh trong những tuần đầu áp dụng low-carb nghiêm ngặt không hoàn toàn đồng nghĩa với việc giảm mỡ cấp tốc. Phân tích quét hấp thụ tia X năng lượng kép (DXA) cho thấy phần lớn trọng lượng giảm ban đầu từ chế độ ăn rất ít carbohydrate là khối lượng không chứa mỡ, chủ yếu do mất nước khi lượng dự trữ glycogen cạn kiệt [7]. Ngược lại, việc giảm cân nhờ kiểm soát năng lượng và giảm mỡ không gây mất khối nạc đáng kể như vậy [7].

Điều chưa biết từ các bằng chứng khoa học

Các trích đoạn nghiên cứu hiện tại để lại nhiều khoảng trống quan trọng đối với phụ nữ đang nuôi con bú:

  • Không có dữ liệu về sản lượng sữa: Không có nghiên cứu nào trong số tài liệu được cung cấp đo lường thể tích sữa mẹ tiết ra hay tỷ lệ mất sữa khi áp dụng low-carb so với đếm calo.
  • Chất lượng và thành phần sữa: Tác động của việc cơ thể chuyển sang trạng thái nhiễm ceton dinh dưỡng (ketosis) hoặc cắt giảm mạnh tinh bột lên các vi chất, năng lượng trong sữa mẹ chưa được làm rõ trong các tài liệu này.
  • An toàn dài hạn cho trẻ bú mẹ: Các thử nghiệm kéo dài 2 tuần đến 6 tháng trên người lớn [2], [3], [4] không theo dõi sự phát triển hay sức khỏe của trẻ sơ sinh.

Ai nên thận trọng?

Phụ nữ sau sinh đang nuôi con bằng sữa mẹ cần hết sức thận trọng trước khi áp dụng các thực đơn kiêng khem nghiêm ngặt:

  • Người có thể trạng suy nhược hoặc thiếu cân sau sinh: Việc cắt giảm calo quá sâu có thể làm suy giảm sức khỏe của người mẹ.
  • Người có tiền sử hạ đường huyết hoặc đang dùng thuốc điều trị đái tháo đường: Việc thay đổi lượng carbohydrate đột ngột có thể làm thay đổi nồng độ đường huyết nhanh chóng [3], [6].
  • Người có ý định áp dụng chế độ ăn cực đoan (very low-carb/ketogenic): Trạng thái ketosis làm tăng thể ceton trong máu và nước tiểu [2], [4], đòi hỏi sự theo dõi chặt chẽ của nhân viên y tế.

Cách áp dụng an toàn trong thực tế

Thay vì áp dụng các hình thức kiêng khem khắt khe, phụ nữ sau sinh nên ưu tiên sự cân bằng:

  • Đảm bảo mức năng lượng vừa phải: Nghiên cứu trên phụ nữ sau sinh cho thấy mức năng lượng 1.800 kcal mỗi ngày vẫn cho phép giảm cân hiệu quả ở người thừa cân [1].
  • Tăng cường chất đạm hợp lý: Bổ sung protein chất lượng (như từ các loại cá) và giảm bớt lượng tinh bột tinh chế có thể hỗ trợ kiểm soát cân nặng tốt hơn mà không cần nhịn ăn quá mức [1].
  • Lắng nghe cơ thể và theo dõi trẻ: Nếu nhận thấy dấu hiệu mệt mỏi, hoa mắt hoặc dấu hiệu trẻ bú không đủ no, người mẹ nên điều chỉnh lại khẩu phần ăn và tham khảo ý kiến bác sĩ hoặc chuyên gia dinh dưỡng.

Việc giảm cân sau sinh đòi hỏi tính kiên trì và an toàn. Cắt giảm nhẹ carbohydrate kết hợp kiểm soát năng lượng hợp lý là hướng đi khả thi, nhưng cần tránh các chế độ ăn kiêng quá mức để bảo vệ sức khỏe cho cả mẹ và bé.