Nhiều người mắc bệnh gút thường truyền tai nhau các bài thuốc dân gian từ cây cỏ tự nhiên với hy vọng đào thải tinh thể muối urat và đưa nồng độ acid uric máu về ngưỡng an toàn. Trong đó, nước sắc từ cây dây hương (còn được biết đến với tên gọi rau dớn, bò khai hay một số loài dây leo mang tên khoa học thuộc chi Paederia hoặc Erythropalum) được đồn thổi như một phương thuốc giúp hạ acid uric và tiêu trừ cơn đau khớp.

Tuy nhiên, tính đến thời điểm hiện tại, chưa có bất kỳ nghiên cứu lâm sàng nào trên cơ thể người khẳng định việc uống nước dây hương có thể làm hạ chỉ số acid uric máu hoặc điều trị dứt điểm cơn gút cấp. Các bằng chứng thực nghiệm hiện có chỉ mới dừng lại ở việc chiết xuất hoạt chất tinh khiết trên mô hình động vật thí nghiệm, và các kết quả này không đồng nghĩa với việc uống nước đun sắc thông thường sẽ đem lại tác dụng tương tự.

Acid uric và cơ chế gây bùng phát cơn đau gút

Acid uric vốn là sản phẩm chuyển hóa tự nhiên từ quá trình thoái giáng các nhân purin trong cơ thể người và động vật linh trưởng [1]. Ở trạng thái sinh lý bình thường, chất này đóng vai trò như một chất chống oxy hóa bảo vệ màng hồng cầu khỏi sự oxy hóa lipid [1]. Khi nồng độ acid uric trong máu tăng cao kéo dài sẽ dẫn tới tình trạng tăng acid uric máu và phát triển thành bệnh gút [1].

Tại các mô và khớp xương, acid uric hoạt động như một phân tử báo hiệu nguy cơ tổn thương tế bào (DAMP) và kích hoạt phản ứng viêm liên quan đến các bệnh tự viêm [1]. Tinh thể urat được nhận diện bởi các thụ thể bề mặt như TLR2, TLR4 kết hợp với protein điều hợp MyD88 [1]. Đặc biệt, thụ thể nội bào NLRP3 phát hiện acid uric và liên kết tạo thành phức hợp thể viêm (inflammasome), từ đó hoạt hóa enzym caspase-1 để giải phóng ồ ạt các cytokine tiền viêm như Interleukin-1beta (IL-1beta), gây ra các đợt sưng, nóng, đỏ, đau dữ dội tại khớp gút [1]. Ngoài ra, acid uric dạng hòa tan còn kích thích sản sinh các yếu tố gây viêm như protein hóa ứng động bạch cầu đơn nhân-1 (MCP-1) [1].

Bằng chứng khoa học về chiết xuất từ cây dây hương

Phần lớn các dữ liệu thực nghiệm liên quan đến đặc tính hạ acid uric và kháng viêm hiện nay được ghi nhận trên hoạt chất glycosid iridoid chiết xuất từ cây Paederia scandens (một loài dây leo thuộc họ Cà phê thường được gọi là dây mơ lông, dây hương) [2], [3]. Các nghiên cứu này tập trung vào tổn thương thận do tăng acid uric máu hơn là trực tiếp chữa trị viêm khớp gút trên người.

Cụ thể, một nghiên cứu thực nghiệm công bố năm 2014 đã khảo sát tác dụng bảo vệ của hoạt chất glycosid iridoid từ Paederia scandens (viết tắt là IGPS) trên mô hình chuột cống bị bệnh thận do acid uric gây ra bởi nấm men và kali oxonat [2]. Trong thí nghiệm này, các nhóm chuột được cho uống các liều IGPS khác nhau và thuốc đối chứng allopurinol liên tục mỗi ngày trong vòng 35 ngày [2]. Kết quả ghi nhận việc điều trị bằng IGPS đã ngăn chặn đáng kể sự gia tăng acid uric trong huyết thanh và sự gia tăng huyết áp tâm thu [2]. Đồng thời, chiết xuất này còn làm giảm tổn thương mô thận, cải thiện chức năng thận, duy trì hoạt tính sinh học của NOS-1, ức chế hoạt tính sinh học cũng như biểu hiện mRNA của các yếu tố viêm TNF-alpha và TGF-beta1 tại mô thận [2].

Một nghiên cứu khác vào năm 2012 cũng đánh giá tác động điều hòa miễn dịch và kháng viêm của hoạt chất IGPS trên chuột cống bị bệnh thận do tăng acid uric (gây ra bởi adenine và kali oxonat) [3]. Chuột thí nghiệm được chia nhóm và cho dùng 3 mức liều IGPS, so sánh với allopurinol và benzbromarone dùng đều đặn hàng ngày trong suốt 24 ngày [3]. Kết quả cho thấy IGPS cải thiện rõ rệt tổn thương mô thận, ức chế hoạt tính của yếu tố phiên mã NF-kappaBp65, MCP-1 và alpha-SMA [3]. Việc ức chế biểu hiện mRNA của MCP-1 và alpha-SMA giúp vô hiệu hóa con đường dẫn truyền tín hiệu qua màng tế bào của NF-kappaBp65, điều chỉnh sản xuất chất trung gian gây viêm để cải thiện tình trạng xơ hóa thận ở chuột thí nghiệm [3].

Bên cạnh đó, nghiên cứu di truyền học trên cây dây hương rừng Erythropalum scandens chỉ ra rằng bộ gen của loài thực vật này sở hữu hệ thống gen và enzym phong phú tham gia tổng hợp các hợp chất flavonoid ở thân và lá [4]. Flavonoid là nhóm hoạt chất thực vật có tiềm năng chống oxy hóa, mở ra triển vọng cho các ứng dụng dược liệu và thực phẩm chức năng trong tương lai, nhưng chưa có số liệu trực tiếp về khả năng hạ acid uric máu trên bệnh nhân [4].

Giới hạn của nghiên cứu và hiểu lầm thường gặp

Nhiều người bệnh gút đọc được thông tin về hoạt tính sinh học của dây leo thường nhầm tưởng rằng chỉ cần hái dây hương về nấu nước uống là có thể hạ acid uric và thay thế hoàn toàn thuốc Tây. Đây là một hiểu lầm tai hại vì những lý do sau:

Thứ nhất, đối tượng thử nghiệm hoàn toàn là động vật gặm nhấm (chuột cống) trong điều kiện phòng thí nghiệm được kiểm soát nghiêm ngặt [2], [3]. Cho đến nay, chưa có thử nghiệm lâm sàng nào được tiến hành trên cơ thể người bệnh gút để xác định liều lượng an toàn cũng như hiệu quả thực tế.

Thứ hai, các nhà khoa học sử dụng hoạt chất tinh khiết đã qua chiết tách và cô đặc (như hợp chất glycosid iridoid IGPS) với liều lượng chuẩn hóa [2], [3]. Nước đun sắc dân gian từ thân lá thô chứa hàm lượng hoạt chất không đồng đều, lẫn nhiều tạp chất và không đủ nồng độ để tạo ra tác động sinh học tương tự như trong nghiên cứu.

Thứ ba, việc tự ý dừng thuốc hạ acid uric hoặc thuốc chống viêm theo đơn của bác sĩ để chuyển sang dùng nước lá không rõ nguồn gốc có thể khiến nồng độ acid uric tăng vọt trở lại, kích hoạt đợt viêm khớp gút cấp tái phát và tăng nguy cơ lắng đọng tinh thể urat gây suy giảm chức năng thận [2], [1].

Ai nên thận trọng khi muốn dùng dây hương?

  • Người mắc bệnh gút mạn tính hoặc đang trong cơn gút cấp: Cần tuyệt đối tuân thủ chỉ định điều trị y khoa. Không tự ý dùng nước lá thay cho thuốc hạ acid uric hoặc thuốc kháng viêm.
  • Người có tiền sử suy thận, tổn thương thận: Mặc dù hoạt chất IGPS cho thấy khả năng bảo vệ mô thận chuột [2], [3], nước sắc thô chưa qua kiểm định có thể chứa hàm lượng khoáng chất hoặc độc tính tự nhiên làm tăng gánh nặng lọc cho cầu thận.
  • Người có bệnh lý tiêu hóa: Việc sử dụng nước đun từ các loại dây leo rừng lạ, không rõ cách chế biến có thể gây kích ứng niêm mạc dạ dày, đau bụng hoặc tiêu chảy.
  • Phụ nữ mang thai, người đang cho con bú và trẻ nhỏ: Chưa có bất kỳ dữ liệu khoa học nào về độ an toàn của dây hương trên các nhóm đối tượng nhạy cảm này.
  • Người đang dùng thuốc điều trị mạn tính: Nước sắc thực vật có thể tương tác với các loại thuốc tân dược khác, làm thay đổi quá trình hấp thu và chuyển hóa thuốc tại gan.

Lời khuyên và cách tiếp cận thực tế

Nếu muốn sử dụng cây dây hương như một loại nước uống giải khát hoặc món ăn dân dã, người tiêu dùng chỉ nên dùng với lượng vừa phải, nấu chín kỹ và chọn nguồn gốc thảo mộc rõ ràng, không bị nhiễm nấm mốc hoặc thuốc trừ sâu. Không xem nước dây hương là bài thuốc chữa bách bệnh hay phương thức trị dứt điểm gút.

Người bệnh gút cần xây dựng lối sống khoa học đã được y học kiểm chứng: duy trì uống đủ nước mỗi ngày để hỗ trợ thận đào thải chất cặn bã, hạn chế tối đa thực phẩm giàu purin (nội tạng động vật, thịt đỏ, hải sản) và tránh xa bia rượu. Khi muốn kết hợp thêm bất kỳ loại nước thảo mộc hay trà dược liệu nào vào chế độ dinh dưỡng hàng ngày, hãy luôn tham khảo ý kiến của bác sĩ chuyên khoa hoặc chuyên gia dinh dưỡng để đảm bảo an toàn, tránh tương tác bất lợi với thuốc điều trị.

Tóm lại, chiết xuất từ cây dây hương chứa các hợp chất có tiềm năng kháng viêm và giảm acid uric nhất định trong mô hình động vật thí nghiệm [2], [3]. Dẫu vậy, việc uống nước đun sắc thô chưa được chứng minh là có thể hạ acid uric trên cơ thể người. Người bệnh cần giữ cái nhìn tỉnh táo, không vội vàng nghe theo các lời đồn chưa kiểm chứng và cần kiên trì tuân thủ phác đồ y khoa chuẩn mực để bảo vệ hệ xương khớp cũng như chức năng thận lâu dài.