Hoa hiên (hay còn gọi là kim châm, hoàng hoa thái) từ lâu đã trở thành món ăn quen thuộc trên mâm cơm của nhiều gia đình Việt Nam. Với hương vị thanh ngọt tự nhiên, loại hoa này thường được nấu canh, xào thịt hoặc dùng làm vị thuốc dân gian nhằm thanh nhiệt, an thần. Nhiều người truyền tai nhau rằng loại hoa này có thể giúp làm mát gan, đào thải độc tố nên tích cực tìm mua về sử dụng hàng ngày.

Tuy nhiên, người đang mắc các bệnh lý về gan như viêm gan, xơ gan hay men gan cao tuyệt đối không nên dùng hoa hiên thường xuyên. Việc lạm dụng một loại thảo dược chưa có đầy đủ bằng chứng khoa học về hiệu quả điều trị bệnh gan có thể gây thêm áp lực chuyển hóa, thậm chí dẫn đến tổn thương gan thứ phát.

Hoa hiên dưới góc nhìn y học cổ truyền và nghiên cứu hiện đại

Trong các tài liệu y học cổ truyền phương Đông, hoa hiên (Hemerocallis fulva L.) được biết đến như một vị thuốc có tính mát. Nụ hoa hiên thường được ghi nhận là có công dụng thanh nhiệt, lợi thấp, hỗ trợ giải độc và giải tỏa phiền muộn [1]. Phần rễ của cây hoa hiên cũng từng được đề cập trong y thư cổ với vai trò an thần, giúp tinh thần thư thái và giảm bớt cảm giác u uất [1].

Dưới lăng kính khoa học hiện đại, các nhà nghiên cứu đã bước đầu phân tích sâu hơn về thành phần sinh hóa của các bộ phận trên cây hoa hiên. Một nghiên cứu công bố năm 2020 đã áp dụng phương pháp dược lý mạng lưới nhằm khám phá các hoạt chất có trong rễ hoa hiên [1]. Nhóm nghiên cứu đã sàng lọc được 11 thành phần hoạt tính thông qua mô hình hấp thu, phân bố, chuyển hóa và thải trừ (ADME), trong đó nổi bật là các hợp chất anthraquinone, kaempferol và axit vanillic có khả năng tương tác với các thụ thể thần kinh liên quan đến tình trạng trầm cảm [1].

Bên cạnh rễ, phần lá của cây hoa hiên cũng nhận được sự quan tâm của giới khoa học về khả năng chống oxy hóa. Một nghiên cứu công bố năm 2022 đã tiến hành chiết xuất và định lượng các hợp chất flavonoid từ lá hoa hiên (Hemerocallis fulva) [2]. Kết quả phân tích sắc ký lỏng hiệu năng cao (HPLC) cho thấy sự hiện diện của 5 loại flavonoid quen thuộc gồm rutin, hyperoside, isoquercitrin, catechin và L-epicatechin [2].

Nghiên cứu năm 2022 này cũng xác định hàm lượng rutin trong lá hoa hiên có thể đạt mức 1001,316 ± 18,932 mcg/g [2]. Khi thử nghiệm trên mô hình tế bào biểu mô HaCaT bị kích thích bởi chất oxy hóa hydro peroxide (H2O2), dịch chiết từ lá hoa hiên ở nồng độ từ 0,25 đến 1,25 mg/mL đã thể hiện khả năng bảo vệ tế bào rõ rệt và ngăn ngừa tổn thương oxy hóa bằng cách ức chế sự gia tăng của các gốc oxy hóa tự do (ROS) [2].

Thiếu hụt bằng chứng lâm sàng về công dụng bảo vệ gan

Mặc dù hoa hiên chứa một số hoạt chất chống oxy hóa tự nhiên, nhưng cho đến nay vẫn chưa có thử nghiệm lâm sàng nào trên người chứng minh hoa hiên có khả năng điều trị hoặc phục hồi tế bào gan bị tổn thương. Hầu hết các dữ liệu khoa học hiện có mới chỉ dừng lại ở việc phân tích hóa học sơ bộ trên mô hình tế bào biểu mô ngoài da hoặc nghiên cứu tin sinh học trên hệ thần kinh [1], [2].

Tế bào gan của người bệnh vốn đang phải chịu đựng tình trạng viêm nhiễm mạn tính hoặc suy giảm chức năng nghiêm trọng. Khi chức năng gan suy giảm, khả năng chuyển hóa các hợp chất phức tạp từ thảo dược bị đình trệ. Việc suy diễn từ đặc tính chống oxy hóa trong ống nghiệm sang hiệu quả chữa bệnh gan trên cơ thể sống là hoàn toàn thiếu cơ sở y học thực chứng.

Nhiều người lầm tưởng rằng hoa hiên có tác dụng "mát gan, giải độc" theo nghĩa dân gian thì sẽ giúp hạ men gan hay ngăn ngừa xơ gan phát triển. Thực tế, không có một hướng dẫn điều trị bệnh lý gan mật chính thống nào xem hoa hiên là một loại thuốc hay chất bổ trợ bảo vệ tế bào gan. Việc trông đợi vào một loại thảo dược chưa được kiểm chứng có thể khiến người bệnh trì hoãn các phác đồ điều trị y khoa cần thiết.

Nguy cơ tổn thương gan do thảo dược tự nhiên

Một vấn đề y tế nan giải hiện nay là tình trạng tổn thương gan do thuốc và thảo dược (DILI - Drug-Induced Liver Injury). Không ít người vẫn giữ quan niệm sai lầm rằng các loại cây cỏ tự nhiên thì hoàn toàn vô hại, lành tính và uống bao nhiêu cũng được. Trên thực tế, bất kỳ chất nào đưa vào cơ thể qua đường tiêu hóa cũng đều phải đi qua "nhà máy" gan để chuyển hóa.

Một nghiên cứu hồi cứu trong 2 năm trên 1.169 bệnh nhân nội trú tại một trung tâm y tế đã chỉ ra bức tranh thực tế về nguy cơ này [3]. Trong số các bệnh nhân nhập viện có chỉ số men gan ban đầu bình thường, có 11 trường hợp (chiếm 0,94%) phát triển tổn thương gan trong thời gian nằm viện do ảnh hưởng của các hoạt chất đưa vào cơ thể [3].

Đáng chú ý, tỷ lệ tổn thương gan do các bài thuốc thảo dược ghi nhận ngang bằng với tổn thương gan do thuốc tây quy ước, đều ở mức 0,43% (tương đương 5 trên tổng số 1.169 người bệnh) [3]. Nghiên cứu cũng chỉ ra rằng tổn thương gan có thể diễn ra theo các dạng tổn thương tế bào gan đơn thuần, ứ mật hoặc thể hỗn hợp [3]. Dù tỷ lệ này không quá cao, nhưng con số 0,43% là lời cảnh báo đanh thép rằng thảo dược hoàn toàn có khả năng gây độc cho gan nếu sử dụng bừa bãi [3].

Đối với những người vốn đã có sẵn nền tảng bệnh gan, hàng rào enzym chuyển hóa và các tế bào miễn dịch tại gan đã bị suy yếu đáng kể. Nếu tiếp tục dung nạp một lượng lớn các hợp chất sinh học từ hoa hiên mỗi ngày, gan sẽ phải làm việc quá tải. Điều này làm tăng nguy cơ kích hoạt phản ứng độc tế bào gan hoặc làm bùng phát các đợt viêm gan cấp tính trên nền bệnh mạn tính.

Những hiểu lầm tai hại khi dùng hoa hiên chữa bệnh gan

Hiểu lầm phổ biến nhất là đánh đồng khái niệm "thanh nhiệt" của đông y với khả năng hạ men gan của tây y. Hoa hiên có thể giúp tạo cảm giác dễ chịu, giải khát tạm thời, nhưng điều đó không đồng nghĩa với việc tiêu diệt được virus viêm gan B, C hay làm đảo ngược quá trình tích tụ mỡ trong gan.

Một hiểu lầm nguy hiểm khác là thói quen sắc hãm hoa hiên thành nước đậm đặc để uống thay nước lọc cả ngày. Người bệnh thường tin rằng uống càng đậm đặc thì gan càng nhanh "sạch độc tố". Trên thực tế, việc nạp một lượng lớn dịch chiết thực vật đậm đặc chỉ khiến nồng độ các chất lạ trong máu tăng vọt, buộc gan và thận phải gồng mình đào thải liên tục mà không mang lại bất kỳ lợi ích trị liệu nào.

Ngoài ra, nhiều người còn tự ý dùng rễ hoa hiên phơi khô để sắc thuốc uống chữa mất ngủ hoặc giải độc gan. Cần lưu ý rằng phần rễ cây hoa hiên chứa các hợp chất anthraquinone và alkaloid đặc thù có dược tính mạnh [1]. Nếu dùng rễ cây không đúng cách, không kiểm soát liều lượng, người bệnh rất dễ gặp phải các phản ứng ngộ độc đường tiêu hóa và ngộ độc gan cấp tính.

Bên cạnh đó, việc sơ chế hoa hiên tươi không đúng kỹ thuật cũng tiềm ẩn nguy cơ ngộ độc nói chung. Trong nụ hoa hiên tươi tự nhiên có chứa hoạt chất colchicine. Khi đi vào cơ thể người, colchicine có thể bị oxy hóa thành chất gây ngộ độc đường tiêu hóa dữ dội như đau bụng, buồn nôn, tiêu chảy và gây căng thẳng nghiêm trọng cho gan thận nếu ăn tươi sống chưa qua chế biến nhiệt.

Ai nên tuyệt đối thận trọng với hoa hiên?

Nhóm đối tượng đầu tiên cần tránh sử dụng hoa hiên thường xuyên là những người đã được chẩn đoán mắc các bệnh gan mạn tính. Bệnh nhân viêm gan virus B, C đang tiến triển, người bị gan nhiễm mỡ mức độ nặng, xơ gan hoặc suy gan không nên tự ý dùng các loại nước hãm hoa hiên để hỗ trợ sức khỏe.

Người đang sử dụng các loại thuốc điều trị bệnh gan hoặc thuốc chuyển hóa chủ yếu qua gan cũng cần hết sức thận trọng. Các hoạt chất thực vật trong hoa hiên có thể cạnh tranh các con đường enzym chuyển hóa tại gan, làm thay đổi nồng độ thuốc trong máu và gây ra các tương tác bất lợi ngoài ý muốn.

Phụ nữ mang thai, phụ nữ đang cho con bú và trẻ nhỏ là những đối tượng có chức năng sinh lý nhạy cảm, hệ men chuyển hóa chưa hoàn thiện hoặc dễ bị tác động. Nhóm đối tượng này không nên sử dụng hoa hiên như một vị thuốc định kỳ mà chỉ nên xem như một loại rau ăn thỉnh thoảng nếu có sự cho phép của bác sĩ.

Những người có tiền sử dị ứng thực vật, cơ địa tỳ vị hư hàn, thường xuyên bị lạnh bụng, đầy hơi hoặc tiêu chảy cũng không nên dùng hoa hiên liên tục. Tính chất mát và tính nhuận tràng của loài cây này có thể làm nặng thêm các triệu chứng rối loạn tiêu hóa.

Cách sử dụng hoa hiên an toàn trong đời sống

Nếu bạn là người có sức khỏe bình thường hoặc bệnh gan đã được kiểm soát ổn định dưới sự theo dõi của bác sĩ, hoa hiên hoàn toàn có thể được thưởng thức như một món rau ăn thông thường. Tuy nhiên, cách sử dụng cần tuân thủ các nguyên tắc an toàn thực phẩm cơ bản.

Chỉ nên sử dụng hoa hiên với tần suất thưa thớt, khoảng 1 đến 2 bữa mỗi tuần như một món canh đổi vị trong thực đơn gia đình. Tuyệt đối không nấu hoa hiên uống thay nước hàng ngày và không tự ý thu hái rễ cây để sắc thuốc uống khi chưa có chỉ định của thầy thuốc chuyên khoa y học cổ truyền.

Khi chế biến nụ hoa hiên tươi, luôn phải ngắt bỏ phần nhụy hoa, rửa thật sạch với nước và chần qua nước sôi kỹ trước khi đem xào hoặc nấu canh. Việc xử lý nhiệt độ cao giúp phân hủy các độc chất tự nhiên có trong hoa tươi, bảo vệ niêm mạc dạ dày và giảm thiểu gánh nặng cho hệ tiêu hóa cũng như gan.

Đối với hoa hiên khô, hãy lựa chọn những cơ sở sản xuất uy tín, có nguồn gốc xuất xứ rõ ràng để tránh mua phải sản phẩm bị tẩm ướp lưu huỳnh hoặc hóa chất chống ẩm mốc. Các chất bảo quản độc hại tồn dư trong thực phẩm khô chính là nguồn cơn trực tiếp gây tổn thương và suy yếu tế bào gan.

Bảo vệ sức khỏe lá gan không đến từ việc tìm kiếm các loại thần dược tự nhiên mà phụ thuộc vào lối sống khoa học, dinh dưỡng lành mạnh và tuân thủ y lệnh bác sĩ. Người bệnh gan cần từ bỏ thói quen tự ý bồi bổ bằng thảo dược truyền miệng để bảo vệ cơ quan chuyển hóa quan trọng nhất của cơ thể.