Nhu cầu giảm cân và lấy lại vóc dáng sau sinh khiến nhiều bà mẹ quan tâm đến các thực đơn cắt giảm tinh bột như low-carb hoặc ketogenic. Tuy nhiên, việc sản xuất sữa mẹ đòi hỏi một lượng năng lượng và cơ chất glucose ổn định mỗi ngày.
Dựa trên các y văn và hướng dẫn lâm sàng hiện có, phụ nữ đang nuôi con bằng sữa mẹ được khuyến nghị nạp tối thiểu 210 gam carbohydrate mỗi ngày để tránh hạ đường huyết và nhiễm toan ceton [1]. Chế độ ăn kiêng carbohydrate quá nghiêm ngặt trong giai đoạn sau sinh không được khuyến khích vì có thể gây ra những biến cố chuyển hóa nghiêm trọng [2].
Phụ nữ sau sinh cần tối thiểu bao nhiêu gam carb mỗi ngày?
Theo các tổng quan hướng dẫn về quản lý dinh dưỡng và đái tháo đường trong giai đoạn cho con bú, mức tiêu thụ carbohydrate tối thiểu được khuyến nghị mỗi ngày là 210 gam [1]. Con số này giúp duy trì đường huyết ổn định, cung cấp năng lượng và ngăn chặn nguy cơ nhiễm toan chuyển hóa [1].
Một nghiên cứu theo dõi liên tục chỉ số đường huyết ở phụ nữ cho con bú được tư vấn tiêu thụ tối thiểu 210 gam carbohydrate mỗi ngày cho thấy nhóm này duy trì thời gian đường huyết trong vùng mục tiêu (4,0–10,0 mmol/L) tốt hơn [3]. Mức cung cấp này cũng hỗ trợ mục tiêu giảm cân dần dần một cách an toàn mà không làm sụt giảm nguồn năng lượng cần thiết cho cơ thể [1].
Nguy cơ nhiễm toan ceton khi kiêng carb quá mức lúc cho con bú
Cắt giảm carbohydrate đến mức cực đoan (như thực đơn ketogenic) khi đang cho con bú hoàn toàn có thể dẫn đến nhiễm toan ceton do tiết sữa [2]. Đây là một tình trạng cấp cứu chuyển hóa hiếm gặp nhưng đe dọa tính mạng người mẹ [2].
Y văn năm 2023 đã ghi nhận trường hợp một bà mẹ 31 tuổi không mắc bệnh đái tháo đường bị nhiễm toan ceton nghiêm trọng sau khi áp dụng chế độ ăn ketogenic trong giai đoạn nuôi con hoàn toàn bằng sữa mẹ [2]. Bệnh nhân phải điều trị tích cực tại phòng hồi sức bằng truyền glucose và insulin liên tục, tình trạng toan hóa mới được kiểm soát sau 24 giờ và xuất viện sau 3 ngày [2]. Việc tạo sữa làm tăng nhu cầu trao đổi chất, do đó sự thiếu hụt carbohydrate sẽ thúc đẩy cơ thể phân giải mỡ tạo thể ceton ồ ạt [2].
Cắt giảm carbohydrate có ảnh hưởng đến chất lượng sữa mẹ không?
Nghiên cứu về thành phần sữa mẹ trong 12 tháng đầu sau sinh cho thấy nồng độ carbohydrate toàn phần, lactose và oligosaccharide (HMO) trong sữa không có sự khác biệt đáng kể giữa các thời điểm từ 2 đến 12 tháng [4]. Đồng thời, các phân tích không tìm thấy mối liên quan giữa thành phần cơ thể của mẹ (tỷ lệ mô mỡ hay khối không mỡ) với nồng độ carbohydrate trong sữa [4].
Khi thời gian cho con bú kéo dài sau 18 tháng đến 48 tháng, nồng độ carbohydrate trong sữa có xu hướng giảm nhẹ trong khi chất béo và protein tăng lên [5]. Tỷ lệ carbohydrate trong sữa mẹ giai đoạn này cũng có mối tương quan thuận với lượng bú của trẻ (hệ số r = 0,51) [5].
Khuyến nghị năng lượng và carbohydrate trong các tài liệu khoa học
Theo Khuyến nghị Nhu cầu Dinh dưỡng (DRI), trẻ sơ sinh bú mẹ nhận trung bình 500 kcal mỗi ngày trong 6 tháng đầu và 400 kcal mỗi ngày trong 6 tháng tiếp theo [6]. Để đáp ứng nhu cầu này, người mẹ cần bổ sung thêm 330 kcal mỗi ngày từ thực phẩm trong 6 tháng đầu (khoảng 170 kcal còn lại được huy động từ mô mỡ dự trữ của cơ thể) và thêm 400 kcal mỗi ngày trong nửa năm tiếp theo [6].
Ở một tài liệu nghiên cứu về thực phẩm bổ sung truyền thống cho sản phụ, nhu cầu năng lượng bổ sung khi cho con bú hoàn toàn từ 0 đến 6 tháng được tính toán ở mức 500 kcal mỗi ngày trên nền nhu cầu 2300 kcal mỗi ngày của phụ nữ không nuôi con nhỏ [7]. Một số nghiên cứu quan sát tại Trung Quốc ghi nhận phụ nữ sau sinh có lượng ăn tinh bột thấp hơn 33% đến 49% so với mức khuyến nghị quốc gia (mức chuẩn 316,3–373,8 g/ngày), nhưng họ vẫn tiêu thụ khoảng 335–409 gam ngũ cốc mỗi ngày và duy trì được chỉ số khối cơ thể (BMI) dưới 24 [8].
Điều nghiên cứu chưa trả lời về việc ăn low-carb sau sinh
Các trích đoạn nghiên cứu hiện tại chưa xác định được ngưỡng tiêu thụ carbohydrate tối thiểu chính xác của chế độ ăn là bao nhiêu để bộ máy tuyến vú ngừng hoặc suy giảm quá trình tổng hợp lactose. Dữ liệu chỉ ghi nhận nồng độ lactose trong sữa duy trì ổn định không phụ thuộc vào thành phần mỡ cơ thể mẹ trong năm đầu [4].
Ngoài ra, chưa có nghiên cứu can thiệp ngẫu nhiên có đối chứng đánh giá tính an toàn dài hạn của chế độ ăn ít carbohydrate ở các mức độ vừa phải (ví dụ 100–150 g/ngày) trên đối tượng phụ nữ sau sinh hoàn toàn khỏe mạnh.
Ai cần đặc biệt thận trọng với chế độ ăn kiêng sau sinh?
- Phụ nữ mắc đái tháo đường típ 1: Nhu cầu insulin trong thời kỳ cho con bú giảm khoảng 21% so với trước khi mang thai [1]. Việc kiêng carb quá mức khiến nguy cơ hạ đường huyết và nhiễm toan ceton tăng cao [1].
- Phụ nữ cho con bú hoàn toàn: Giai đoạn này tuyến vú rút một lượng lớn glucose từ máu người mẹ để tạo sữa, khiến cơ thể dễ rơi vào trạng thái cạn kiệt glycogen nếu khẩu phần thiếu chất bột đường [2].
- Người có dấu hiệu suy kiệt, mệt mỏi: Thiếu năng lượng và carb gây ảnh hưởng xấu đến sự phục hồi sau sinh [2, 5].
Lời khuyên áp dụng dinh dưỡng thực tế
Phụ nữ sau sinh đang nuôi con bằng sữa mẹ không nên áp dụng các hình thức ăn kiêng ngặt nghèo như keto hoặc cắt bỏ hoàn toàn nhóm tinh bột. Thay vào đó, hãy duy trì mức carbohydrate tối thiểu từ 210 gam mỗi ngày từ các nguồn thực phẩm lành mạnh [1].
Nên ưu tiên ngũ cốc, các loại củ, đậu và trái cây để vừa cung cấp glucose đều đặn, vừa duy trì năng lượng cho quá trình tiết sữa [8]. Nếu muốn giảm cân sau sinh, nên tiếp cận từng bước bằng cách giảm bớt đồ ngọt công nghiệp, kết hợp chế độ vận động nhẹ nhàng và luôn tham khảo ý kiến chuyên gia dinh dưỡng.




